Кіріспе

Фосфорлы қола — мыс қорытмаларының бір түрі. Ол 0,5–11% қалайы және 0,01–0,35% фосфор қосылған мыстан тұрады, сондай-ақ нақты қасиеттер беру үшін басқа элементтер де болуы мүмкін (мысалы, 0,5–3,0% қорғасын, еркін кесуге арналған фосфорлы қола жасау үшін). Қалайы қорытманың коррозияға төзімділігі мен беріктігін арттырады, ал фосфор тозуға төзімділігі мен қатаңдығын арттырады. Фосфорлы қола қорытмаларының ерекшелігі – оның қаталдығы, беріктігі, төмен үйкеліс коэффициенті және ұсақ түйірлі құрылымы. Фосфор балқытылған қорытманың тұтқырлығын төмендетеді, осылайша оны құюды жеңілдетеді және тазартады, сондай-ақ кристаллиттер арасындағы түйірше шекараларын азайтады. Бұл қорытманы алғаш рет бельгиялық Жорж Монтефиоре Леви және неміс Карл Кюнцель жасаған.

Өнеркәсіптік пайдалану

Фосфорлы қола пружиналар, бұрандалар, втулкалар мен подшипниктер, қозғалмалы немесе сырғанатын бөліктері бар электр қосқыштары, тіс көпірлері, орган құбырларының қамыс бөліктері және шаршауға, тозуға, коррозияға төзімділік қажет болатын әртүрлі өнімдер мен жиынтықтар (мысалы, теңіз ортасындағы кеме қанаттары) үшін қолданылады. 94,8% мыс, 5% қалайы және 0,2% фосфордан тұратын фосфорлы қола криогеникада да қолданылады. Бұл жағдайда, оның жақсы электр өткізгіштігі мен төмен жылу өткізгіштігінің үйлесімі, құрылғыларға өте төмен температурада артық жылуды қоспай электрлік қосылымдар жасауға мүмкіндік береді.

Пайдаланылған ядролық отынның артық қаптамасы

Оттегісіз мыс, тотығу ортасына жақсы төтеп беру үшін фосформен қорытылуы мүмкін (CuOFP қорытпасы). Бұл қорытпа терең кристаллды тау жыныстарында пайдаланылған ядролық отынды кездерге орналастыру үшін қалың, коррозияға төзімді қаптама ретінде қолданылады.

UNIVAC компьютері

Магниттік таспа компьютерлік деректерді жазу үшін алғаш рет 1951 жылы Эккерт Мохли UNIVAC I компьютерінде қолданылды. UNISERVO дискілерін жазу құралы – кең никель қапталған фосфор қоладан жасалған жұқа металл жолақ болды. Жазу тығыздығы сегіз жолда 128 таңба/дюйм (198 микрометр/таңба) құрады, сызықтық жылдамдығы болса секундына 12 800 таңба дерек беруге мүмкіндік берді. Сегіз жолдың алтауы дерек сақтауға, біреуі – теңдікке, ал біреуі – уақыт белгісіне арналған болды. Таспа блоктары арасындағы бос орынды ескергенде, дерек берудің нақты жылдамдығы секундына шамамен 7200 таңбаны құрады. Мәйлар таспасының кішкентай рулоны металл таспа мен оқу/жазу басынан бөлініп тұрды.

Музыкалық аспаптар

Фосфорлы қола, сыбызғылар үшін мысқа қарағанда артықшылықты, себебі оның серпімділігі жоғары, бұл кең тоналы спектрге және ұзаққа созылатын дыбысқа (сустейн) әкеледі. Фосфорлы қола – металл үрмелі аспаптардың корпустарын және резонаторларын жасау үшін, көбінесе қолданылатын "сары" немесе "картридждік" мыс түрлерінің орнына пайдаланылатын, құрамында жоғары мөлшерде мыс бар бірнеше қорытпалардың бірі. Мыс қорытпаларын қолдана отырып жасалған аспаптарға мыс аспаптар отбасының мүшелері (трубалар, флюгельгорндар және тромбондар) және қамыс аспаптар отбасының бір мүшесі – саксофондар жатады. Жоғары мыс қорытпаларының қызғылт-сары түсімен ерекшеленетін сыртқы түріне қоса, кейбір аспап жасаушылар, сатушылар және музыканттар олардың белгілі бір аспап конструкциясы үшін кеңірек гармониялық жауап спектрін қамтамасыз ететініне сенімді. Янагисава 902/992 үлгісіндегі саксофондардың (суретте) корпустары, 901/991 мыс үлгілерінен айырмашылығы, фосфорлы қоладан жасалған. Акустикалық гитаралар, мандолиналар және скрипкалар үшін кейбір аспаптардың ішектері фосфорлы қоламен оралған. Кейбір гармониканың тілшелері фосфорлы қоладан жасалған, мысалы, Suzuki Musical Instrument Corporation және Bushman Harmonicas компанияларында. Қамыс түріндегі орган құбырларының қамыс бөлігі, әдетте, фосфорлы қоладан жасалады, себебі ол тозуға төзімді және тұрақты дірілдеу кезінде аз деформацияланады. Кейбір барабанның қабықшалары фосфорлы қоладан жасалған. Кейбір домбыралардың (тамбурин) қоңыраулары фосфорлы қоладан жасалған.

Нұсқалар

Фосфордың мөлшерін одан әрі арттыру өте қатты Cu3P (мыс фосфиді) қосылысының түзілуіне алып келеді, нәтижесінде фосфорлы қоланың жұқа, сынғыш түрі пайда болады, оның қолданылу аясы шектеулі. 2001 жыл шамасында Olin Corporation электр және электрондық жалғастырғыштарда қолдануға арналған тағы бір қорытпаны жасады, оны "фосфорлы қола" деп атады. Оның құрамы төмендегідей:

Цинк – 9,9%
Қалайы – 2,2%
Темір – 1,9%
Фосфор – 0,03%
Мыс – 85,97%

Қатаң металлургиялық тұрғыдан қарағанда, бұл фосфорлы қола емес, темір қоспасы бар қалайы қорытпасының бір түрі.