Кіріспе
Француз әскери және саяси қайраткері Арман Луи де Гонто (aʁmɑ̃ lwi də ɡɔ̃to), Лаузун герцогі, кейін Бирон герцогі, және әдетте Француз революциясы тарихшылары оны жай ғана Бирон деп атайды (13 сәуір 1747 – 31 желтоқсан 1793) – американдық Тәуелсіздік соғысы мен Француз революциялық соғыстарындағы рөлімен танымал француз әскери және саяси қайраткері. 1773 жылы ол Францияның Ұлы Шығысының екінші бас қадағалаушысы болды.
Armand Louis de Gontaut (aʁmɑ̃ lwi də ɡɔ̃to), duc de Lauzun, later duc de Biron, and usually referred to by historians of the French Revolution simply as Biron (13 April 174731 December 1793) was a French soldier and politician, known for the part he played in the American War of Independence and the French Revolutionary Wars. In 1773, he was Grand second warden of Grand Orient de France.
Ерте өмір
Парижде Шарль Антуан Арман де Гонто Биронның, герцог де Бирон мен де Гонто, маркиз де Монферранның (8 қазан 1708 – 25 қазан 1798) және оның әйелі Антуанетта Эсташи, Крозат дю Шатель туған (25 қазан 1727 – 16 сәуір 1747), Луи Франсуа Крозаттың (1691–1750) қызы, банкир Антуан Крозаттың немересі, француз Луизианасының бірінші меншік иесі (1712–1717 жылдар). Арман Луи герцог де Лаузун титулын мұраға алды, ол Антуан Номпар де Комонның (1633–1723) қайтысынан кейін, герцог де Лаузун, оның немересі, Шарль Арман де Гонтоның әйеліне, герцог де Биронға (1663–1756) берілді. Ол кезде герцог де Биронның нақты әкесі Этьен Франсуа, герцог де Шоизол болды деген қауесет тарады, ол анасының сүйіктісі және әкесінің жақын досы еді. 1788 жылы ол өзінің інісі, Людовик Антуан де Гонто, герцог де Биронның (1700–1788) қайтысынан кейін Бирон герцогтігіне ие болды. 1766 жылдың 4 ақпанында ол Амели де Буффлерсқа (5 мамыр 1751 – 27 маусым 1794, гильотиндеуге кесілді) үйленді, ол Чарльз Жозеф де Буффлерстің (1731–1751) және Мэри Энн Филиппин де Монморенси Логнидің (1732–1797) жалғыз қызы еді. Ол әйелінен бөлек өмір сүрді, кем дегенде заңды балалары болған жоқ, тіпті әйелі нәзік, ұялшақ және тыныш мінезді жас әйел ретінде сипатталғанмен де; ақылдылық пен қарапайымдылықтың керемет үйлесімі. Герцог танымал серік және қонақ болатын. Ол 1761 жылдан бастап күзетшілер қатарында қызмет етті, ал 1767 жылы де Шанвелиннің лагерінде Корсикаға экспедиция жасады. 1769 жылдың 29 маусымында ол Сент-Луи орденінің кавалері атанды. Еуропаны аралап, бекерлікпен уақыт өткізіп, және оның естеліктерінде айтылғандай, түрлі махаббат оқиғаларына қатысып, ол байлығын ысырап етті, бұл оны 1777 жылы мүлкін Генри Луиге, Гемене ханзадасына (патшаның күзетші жандармдарының ұлы камералы және капитан лейтенанты) 80 000 ливрлік жылдық төлеммен беруге мәжбүр етті. Алайда ханзада банкротқа ұшырады және жылдық төлем жартысынан астамға төмендетілді. Сол кезде ол Ұлыбритания мен оның отарларындағы әскери қорғаныстар туралы эссесімен (État de défense d’Angleterre et de toutes ses possessions dans les quatres parties du monde) назар аударды, бұл оның 1779 жылы ағылшындарға қарсы күшке тағайындалуына әкелді, онда ол біршама сәттілікке жетті. Бұл өз кезегінде оны Луи Филипп де Риго, Водреюль маркизінің басшылығымен бірнеше кемелермен Сенегалға және ағылшынның басқа да жағалау иеліктеріне экспедицияға жіберуге итерді. Де Водреюль 1779 жылдың қаңтарында Сенегалды басып алды, ал 1780 жылы Рошамбоға көмек көрсету үшін Солтүстік Америкаға аттанды. Ол 1779 жылдың 30 қаңтарында басып алған Бланк мысығындағы бекініс сол жылы ол кеткеннен кейін қайта басып алынғанымен, де Водреюль 1789 жылы Сент-Луи орденінің Ұлы кресімен марапатталды, ал Лаузун гусар полковнигі атағын алды және өзінің есімімен аталған шетелдік полктің полковнигі болды. 1780 жылдың 1 наурызында бригадир болып тағайындалған Лаузун Америка Тәуелсіздік соғысына қатысуға шешім қабылдады.
Америка революциясы қызметі
1779 жылы британдықтарға қарсы әскерге тағайындалғаннан кейін, Лаузун Сенегалдағы Сент-Луис бекінісін британдықтардан басып алған әскерлерге басшылық етті. Лаузун Солтүстік Америкада қызмет ету үшін ерікті гусарлар мен жаяу әскерден әскер құрды, кейіннен Лаузун легионы деп аталды. Ол 600 адамымен Род-Айлендке келді, ал қалғаны Францияда қалды, оларға шығуға рұқсат берілмеді. Әскерінің бір бөлігі ғана болғанына қарамастан, ол бірнеше белсенді шайқастарға қатысты, соның ішінде 1781 жылдың 4 қазанында Вирджиния штатының Глостер қаласының жанындағы шайқасқа. Солтүстік Стратфорд төбесінен, қазіргі Абрахам Николс паркінен, Лонг-Айленд бұғазы арқылы Нью-Йоркке және одан әрі, жетпіс мильге дейін көруге болады. Француздар осы уақытты Нью-Йорк портындағы британдық кемелерді барлау үшін пайдаланды. 1793 жылдың мамырында ол Ла-Рошель майданындағы Француз революциялық армиясына, Ла-Рошель жағалаулары армиясына басшылық етуге тағайындалды, ол Террор билігіне қарсы Вандея бүлікшілеріне қарсы күресті. Ол бірнеше жетістіктерге қол жеткізді, оның ішінде Саумурды басып алу және Парфене шайқасындағы жеңіс (Батайль де Парфене), бірақ әскерлерінің тәртіпсіздігі мен саяси басшыларының күдігі оның қызметін қиын жағдайға түсірді, ол отставкаға келіп, 1793 жылдың 16 шілдесінде басшылық қызметін аяқтады. Аббатияда тұтқындалды, Революциялық трибунал оны өлім жазасына кесті және гильотинаға алды. Оның әйелі Амели де Буффлер 1794 жылдың 27 маусымында өлімге кесілді.
Шығармалары
Оның 1783 жылға дейінгі естеліктері 1822 жылы оның атымен жарияланды (және 1858 жылы жаңа басылымда қайта басылды), ал 1789 жылы елдегі достарына жазған деген хаттары 1865 жылы жарияланды, онда Әмірлер кеңесі туралы сипаттамалар бар.
Мұра
Америкалық соғыс кемесі Арман Луи де Гонто: Дюк де Лозюн атымен аталды. Вашингтондағы Рок Крик паркінің үстінен өтетін P Street Bridge көпірі 2006 жылы Лозюн Легионы көпірі деп қайта аталды. Дюк де Лозюн кейіпі Екатерина Делордың "Революцияның иесі" кітабында бейнеленген. Сонымен қатар, ол Марина Цветаеваның "Фортуна" пьесасында басты рөлде сомдалған.