Кіріспе

1970 жылдардағы АҚШ балалар ойын-сауық жобасы. "Free to Be You and Me" – актриса және жазушы Марло Томас ойлап тапқан, жасаған және атқарушы продюсері болған балалар ойын-сауық жобасы. "Ms. Foundation for Women" ұйымымен бірлесіп жасалған бұл жоба 1972 жылғы қарашада алғаш рет жарық көрген грампластинка және суреттері бар кітап түрінде шықты. Онда сол кездегі танымал тұлғалар ("Марло Томас және достары" деген атпен) орындаған әндер мен әңгімелер жинақталған. Олардың ішінде Алан Алда, Рози Грир, Сисили Тайсон, Кэрол Ченнинг, Майкл Джексон, Роберта Флэк, Ширли Джонс, Джек Кэссиди және Диана Росс сияқты жұлдыздар бар. 1974 жылғы наурызда, одан он алты ай өткен соң, Томас поэзия, әндер мен сахналық қойылымдарды пайдаланып, ABC телеарнасында арнайы бағдарлама шығарды. Жобаның негізгі идеясы – 1960 жылдардан кейінгі гендерлік теңдікті қолдау, жеке бастың ерекшелігін, төзімділікті және өз өзімен келісімде болу сияқты құндылықтарды дәріптеу. Басты ойын – ер немесе әйел болсын, кез келген адам кез келген мақсатқа жете алады. 2021 жылы АҚШ Конгресінің кітапханасы бұл грампластинканы "мәдени, тарихи және эстетикалық тұрғыдан маңызды" деп танып, Ұлттық дыбыс жазбалар тізіміне енгізді.

Шолу

Алғашқы идеяны Марло Томас тудырды, ол өзінің кішкентай қызы Дионнаға өмір туралы, әсіресе сол кездегі балалар кітаптарында кездесетін гендерлік стереотиптерді жоққа шығарудың немесе қабылдамаудың қалыпты екенін үйретуді қалаған. Эмми Легендтер сұхбатында Томас былай дейді: «Мен әпкем Терреге: «Дионнаның бұл [дәстүрлі гендерлік рөлдерді көрсететін оқиғаларды] жеңуіне 30 жыл қажет болады, тіпті бізге де сондай уақыт керек болды. Оған басқа кітаптар табуымыз керек», – дедім. Ол: «Сен іздеп тап», – деді. Бірақ мұндай кітаптар жоқ еді. Бір күні кітап дүкенінде жүргенімде, мына кітапты таптым (сурет кітабы – Уитни Дарроу кішінің «Мен жігіт болғаным үшін қуаныштымын! Мен қыз болғаным үшін қуаныштымын!»). Кітаптың бір бетінде ұшқыш, ал екінші бетінде стюардесса бейнеленген еді (төменде жазбасымен): «Жігіттер – ұшқыштар, қыздар – стюардессалар». Кітап дүкенінде тұрып, жүрегім ауырып кетті деуге болады. Сонда мен: «Дионна үшін пластинка жасаймын. Барлық талант иелерінен көмек сұраймын, бұл қызықты болады», – дедім. Роберт Кристагау 1981 жылғы «Record Guide: Rock Albums of the Seventies» кітабында жазған: «Мен бұл жоғары идеялы феминистік балалар пластинкасын әртүрлі американдық жастарға, бес жаста Нью-Йорк қуыршақтарын ұнатудың қажеті жоқ немесе оңай емес деген оймен сыйладым. Мен оларға пайдалы болар деп ойладым, мысалы, ваннаға салу сияқты. Бірінші таңғаларлығы – олардың бәрі оны жақсы көреді. Екінші таңғаларлығы – мен өзім үй шаруасы туралы Кэрол Ченнингтің әнін, есірткі туралы Роберт Клейннің әнінен гөрі көбірек ұнатамын». «Free to Be» кейбір консервативті діни көшбасшылардың, соның ішінде евангелист автор және психолог Джеймс Добсонның қарсылығына тап болды. 2010 жылғы «Күлкімен өстім» атты естеліктерінде Томас «Free to Be» жобасының мәдениетке тигізген керемет әсері туралы ойланды. Шоу «Эмми» және «Пибоди» сыйлықтарын жеңіп алды, кітап «Нью-Йорк Таймс» бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты, ал пластинка алтын статусын алды. Біз оның тигізген әсеріне таң қалдық. Дионнаға арналған қарапайым хабар, ата-аналардың, туыстардың, ең бастысы, мұғалімдердің жүрегіне жетіп, олар оны балаларына өздері туралы жаңаша ойлауды үйретудің бір жолы ретінде қабылдады.

Теледидар арнаулы

Марло Томас және Free to Be Productions компаниясы, Teru Murakami Fred Wolf Films, Inc. компаниясымен бірлесіп, Ms. Foundation ұйымының қолдауымен түсірілген телеарналық арнайы бағдарлама алғаш рет 1974 жылдың 11 наурызында ABC телеарнасында көрсетілді. Бұл бағдарлама 18.6 рейтинг/27 үлес көрсеткішін алып, "Эмми" сыйлығына ие болды. 16 мм-лік көшірмелер де жасалды, және 1970-ші, 1980-ші жылдардағы кейбір мектеп оқушылары сол дәуірде мектепте осы арнайы бағдарламаны немесе оған негізделген фильмді көргендерін еске алады. Бағдарлама 1980-ші жылдары HBO арнасында мерзімімен көрсетілді, ал 1983 жылы Vestron Video еншілес компаниясы Children's Video Library арқылы VHS және Betamax форматтарында бейнетаспа ретінде жарық көрді. Сонымен қатар, бұл бағдарлама "TV Land" кабельдік арнасында да көрсетілді, бірақ содан бері қайта көрсетілген жоқ. 2001 жылдың қараша айында 1-ші аймаққа арналған DVD шығарылды, ал 2010 жылы жаңадан қайта өңделген нұсқасы шықты, онда бірнеше жаңа қосымшалар, соның ішінде Дастин Хоффманға арналған өшірілген эпизод бар.

Қорытынды

Бір топ бала карусельде ойнап жүргенде, New Seekers тобының тақырыптық әні фонда естіледі. Ауруханада Томас пен Брукстің сәби кезіндегі бейнелері жыныстары туралы пікірталас жүргізеді. Флэк пен Джексон "Біз өскенде" әнін орындайды, балалар ойнайтын көрініс қойылады. Сәби Томас пен Брукс ересектерді бақылап, олар туралы әңгімелейді. Томас пен Белафонт "Ата-аналар – адамдар" әнін орындап, түрлі жұмыстар жасайды. Томас әдемі қыз туралы әңгіме айтады, ол әрқашан бірінші болып жүреді, бірақ жолбарыстар жеп қояды. Томас пен Брукс ваннада ересектердің бала тілімен сөйлегенін естиді. Томас, Морс және Де Вулф Дадли Пиппиннің қиын жағдайға түскенін, бірақ директор оны көтеріңкі көңілге келтіргенін айтады. Гриер "It's All Right to Cry" әнін орындайды, көптеген адамдардың жылағандары көрсетіледі. Томас пен Альда Уильям есімді ұл туралы ән айтады, ол қуыршақ қалайды. Томас пен Брукс балалар туралы ән айтады, себебі оларға жатқа оқу ұнамайды. Альда мен Томас "Аталанта" ертегісін қайтадан орындайды. Уорвик "Күн мен Ай" әнін орындайды, көптеген күн мен ай суреттері көрсетіледі. Хоффман Жюль Сигелдің шығармаларын оқиды. Смотерс Шел Сильверштейннің "Көмектесу" өлеңін орындайды. Томас балаларға бауырлы немесе қарындас болу туралы айтады, содан кейін Шығыс Гарлемнің дауыстары "Бауырлар мен қарындастар" әнін орындайды. Тайсон Люсиль Клифтонның "Үш тілек" әңгімесін оқиды, ол жаңа жыл күні туған жылы жазылған бір тиынды тауып, үш тілек тілеген қыз туралы халық аңызы. Томас, Кристоферсон және Кулидж достарымен бірге "Достар шеңбері" әнін шырқайды. Сәби Брукс пен Томас бір-бірімен қоштасып, өздерінің жеке өмірін бастау үшін алысып кетеді. Аттардағы балалар карусельге қайта оралады, тақырыптық әннің қайталануы қосады. Камера карусельден алыстап, алдымен бүкіл саябақты, содан кейін Манхэттенді, Ұлы Нью-Йоркті, АҚШ-ты және ән аяқталғанда әлемді көрсетеді, бұл "Big Blue Marble" ашылу тізбегіне ұқсас. "Бауырлар мен қарындастар" әнінің қысқаша бір жолды қайталануы. Музыкалық қорытынды, арнайыдан алынған тақырыптардың монтажы.

Трек-лист (Нью-Йорк актерлік құрамы альбомы)

Кейбір материалдар телеарналық арнайы бағдарламаға кірмей қалды, ал кейбіреулері керісінше, тек бірге шыққан қатты мұқабалы кітапта ғана бар.

Эпилог

"Бол, өзің бол, мен де өзім" – Қайталау

40 жылдығы

2014 жылдың наурыз айында Paley Center for Media «Free to Be» жобасының 40 жылдығына арналған шара өткізді, оны Марло Томас және Глория Штайнем бірлесіп жүргізді, және шараға түпнұсқалық жобаға қатысқан көптеген адамдар қатысты.

Кітап

Бастапқы жобаның 40 жылдығын еске алу үшін "Қашан біз бостандыққа ие болдық: балалар классикасына көз жүгізу және оның қосқан үлесі" атты кітап жарық көрді.