Қайта отырғызу ауруы: себептері мен алдын алу жолдары

Кіріспе

Ерекше қайта отырғызу ауруы (кейде "ауру топырақ синдромы" деп те аталады) – алма, алмұрт, шабдалы, вишня және раушан сияқты сезімтал өсімдіктер бұрын туысқан түрлер өскен топыраққа отырғызылғанда пайда болатын жағдай. Нақты себептері белгісіз, бірақ алғашқы жылдары жаңа өсімдіктер нашар өседі. Тамыр жүйесі әлсіз болып келеді, қара түске боялуы мүмкін, және өсімдіктер толыққанды дамымайды. Бір теория бойынша, қайта отырғызу ауруы ағаш патогендерінің алуан түрлі жиынтығына байланысты – саңырауқұлақтар, бактериялар, нематодтар, вирустар және басқа да организмдер. Бұл зиянкестер ересеген ағаштың тірі тіндеріне шабуыл жасайды, қартаю мен өлімді жылдамдатады, ал ағаш өлгеннен кейін топырақ пен шіріген тамырларда тіршілік етеді. Жас, стресстелген, жетілмеген тамыр жүйесі бар ағашты осы патогендерге толы ортаға отырғызу, нәзік өсімдік үшін тым ауыр болып келеді. Жаңа тамырлардың өсуі тез және күшті түрде бұзылады, нәтижесінде сабақтың өсуі дерлік тоқтап қалады. Бұл әсіресе ағаш тамырдан өсетін болса дұрыс, себебі оның табиғаты бойынша тиімділігі төмен болады. Әдетте, қайта отырғызу ауруы топырақта он бес жылға дейін сақталады, бірақ бұл жергілікті жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін. Патогендер өлі ағаш пен органикалық заттарда тіршілік етеді, олардың шіруіне және жыртқыштарға ұшырауына дейін, сондай-ақ бастапқы бақта жәндіктер немесе стандартты ағаштар отырғызылған-олмағанына байланысты. Стандартты ағаштардың тамырлары күштірек, сондықтан олардың ыдырауына көбірек уақыт керек. Органикалық айналымда "бірдеймен бірдейді алмастырмау" қағидасын сақтау маңызды, және бұл ереже ұзақ өмір сүретін ағаштарға да, жылдық көкөністерге де қатысты. Орташа белдеуде өсетін жеміс ағаштары үшін "дәнелі және сүйекті" ережесін сақтау керек – алма, алмұрт, медуница, қайталама сияқты алма тәрізді жемістерді бір топтағы ағаштармен алмастыруға болмайды. "Сүйекті" жемістер (яғни, шабдалы, вишня, өрік, абрикос, бадам сияқты сүйегі бар жемістер) жақсырақ болуы мүмкін, және керісінше. Дегенмен, жақсы жоспарланған ескі бақта айналым жасау әрқашан оңай болмайды, себебі ол орналасқан жер ең қолайлы болуы мүмкін, ал басқа жерде жаңа бақ құрудың практикалық мәні болмауы мүмкін. Мұндай жағдайда, қайта отырғызудан аулақ болу мүмкін болмаса, үлкен шұңқыр қазып, топырақты алып тастап, оның орнына сезімтал өсімдіктер өспеген жерден алынған таза топырақ салу керек. Күшті тамыр жүйесі бар ағаштарды пайдалану, олар патогендермен бәсекелесе алады, немесе үлкен тамырлы контейнерлерде өсірілген өсімдіктер де қайта отырғызу ауруына қарсы тұруға көбірек мүмкіндік алады. Жаңа ағаштарды ескі ағаштар толық құлап түсуге бірнеше жыл бұрын отырғызса, өнімді күтуге жұмсалатын қосымша уақыт өтелуі мүмкін. Сонымен қатар, егер ескі бақша толығымен жойылған болса, яғни ағаштар алынған кезде сау болса, қайта отырғызу ауруының пайда болуы ықтимал емес, себебі патогендердің деңгейі жоғары болмауы мүмкін. Ауру ағаштардың өлген жерінде нашарлайды, себебі патогендер өлімге себепші болуы мүмкін және топырақта олардың концентрациясы жоғары болады. Топырақты фумигациялау – алма және вишня ағаштарындағы қайта отырғызу ауруын бақылау үшін қолданылатын тағы бір кең таралған әдіс. 1990 жылдары метилбромид (брометан) сияқты фумиганттар осы ауруды бақылау және емдеу үшін жиі қолданылған, бірақ кейіннен 2000 жылдары хлоропикрин сияқты заманауи баламаларға ауыстырылды, кейбір зерттеулер бұл Еуропадағы алма ағаштарының монокультурасында SARD мәселесін шешудің тиімді әдісі екенін көрсетті.

Specific replant disease (also known as sick soil syndrome) is a malady that manifests itself when susceptible plants such as apples, pears, plums, cherries and roses are placed into soil previously occupied by a related species. The exact causes are not known, but in the first year the new plants will grow poorly. Root systems are weak and may become blackened, and plants may fail to establish properly. One theory is that replant disease is due to a whole menagerie of tree pathogens — fungi, bacteria, nematodes, viruses and other organisms. These parasites target the living tissues of the mature tree, hastening senility and death, and survive in the soil and decaying roots after the tree has died. Putting a young traumatized tree with an immature root system into this broth of pathogens can be too much for an infant tree to cope with. Any new root growth is rapidly and heavily colonized, so that shoot growth is virtually zero. This is especially true if it is on a dwarfing rootstock, which by its nature will be relatively inefficient. As a rule, replant disease persists for around fifteen years in the soil, although this varies with local conditions. Pathogens survive in dead wood and organic matter until exposed to predation by their home rotting away, and will also depend on whether the original orchard was planted with dwarf or standard trees. Standards have more vigorous therefore larger roots, and are thus likely to take longer to degrade. It is good organic rotation practice not to follow "like with like" and this rule applies to long lived trees as much as annual vegetables. In the case of temperate fruit trees, the "pomes and stones" rule for rotation should be observed don't follow a "pome" fruit (with an apple type core—apples, pears, medlar, quince) with a tree from the same group. A "stone" fruit (i. e., with a plum type stone, such as plum, cherry, peach, apricot, almond) should be all right, and vice versa. However, rotation is not always easy in a well planned old orchard when the site it occupies may well be the best available, and starting another orchard elsewhere may not be practical. In this case, and replanting is unavoidable, a large hole should be dug out, and the soil removed and replaced with clean soil from a site where susceptible plants have not been grown. Using trees on vigorous rootstocks which will have a better chance of competing with the pathogens, or plants grown in large containers with a large root ball may also have a better chance of resisting replant disease. The extra time to cropping may be offset if new trees are planted a few years in advance of old trees finally falling over, furthermore, if the old orchard was grubbed— i. e. trees were healthy when removed, it is unlikely that replant disease would be a problem as pathogen levels may never have been high. The malady is worse where trees have died in situ pathogens are likely to have contributed to the death and therefore be at a higher level in the soil. Soil fumigation is another common method employed to control replant disease in both apple and cherry trees. Throughout the 1990s, fumigants like methyl bromide (bromomethane) were commonly used in this way to control and treat the disease, through this was later phased out in the 2000s in favour of more modern alternatives such as chloropicrin, which some studies have shown to be an effective method for resolving SARD in apple tree monoculture in Europe.