Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жердің сулы экожүйелерінің бір бөлігі
Part of Earth's aquatic ecosystems
Тұщы су экожүйелері – Жердің сулы экожүйелерінің бір бөлігі. Оларға көлдер, тоғандар, өзендер, арналар, бұлақтар, батпақтар және ылғалды жерлер жатады. Оларды тұздылығы жоғары теңіз экожүйелерімен салыстыруға болады. Тұщы су мекендеу орталары температура, жарық сүңгуі, қоректік заттар және өсімдіктер сияқты әртүрлі факторларға сәйкес жіктеледі. Тұщы су экожүйелерінің үш негізгі түрі бар: лентикалық (баяу ағынды су, мысалы, ойпаңдар, тоғандар және көлдер), лотикалық (жылдам ағынды су, мысалы, өзендер мен арналар) және ылғалды жерлер (топырағы белгілі бір уақыт аралығында суға толып немесе қаныққан аймақтар). Тұщы су экожүйелері уақыт өте келе маңызды өзгерістерге ұшырады, бұл экожүйелердің әртүрлі ерекшеліктеріне әсер етті. Тұщы су экожүйелерін түсіну және бақылауға жасалған алғашқы әрекеттерге адам денсаулығына қауіп төндіретін жағдайлар (мысалы, канализацияның ластануынан туындаған холера індеті) түрткіс болды. Бастапқы бақылаулар химиялық көрсеткіштерге, содан кейін бактерияларға, ал соңында балдырларға, саңырауқұлақтар мен қарапайымдыларға бағытталды. Жаңа бақылау түрі әртүрлі организмдер тобын (макроортасыздар, макрофиттер және балықтар) сандық тұрғыдан бағалауды және олармен байланысты ағын жағдайларын өлшеуді қамтиды. Тұщы судың биоәртүрлілігіне қауіп төндіретін факторлар: артық пайдалану, судың ластануы, су ағынының өзгеруі, мекендеу ортасының жойылуы немесе нашарлауы және жат түрлердің енуі.
Freshwater ecosystems are a subset of Earth's aquatic ecosystems. They include lakes, ponds, rivers, streams, springs, bogs, and wetlands. They can be contrasted with marine ecosystems, which have a larger salt content. Freshwater habitats can be classified by different factors, including temperature, light penetration, nutrients, and vegetation. There are three basic types of freshwater ecosystems: Lentic (slow moving water, including pools, ponds, and lakes), lotic (faster moving water, for example streams and rivers) and wetlands (areas where the soil is saturated or inundated for at least part of the time). Freshwater ecosystems have undergone substantial transformations over time, which has impacted various characteristics of the ecosystems. Original attempts to understand and monitor freshwater ecosystems were spurred on by threats to human health (for example cholera outbreaks due to sewage contamination). Early monitoring focused on chemical indicators, then bacteria, and finally algae, fungi and protozoa. A new type of monitoring involves quantifying differing groups of organisms (macroinvertebrates, macrophytes and fish) and measuring the stream conditions associated with them. Threats to freshwater biodiversity include overexploitation, water pollution, flow modification, destruction or degradation of habitat, and invasion by exotic species.
Түрлері
Тұщы су экожүйесінің үш негізгі түрі бар: Лентикалық (баяу ағынды су, оның ішінде ойпаңдар, тоғандар және көлдер), лотикалық (жылдам ағынды су, мысалы, арналар мен өзендер) және ылғалды жерлер (топырағы белгілі бір уақыт аралығында қаныққан немесе су басқан аймақтар). Лимнология (және оның саласы – тұщы су биологиясы) – тұщы су экожүйелерін зерттейтін ғылым. Соңғы жойылу тенденцияларының көп бөлігін шөгінділердің жиналуы, арналардың бөлінуі, химиялық және органикалық ластаушылар, тоғандар мен жасанды су қоймалары, сондай-ақ инвазивті түрлерге байланыстыруға болады. Тұщы судың биологиялық әртүрлілігі көптеген қауіптерге тап болып отыр. Дүниежүзілік табиғат қорының «Тірі планета» индексі 1970 және 2014 жылдар аралығында тұщы су омыртқалы жануарлар популяциясының 83%-ға төмендегенін көрсетті. Бұл төмендеулер бір уақыттағы теңіз және құрлық жүйелеріндегі төмендеулерден басып өтеді. Бұл төмендеулердің себептері көбінесе жергілікті түрлермен бәсекелесуге және су жағдайларын өзгертуге байланысты. Әкелінген түрлер, әсіресе, сирек кездесетін түрлердің мекендейтін жерлеріне зиян келтіреді. Мысалы, Миссисипи өзенінде Азиялық сазанның құсбалықпен бәсекелесуі. Тұщы су экожүйелерінде инвазивті түрлердің пайда болуының негізгі себептері – аквариумдардан босату, спорттық балық аулау және тағамдық балық ретінде пайдалану.
There are three basic types of freshwater ecosystems: Lentic (slow moving water, including pools, ponds, and lakes), lotic (faster moving water, for example streams and rivers) and wetlands (areas where the soil is saturated or inundated for at least part of the time). Limnology (and its branch freshwater biology) is a study about freshwater ecosystems. Recent extinction trends can be attributed largely to sedimentation, stream fragmentation, chemical and organic pollutants, dams, and invasive species. Freshwater biodiversity faces many threats. The World Wide Fund for Nature's Living Planet Index noted an 83% decline in the populations of freshwater vertebrates between 1970 and 2014. These declines continue to outpace contemporaneous declines in marine or terrestrial systems. The causes of these declines are related to: in many cases outcompeting native species and altering water conditions. Introduced species are especially devastating to ecosystems that are home to endangered species. An example of this being the Asian carp competing with the paddlefish in the Mississippi river. Common causes of invasive species in freshwater ecosystems include aquarium releases, introduction for sport fishing, and introduction for use as a food fish.
Тұщы судағы жануарлар дүниесінің жойылуы
1900 жылдан бері Солтүстік Америкада 123-тен астам тұщы су фаунасының түрі жойылып кетті. Солтүстік Американың тұщы су түрлерінің шамамен 48,5% -ы моллюскілердің, 22,8% -ы гастроподтардың, 32,7% -ы рактардың, 25,9% -ы қосмекенділердің және 21,2% -ы балықтардың жойылу қаупі бар немесе қорғауға алынуда. Инвазивті түрлердің, негізгі түрлердің жоғалуы және функционалды түрде жойылып кеткен түрлердің (мысалы, көбеймейтін түрлер) салдарынан көптеген түрлердің жойылу қарқыны келесі ғасырда күрт өсуі мүмкін. Тұщы су жануарларының жойылу деңгейінің болжамы құрлықтағы жануарларға қарағанда бес есе жоғары, ал тропикалық ормандардағы биоқауымдастықтардың деңгейімен салыстыруға болады. Қазіргі тұщы су биомониторингі әдістері негізінен биоқауымдастықтың құрылымына бағытталған, бірақ кейбір бағдарламалар биохимиялық (немесе биологиялық) оттегіге қажеттілік, шөгіндідегі оттегіге қажеттілік және еріген оттегі сияқты функционалдық көрсеткіштерді өлшейді. Сонымен қатар, биомониторинг бағдарламаларында балдырлардың биоқауымдастығының құрылымы (көбінесе диатомдылар қолданылады) өлшенеді. Балдырлар да таксономиялық тұрғыдан әртүрлі, оңай жиналады, түрлі стресстерге сезімтал және жалпы алғанда экожүйе үшін құнды. Балдырлар өте жылдам өседі және биоқауымдастықтар қоршаған ортаның жылдам өзгеруін көрсете алады. омыртқасыздар, фитопланктон және басқа да организмдер. Климаттың өзгеруі су объектілерінің орташа температурасын арттырып, субстраттың құрамындағы өзгерістер, оттегінің концентрациясы және жүйенің биологиясына әсер ететін басқа да мәселелерді ушықтыруда. Су температурасы шамамен 1°C-қа көтерілді, ал мұз жамылғысының айтарлықтай азаюы экожүйеге қосымша стресс тудырды.
Over 123 freshwater fauna species have gone extinct in North America since 1900. Of North American freshwater species, an estimated 48.5% of mussels, 22.8% of gastropods, 32.7% of crayfishes, 25.9% of amphibians, and 21.2% of fish are either endangered or threatened. Extinction rates of many species may increase severely into the next century because of invasive species, loss of keystone species, and species which are already functionally extinct (e. g., species which are not reproducing). Projected extinction rates for freshwater animals are around five times greater than for land animals, and are comparable to the rates for rainforest communities. Current freshwater biomonitoring techniques focus primarily on community structure, but some programs measure functional indicators like biochemical (or biological) oxygen demand, sediment oxygen demand, and dissolved oxygen. Additionally, algal community structure (often using diatoms) is measured in biomonitoring programs. Algae are also taxonomically diverse, easily collected, sensitive to a range of stressors, and overall valuable to the ecosystem. Algae grow very quickly and communities may represent fast changes in environmental conditions. invertebrates, phytoplankton, and other organisms. Climate change is increasing the average temperature of water bodies, and worsening other issues such as changes in substrate composition, oxygen concentration, and other system changes that have ripple effects on the biology of the system. Water temperatures have already increased by around 1 °C, and significant declines in ice coverage have caused subsequent ecosystem stresses.