Герман саяси философиясы: Ордолиберализмнің тарихы мен қағидалары

Кіріспе

Неміс саяси философиясы

Ордолиберализм – экономикалық либерализмнің неміс түрі, ол еркін нарықтың теориялық мүмкіндіктеріне жақын нәтижелер беруін қамтамасыз ету үшін үкіметтің қажеттілігін баса назар аударады, бірақ әлеуметтік мемлекетті қолдамайды (сондай-ақ оған қарсы болған емес). Ордолибералдық идеялар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германияның әлеуметтік нарықтық экономикасын және оның ілесуші Wirtschaftswunder құруының негізі болды. "Ордолиберализм" (Ordoliberalismus) термині 1950 жылы Геро Мюллер ұсынған, бұл атау академиялық журнал ORDO-ға сілтеме жасайды.

Тілдік саралану

Ордолибералдар классикалық либералдардан өзгешеленеді. Атап айтқанда, Вальтер Юкен, Франц Бёммен бірге ордолиберализмнің және Фрайбург мектебінің негізін қалаушы, неолиберализмді жобады. Ордолибералдар нарыққа қатысты мемлекеттің күшті рөлін қажет ететін әлеуметтік нарықтық экономика тұжырымдамасын қолдады, бұл идеялар неолиберализм терминімен байланысты идеялардан көп жағынан ерекшеленеді. Иронияға орай, неолиберализм термині 1938 жылы Уолтер Липманның конференциясында қазір ордолиберал саналатын Александр Рюстовпен алғаш рет қолданылған. Осы тарихи байланысқа байланысты ордолиберализмді кейде «неміс неолиберализмі» деп те атайды. Бұл екі экономикалық мектептің талқылауларында, дебаттарында және сынап-тексерулерінде терминдер мен идеялардың шатасуына және араласуына жиі себеп болды. 1991 жылы саяси экономист Мишель Альберт «Капитализмге қарсы капитализм» деген кітабын жариялады, ал 2001 жылы Питер А. Холл мен Дэвид Соскис «Капитализмнің түрлері» атты еңбегін жариялады. Екеуі де осы ұғымдарды ажыратып, неолиберализм мен ордолиберализмді ерекшелеу үшін либералды нарықтық экономика және үйлестірілген нарықтық экономика деген жаңа терминдерді жасады.

Даму

Теория 1930 жылдардың басынан 1950 жылдарға дейін Фрайбург мектебінің неміс экономистері мен құқықтанушылары, мысалы, Уолтер Юкен, Франц Бём, Ганс Гроссманн Дёрт және Леонард Микш тарапынан әзірленді. Ордолибералдық идеялар (өзгерістермен) Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германияның әлеуметтік нарықтық экономикасын құруға түрткі болды. Олар Германияда қатаң бәсекелестік заңдарын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Дегенмен, әлеуметтік нарықтық экономика корпоратизмнің қалыптасқан жүйесі бар экономикаларда іске асырылды, сондықтан ордолибералдық идеялар теорияның экономикалық негізін қалаушылар күткендей кең ауқымды болған жоқ. 1960 жылдардан бері экономика және құқықтану саласындағы ордолибералдық ықпал едәуір төмендеді; алайда, көптеген неміс экономистері бүгінгі күнге дейін өзін ордолиберал деп есептейді, ORDO журналы әлі де жарияланып тұрады, ал Фрайбург университетінің экономика факультеті ордолиберализмді оқытуды жалғастыруда. Сонымен қатар, Уолтер Юкен институты және Stiftung Ordnungspolitik сияқты бірқатар институттар мен қоры ордолибералдық дәстүрді дамытумен айналысады. Германияның еркін демократиялық партиясы (FDP) ордолиберализмнің тұрақты және белсенді қолдаушысы болып табылады, партия Вильгельм Рёпке мен Александр Рюстовтың экономикалық теорияларының ықпалында болды. Экономика министрі қызметін атқарған FDP партиясының көрнекті қайраткері Отто Граф Ламбсдорф ордолиберализмнің жақтаушысы болды.

Іске асыру

Ордолиберализм соғыстан кейінгі Батыс Германияда дамыған экономикалық модельге зор ықпал етті. Германияда ордолиберализм әлеуметтік нарықтық экономика деп белгілі болды. Германиядағы ордолибералдық модель Конрад Аденауэр үкіметінің басшылығымен іске қосылды. Оның үкіметінің экономика министрі Людвиг Эрхард белгілі ордолиберал және Фрайбург мектебінің жақтасы болды. Аденауэр кезінде кейбір, бірақ барлық емес, баға бақылаулары алынып тасталды, шағын бизнес және корпорацияларға салынатын салықтар төмендетілді. Бұдан өзге, әлеуметтік қамсыздандыру және зейнетақылар негізгі әлеуметтік кіріс деңгейін қамтамасыз ету үшін арттырылды. Ордолибералдар осы саясаттың Wirtschaftswunder, яғни экономикалық кереметке алып келгенін айтады.

Теория

Ордолибералдық теория бойынша мемлекет экономика үшін тиісті құқықтық ортаны құруы және нарықтық принциптерге сәйкес келетін шаралар арқылы денсаулықты бәсекелестік деңгейін сақтауы керек. Бұл оның заңдылығының негізі болып табылады. Егер мемлекет бәсекелестікті дамыту үшін белсенді шаралар қабылдамаса, монополиялық (немесе олигополиялық) билікке ие фирмалар пайда болып, нарықтық экономиканың артықшылықтарын жоғары қоймай, тіпті жақсы үкіметті де әлсіретуі мүмкін, себебі күшті экономикалық билік саяси билікке айналуы мүмкін. Стивен Пэджеттің айтуынша, "ордолиберализмнің орталық қағидасы – экономикалық басқарудағы нақты еңбек бөлінісі, нақты міндеттерді белгілі бір институттарға жүктеу. Ақша-кредит саясаты ақша-кредит тұрақтылығы мен инфляцияның төмен деңгейін қамтамасыз ететін және тәуелсіз статусы арқылы саяси ықпалдан қорғалған орталық банктың жауапкершілігінде болуы керек. Салық саясаты – салық түсімдерін мемлекеттік шығындармен теңестіру – үкіметтің құзыретінде, ал макроэкономикалық саясат – жұмыс берушілер мен кәсіподақтардың құзыретінде". Мемлекет экономикалық процестерді тікелей басқарудың орнына экономикалық тәртіпті құруы керек. Ордолибералдар өз теорияларын қолдау үшін нацизм, кейнсиандық және советтік социализм сияқты үш жағымсыз мысал келтірді. Бұл сондай-ақ коллективизм мен еркін нарық либерализмі арасындағы үшінші жол ретінде қарастырылады. Әлеуметтік нарыққа қатысты ордолибералдық идея, Жаңа лейбористік үкіметтің (әсіресе Тони Блэрдің премьер-министрлігі кезінде) қолдаған үшінші жолды әлеуметтік демократиясына ұқсас болғанымен, бірнеше маңызды айырмашылықтар бар. Екеуі де социализм мен капитализм арасындағы орташа ұстанымды ұстанатын болса да, ордолибералдық әлеуметтік нарық моделі көбінесе жеке кәсіпкерлікті мемлекеттік реттеумен үйлестіріп, әділ бәсекелестікті қамтамасыз етеді (германдық желілік салалары реттелмегенімен), ал үшінші жолдың әлеуметтік демократиялық моделінің жақтастары көптеген экономикалық реттеулерді жүзеге асырғандары белгілі. Үшінші жолдың әлеуметтік демократиялық моделі әлеуметтік қамтамасыз ету мемлекетін құруға қатысты идеялардың қақтығысын болжады, бұл ордолибералдық әлеуметтік нарық моделінің әлеуметтік қамқорлықтың артықшылықтарына ашық болуымен салыстырылғанда. Ордолибералдар сондай-ақ маңызды ресурстардың минималды жиынтығын және прогрессивті салық салуды жақтады. Ордолибералдық басымдық мемлекеттік қызметтерді және телекоммуникациялық қызметтер сияқты басқа да мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіруге бағытталған. Вильгельм Рёпке ордолиберализмді өзінің "Civitas Humana" ("Адамгершілік қоғамдық тәртібі", 1944) еңбегінде капитализмге қарсы "либералды консерватизм" деп қарастырды. Александр Рюстов өзінің "Экономикалық либерализмнің сәтсіздігі" (1950) атты еңбегінде еркін нарық капитализмін де сынға алды. Ордолибералдар классикалық либералдардан өзгешеленіп, әлеуметтік әділеттілік идеясын бағалады. "Әлеуметтік қауіпсіздік және әлеуметтік әділеттілік – біздің заманымыздың ең маңызды мәселелері", - деп жазды Юкен. Мишель Фуко Ордо/Фрайбург мектебі мен Франкфурт мектебінің арасындағы ұқсастықты (тек тарихи тұрғысынан ғана емес) Макс Веберден алған мұраларына байланысты атап өтті. Яғни, екеуі де капиталистік жүйенің "рационалды емес рационалдылығын" мойындайды, бірақ Маркс ұсынған "қарама-қайшылық логикасын" мойындамайды. Екі топ та бірдей мәселені қарастырды, бірақ әртүрлі бағыттарда. Ордолибералдардың саяси философиясына Аристотель, Алексис де Токвиль, Георг Вильгельм Фридрих Гегель, Освальд Шпенглер, Карл Маннхайм, Макс Вебер және Эдмунд Гуссерль әсер етті.

Ordoliberal theory holds that the state must create a proper legal environment for the economy and maintain a healthy level of competition through measures that adhere to market principles. This is the foundation of its legitimacy. The concern is that, if the state does not take active measures to foster competition, firms with monopoly (or oligopoly) power will emerge, which will not only subvert the advantages offered by the market economy, but also possibly undermine good government, since strong economic power can be transformed into political power. According to Stephen Padgett, "a central tenet of ordo liberalism is a clearly defined division of labor in economic management, with specific responsibilities assigned to particular institutions. Monetary policy should be the responsibility of a central bank committed to monetary stability and low inflation, and insulated from political pressure by independent status. Fiscal policy—balancing tax revenue against government expenditure—is the domain of the government, whilst macro economic policy is the preserve of employers and trade unions." The state should form an economic order instead of directing economic processes, and three negative examples ordoliberals used to back their theories were Nazism, Keynesianism, and Soviet socialism. It is also seen as a third way between collectivism and laissez faire liberalism. While the ordoliberal idea of a social market is similar to that of the third way social democracy advocated by the likes of the New Labour government (especially during the premiership of Tony Blair), there are a few key differences. Whilst they both adhere to the idea of providing a moderate stance between socialism and capitalism, the ordoliberal social market model often combines private enterprise with government regulation to establish fair competition (although German network industries are known to have been deregulated), whereas advocates of the third way social democracy model have been known to oversee multiple economic deregulations. The third way social democracy model has also foreseen a clash of ideas regarding the establishment of the welfare state, in comparison to the ordoliberal's idea of a social market model being open to the benefits of social welfare. Ordoliberals are also known for pursuing a minimum configuration of vital resources and progressive taxation. The ordoliberal emphasis on the privatization of public services and other public firms such as telecommunication services;

Wilhelm Röpke considered ordoliberalism to be "liberal conservatism", against capitalism in his work Civitas Humana ("A Humane Order of Society", 1944). Alexander Rüstow also criticized laissez faire capitalism in his work Das Versagen des Wirtschaftsliberalismus ("The Failure of Economic Liberalism", 1950). The ordoliberals thus separated themselves from classical liberals and valued the idea of social justice. "Social security and social justice", wrote Eucken, "are the greatest concerns of our time". Michel Foucault also notes the similarity (beyond just historical contemporaneity) between the Ordo/Freiburg school and the Frankfurt School of critical theory, due to their inheritance from Max Weber. That is, both recognise the "irrational rationality" of the capitalist system, but not the "logic of contradiction" that Marx posited. Both groups took up the same problem, but in vastly different directions. The political philosophy of Ordoliberals was influenced by Aristotle, [[Alexis de Tocqueville, [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel, [[Oswald Spengler, [[Karl Mannheim, [[Max Weber, and [[Edmund Husserl.

Сын

Себастьян Дюльен мен Ульрике Героның пікірінше, ордолиберализм неміс тарапының Еуропаның мемлекеттік қарыз дағдарысына қатысу әдісінің орталық тұсы болып табылады, бұл жиі басқа еуропалық елдермен келіспеушіліктерге соқтырады.