Кіріспе
Саңырауқұлақтық өсімдік ауруы
Ұнтақ көбелек – өсімдіктердің кең спектріне әсер ететін саңырауқұлақтық ауру. Ұнтақ көбелек ауруларын Erysiphales қатарындағы көптеген түрлі аскомицет саңырауқұлақтары қоздырады. Ұнтақ көбелекті анықтау өсімдік ауруларының ішінде оңайырақ, себебі қоздырғыш патогеннің белгілері өте ерекше. Ауруға шалдыққан өсімдіктердің жапырақтары мен сабақтарында ақ түсті ұнтақтанған дақтар пайда болады. Бұл мицелийлік қабат тез таралып, барлық жапырақтарды жауып тастауы мүмкін. Аурудың ең көп әсері төменгі жапырақтарға тиеді, бірақ көбелек өсімдіктің кез келген жер үстілік бөлігінде кездесуі мүмкін. Ауру прогрестік дамығанда, дақтар үлкейіп, тығыздалады, себебі көп мөлшерде жыныссыз споралар түзіледі, ал көбелек өсімдіктің бойымен жоғары да, төмен де таралуы мүмкін. Ұнтақ көбелек жоғары ылғалдылық және орташа температурасы бар ортада жақсы өседі; жылыжайлар аурудың таралуы үшін қолайлы ылғалды және орташа температуралы жағдайлармен қамтамасыз етеді. Бұл ауыл шаруашылығы және бағбандық шаруашылығына зиян келтіреді, себебі жылыжай жағдайында ұнтақ көбелек гүлдеуі мүмкін. Ауыл шаруашылығы немесе бағбандық саласында патогенді химиялық, биоорганикалық әдістер және генетикалық тұрақтылық арқылы бақылауға болады. Ұнтақ көбелек және оны басқару стратегияларын білу маңызды, өйткені пайда болған ауру маңызды егін өнімділігін айтарлықтай төмендетуі мүмкін.
Көбею
Ұнтақ көбелекті саңырауқұлақтар жыныстық және жыныстық емес жолмен көбейеді. Жыныстық көбею хасмотеция (бұрын клистотеций) арқылы жүзеге асырады, ол аскокарптың бір түрі болып табылады және генетикалық рекомбинация орын алады. Хасмотеция, апотеция, перитеция және псевдотеция сияқты аскокарптар – Ascomycota бөліміне (аскомицеттер деп аталады) жататын саңырауқұлақтарға тән жеміс денелері. Әрбір аскокарптың ішінде бірнеше аскилер орналасқан, олардың әрқайсысында аскоспоралар болады. Жұқпаның сәтті жүзеге асуы үшін ұнтақ көбелекті саңырауқұлақтың өсімдік-қожайынға бейімделуі қажет. Қолайлы жағдайларда аскоспоралар пісіп, жаңа жұқпаны бастау үшін шығарылады. Спора пісуіне қажетті жағдайлар түрлерге қарай өзгеше болады. Жыныстық емес көбеюде аналық саңырауқұлақ және оның ұрпақтары генетикалық тұрғыдан толықтай бірдей болады. Дегенмен, жыныстық көбею арқылы қыстауға төзімді және берік споралар пайда болады, олар хасмотецияда түзіледі. Бұл споралар қара түсті (көрінетін ультракөк сәулеленуден қорғау үшін), дөңгелек және қалың қабырғалы (мұздап қатып жарылудан қорғау үшін) болып келеді, бұл оларға қыс бойы тірі қалуға мүмкіндік береді. Көктемде олар жаңа жұқпа үшін өне бастайды.
Жүгіру векторлары
Ұнтақ қыстың таралуына вектор қажет емес. Споралар көбіне ауа ағындары арқылы өрбу орынынан жаңа инфекция ошағына таралады.
ДНҚ-ны жөндеу
ДНҚ сәйкессіздіктерін жөндеу (ММР) – ДНҚ репликациясы және рекомбинациясы кезінде туындауы мүмкін ДНҚ-дағы қате негіздердің енгізілуін, жойылуын және дұрыс емес қосылуын тану және жөндеуге арналған ферменттік жүйе. Бұл жүйе ДНҚ зақымдануының кейбір түрлерін де жөндеуге қабілді. Көптеген басқа аскомицет геномдарында кездесетін 48-52 ММР генінің арасында 5-21 генін жоғалтқан ұнтақ көбелек тұқымдасына жататын өсімдік паразиттерінің төрт туыс түрі анықталды. ММР гендерінің жоғалу деңгейі жоғары ұнтақ көбелек түрлерінде мутацияның әртүрлі түрлерінің жоғары деңгейі байқалды. Ұнтақ көбелек симптомдары мен белгілері алғаш байқалғанда дәстүрлі фунгицидтерді қолдану ұсынылады. Ауруға қарсы ең жақсы нәтиже алу үшін дәстүрлі фунгицидтерді жүйелі түрде қолдану керек. Металл тұздарынан жасалған фунгицидтерді өнімді жинауға дейін үнемі қолдану қажет. Мыс сульфаты – органикалық шаруашылықта рұқсат етілген тиімді фунгицид, бірақ ол өсімдікке зиян келтіруі мүмкін. Әк қосу бұл әсерді азайтады. Сүт, жазғы қабақ, тығыз қабақ, жүзім және раушангүлдің ұнтақ көбелегін емдеуде тиімділігі дәлелденген. Әсер ету механизмі толыққанды белгісіз, бірақ сарысудағы ферроглобулин ақуызы күн сәулесіне ұшырағанда оттегі радикалдарының түзілуіне себеп болады және осы радикалдармен байланыс саңырауқұлаққа зиян келтіреді. Ұнтақ көбелекті бақылау үшін суға ерітілген натрий бикарбонаты (аспаздық сода) және өсімдік немесе минералды майларды қолдану жиі ұсынылады, бірақ мұндай қоспалардың тиімділігі шектеулі және тұрақсыз. Лабораториялық сынақтарда натрий бикарбонаты көкпектің өсуін баяулататыны көрсетілсе де, тек сода мен судан тұратын спрейлер жұққан өсімдіктердегі саңырауқұлақтық ауруларды бақылауда тиімді емес, ал натрийдің жоғары концентрациясы өсімдіктерге зиянды. Калий бикарбонаты – ұнтақ көбелек және алма қызылшасына қарсы тиімді, аз уытты фунгицид. Басқа да дәстүрлі емес химиялық емдеуге кальций силикатының ерітіндісімен өңдеу кіреді. Кремний өсімдік жасушаларына гаусторияны жою арқылы және каллоза мен папилланы өндіру арқылы саңырауқұлақтың шабуылына қарсы қорғануға көмектеседі. Кремниймен өңделген бидайдың эпидермалық жасушалары ұнтақ көбелекке аз сезімтал болады.
Генетикалық резистенттілік
Pm3 аллелі – ұнтақ қытықшақ саңырауқұлағына қарсы үйір түрлерін қорғайтын тиімді генетикалық тұрақтылық стратегиясы.
Гендік өңдеу
2014 жылы зерттеушілер Яньпэн Ван және авторлар тобы CRISPR және TALENS гендік өңдеу технологиясын пайдаланып, мақсатты мутациялар арқылы алты еселі нан бидайында ұн тозаңына төзімділікті қамтамасыз ете алғандарын хабарлады.
Күнбағыс
Күнбағыс ұнтақты шілігі – Golovinomyces cichoracearum, Podosphaera xanthii және Leveillula taurica патогендерінен туындайтын ауру. L. taurica қоздырған симптомдар басқа патогендердің симптомдарынан өзгеше. Жапырақтың үстіңгі жағында жасыл-сары дақтар пайда болады.
Бидай, арпа және басқа да дәнді дақылдар
Blumeria graminis f. sp. tritici бидайдың ұн тозағын қоздырады, ал f. sp. hordei арпаның ұн тозағын қоздырады.
Жаңғақтар
Бұршақтар, мысалы, соя, Microsphaera diffusa қоздырғышынан зардап шегеді.
Жүзім
Эрисиф некатор (немесе Унцинула некатор) жүзімнің күлді ауруына себеп болады.
Бақша
Пияздың ұн тәрізді шіруін қоздыратын саңырауқұлақ – Leveillula taurica (сонымен қатар оның анаморфтық атауы Oidiopsis taurica). Ол артишокқа да зарар келтіреді.
Алма және алмұрт
Podosphaera leucotricha - алма және алмұрттың ұн тәрізді шілігін қоздыруы мүмкін саңырауқұлақ.
Қымыз және қарбыз
Көптеген саңырауқұлақ түрлері қабықтың күмісқос қабығын тудыруы мүмкін: қияр, қабақтар (оның ішінде тықва), луффа, қарбыз және батырлан. Podosphaera xanthii (сонымен қатар Sphaerotheca fuliginea деп те аталады) – қабық өсімдіктерінде ең көп кездесетін себеп. Бұрын Erysiphe cichoracearum әлемнің көп бөлігінде осы аурудың негізгі қоздырғышы деп есептелген. 1925 жылдан бері Cucumis melo (қанталұп және миска қарбызы) коммерциялық өндірісі Podosphaera xanthii саңырауқұлағынан туындайтын қабық күмісқосы (CPM) ауруына қарсы биологиялық "қару жарысына" қатысып келеді. Қарбыздың жаңа сорттары саңырауқұлақтың бірінен соң бірі пайда болатын түрлеріне төзімділік үшін жасалған, олар жай ғана 1-түр, 2-түр, және т.б. (2004 жылға дейін барлығы жеті) деп аталады, ал әлемнің әртүрлі аймақтарында табылған түрлер үшін және Жапонияға тән кейбір ерекше түрлер үшін N1-ден N4-ке дейін түрлер анықталған. Әртүрлі кіші түрлер анықталды және оларға 2U түрі, 3.5 түрі және 4.5 түрі сияқты атаулар берілді. 2003 жылы жаңа S түрі ашылды, содан кейін оған төзімді екені анықталған қарбыздың белгілі бір сорты (C. melo var. acidulus 'PI 313970') басқа сорттардың төзімділігін арттыру үшін кері будандастыру үшін қолданылды. Жылыжайда өсірілген қиярлар Leveillula taurica-ға сезімтал екені де хабарланды.
Қалқан
Microsphaera syringae – сиреньде ұн тәрізді шіліңді тудыруға қабілетті саңырауқұлақ.
Қымыз
Podosphaera aphanis – бүл клубника мен басқа да роза гүлділерде (мысалы, Geum rivale) ұн тәрізді шірудің (көкжиектің) себебі.
Ағаш жапырақтары
Sawadaea tulasnei – ағаш жапырақтарында ұнтақ қыстырғыш ауруын тудыратын саңырауқұлақ. Бұл саңырауқұлақ Солтүстік Америкада, Ұлыбританияда және Ирландияда Acer platanoides (норвегиялық шаған) және Acer palmatum (жапон шағаны немесе тегіс жапон шағаны деп те аталады) жапырақтарына шабуыл жасайды.
Орегон жүзімдері
Erysiphe berberidis – Орегон жүзімінің жапырақтарында ұнтақ қыстырмау тудыратын саңырауқұлақ.
Арабидопсис
Golovinomyces orontii Arabidopsis (тасқарағай) жапырақтарында ұнтақ қыстырманы тудырады.
Марихуана
Бірнеше саңырауқұлақтардың, оның ішінде Golovinomyces ambrosiae (синонимі G. spadiceus) және Podosphaera macularis түрлерінің қоздыруымен.
Ұнтақ көбелектің гиперпаразиттері
Sphaeropsidales саңырауқұлақтарының Sphaeropsidaceae тұқымдасының Cicinnobolus туысына жататын түрлері ұнтақ күйеге (powdery mildew) гиперпаразиттер болып табылады. Ampelomyces quisqualis – ұнтақ күйеге гиперпаразит болатын анаморфты саңырауқұлақ. Бұл паразиттік әрекет күйенің өсуін баяулатып, соңында оны құрта алады. Ұнтақ күйені биологиялық жолмен бақылау (әсіресе жүзім сияқты құнды дақылдарда) жөніндегі зерттеулер 1970 жылдардан бері жалғасып келеді, нәтижесінде құрамында A. quisqualis белсенді зат ретінде болатын фунгицидтер жасалды.