Кіріспе

Атлант мұхитындағы дауыл маусымы

1963 жылғы Атлант мұхитындағы дауыл маусымы тропикалық циклон қалыптасуы тұрғысынан орташа деңгейден сәл төмен болды, барлығы он аталатын дауыл тіркелді. Дегенмен, бұл өте қауіпті және қиратушы маусым болды. Маусым ресми түрде 1963 жылдың 15 маусымында басталып, 1963 жылдың 15 қарашасына дейін жалғасты. Бұл мерзім әр жылдың Атлант бассейнінде тропикалық циклонның көп бөлігі қалыптасатын дәстүрлі кезеңін белгілейді. Алғашқы жүйе, атаусыз тропикалық дауыл, 1 маусымда Багама аралдарында пайда болды. Шілде айының соңында Арлин дауылы Кабо-Верде мен Кіші Антиль аралдары арасында қалыптасты. Кейін дауыл Бермудаға соқты, нәтижесінде күшті желден 300 000 долларға (1963 жылғы АҚШ доллары) жуық зиян келді. Қыркүйек айында Синди тропикалық дауылы Техаста желден зақымдану мен су тасқынына себеп болды, үш адам қаза тауып, шамамен 12,5 миллион долларлық зиян туды. Эдит дауылы Кіші Антиль аралдары мен Шығыс Үлкен Антиль аралдары арқылы өтіп, 10 адамның өліміне және шамамен 43 миллион долларлық зиянға әкелді, оның көп бөлігі Мартиникада тіркелді. Маусымның ең маңызды және қауіпті жүйесі Флора дауылы болды, ол Саффир-Симпсон дауыл желінің шкаласында 4-ші санатқа жетті. Баяу қозғалып, циклондық айналым жасаған Флора Ұлы Антиль аралдарында, соның ішінде Кубада өте көп жаңбыр жаудырды. Нәтижесінде су тасқыны орын алып, кем дегенде 7193 адам қаза тауып, 773,4 миллион долларға жуық зиян келді. Қазан айында Гинни дауылы АҚШ-тың оңтүстік-шығысында тұрақсыз қозғалды, бірақ ақырында экстратропикалық қалдықтары Жаңа Шотландияға соқты. Гинни АҚШ-та кем дегенде үш адамның өліміне және 400 000 долларлық зиянға себепкер болды. Соңғы циклон, Хелена тропикалық дауылы Гваделупада бес адамның өліміне және 500 000 доллардан астам зиянға әкелді. Барлығы, осы маусымдағы дауылдар кем дегенде 7214 адамның өліміне және шамамен 833,8 миллион долларлық зиянға себеп болды.

Маусым қорытындысы

1963 жылғы дауыл маусымы 15 маусымда ресми түрде басталып, 15 қарашада аяқталды. Он тропикалық дауыл болған бұл маусым орташа деңгейде болды, бұл 1950–2000 жылдар аралығындағы 9,6 атаулы дауылдың орташа көрсеткішінен сәл жоғары. Олардың жетісі дауыл статусына жетті, бұл 1950–2000 жылдардағы 5,9 орташа көрсеткіштен асып түседі. ACE (Аккумуляцияланған энергия коэффициенті) – дауылдың күшіне оның қанша уақыт бойы сақталғанын көбейту арқылы есептелетін көрсеткіш. Сондықтан, ұзаққа созылған және әсіресе күшті дауылдардың ACE көрсеткіші жоғары болады. Бұл көрсеткіш тек тропикалық дауыл күшінің шегіне жеткен немесе одан асып түскен тропикалық жүйелерге қатысты толық хабарламалар үшін ғана есептеледі.

Аталмаған тропикалық дауыл

Мамыр айының соңында тропикалық бұзылыс Панамадан солтүстікке қарай, Кариб теңізінің батыс бөлігіне қарай жылжыды. 31 мамырда, шығыс Куба арқылы ойыс өтті. Бұл бұзылыс Кубаға мол жаңбыр әкелді, Сантьяго де Кубада ең көп жауын-шашын тіркелді.

Арлин дауылы

Тропикалық толқын 31 шілдеде сағат 18:00 UTC-де Кіші Антиль аралдары мен Кабо-Верде аралығының шамамен ортасында орналасқанда тропикалық депрессияға айналды. Алайда, ешбір аралда зақым тіркелген жоқ. Аралдардағы жалпы залал 300 000 долларды құрады. Камерон жағалауындағы мұнай платформасынан эвакуация кезінде бір адам суға батып қайтыс болды. Дауыл Техас штатының оңтүстік-шығысында, әсіресе Порт-Артур және оның төңірегінде су тасқынына әкеп соқты. Порт-Акрес ауданында екі адам суға батып қайтыс болды. Су Джефферсон, Ньютон және Ориндж округтеріндегі 4000 үйге кірді. Жалпы алғанда, «Синди» даулы 12,5 миллион долларлық зиян келтірді, оның 11,7 миллионы мүліктің зақымдануынан туындады. Депрессия келесі күні таңертең «Эдит» тропикалық дауылға айналды. Бірнеше сағаттан кейін «Эдит» дауылға күшейді. 25 қыркүйекте сағат 00:00 шамасында циклон Барбадостың солтүстігінде 2-ші санаттағы дауылға айналды және желдің жылдамдығы сағатына 155 км/сағ-қа жетті. Жеті сағаттан кейін «Эдит» Сент-Люсияға сол күшпен соқты. Дауыл Кариб теңізінің шығысын кезіп өтіп, 26 қыркүйекте тропикалық дауылға дейін әлсіреді. Содан кейін «Эдит» солтүстік-батысқа бұрылып, қысқа уақытқа қайтадан дауылға айналды, бірақ келесі күні сағат 10:00-де Доминикан Республикасының Ла-Романа қаласының жанында құрлыққа тигенге дейін тропикалық дауылға дейін әлсіреді. Құрлықпен және жоғары атмосферадағы сулы ауаның әсерінен «Эдит» 28 қыркүйекте Атлантикаға шығар алдында күрт әлсіреген. Аралдардың барлығында 6000-ға жуық үй қирады, ал тағы 13000 үй қатты зардап шекті. Доминикадағы қатты жел банан егісінің жартысына жуығын жойды, ал Сент-Люсиядағы қатты жел банан егісінің жартысына жуығына зиян келтірді. Жалпы алғанда, «Эдит» Мартиникада 10 адамның өліміне және шамамен 46,6 миллион долларлық зиянға әкеп соқты. Қатты жел кокос, банан және какао плантацияларына қатты зиян келтірді, кокос ағаштарының 50%-ы жойылды және 11%-ы қатты зақымдалды. 2750-ге жуық үй қирады, ал 3500 үй зардап шекті. Дауыл 24 адамның өліміне және 30,1 миллион долларлық зиянға себеп болды. Гренадада суға батып 6 адам қаза тапты. Дауылдың баяу жылжуы Ұлы Антиль аралдарында рекордтық жауын-шашын мөлшеріне әкеп соқты. Доминикан Республикасында 9842 шаршы километр жер су тасқынына ұшырады. Көптеген көпірлер мен жолдар қатты зақымдалды, көптеген жолдар бірнеше ай бойы өтпелі болды. Дауыл шамамен 60 миллион долларлық зиян келтірді және 400-ден астам адамның өліміне себеп болды. Көптеген аймақтарда егіндіктер толығымен жойылды. Кубаның оңтүстік-шығысындағы барлық егіндіктер қатты жел мен су тасқынынан зардап шекті. Көптеген азаматтар үйлерінің төбесінде қалып қойды. Су тасқыны бірнеше үйді ағызып әкетті, көптеген жолдар мен көпірлер қирады, байланыс желілері бұзылды. Елдің барлық аймақтарында дауыл 30000-нан астам үйді қиратты. «Флора» Кубада кем дегенде 1750 адамның өліміне және 500 миллион долларлық зиянға себеп болды. 19 қазанда депрессия «Джинни» тропикалық дауылға айналды. Келесі күні «Джинни» дауыл мәртебесіне ие болды және Солтүстік Каролинаға жақындады, бірақ Нью-Энгленд үстіндегі жота салдарынан оңтүстік-батысқа бұрылды. 22 қазанда «Джинни» Гольфстрімді кесіп өтіп, күшейді және көзі пайда болды. «Джинни» солтүстікке, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай бұрылды, АҚШ-тың оңтүстік-шығыс жағалауымен қатарласты. Сегіз күн бойы дауыл АҚШ жағалауынан 402 км қашықтықта болды. Жағадан алысқа жылжыған «Джинни» 28 қазанда сағатына 175 км/сағ жылдамдықпен максималды жел соғып күшейді. Содан кейін «Джинни» тропиктік циклонға айналу алдында Жаңа Шотландияның Ярмут округіне құрлыққа тиді. Оның қалдықтары 30 қазанда Сент-Лоуренс шығанағында тарады. Дауылдың басында Доминикан Республикасы мен Багам аралдарында қатты жаңбыр жауды. Флорида мен Джорджияда «Джинни» әдеттегіден жоғары толқындарды тудырды, бұл аздап зақым келтірді және жағалау эрозиясына әкелді. Солтүстік Каролинада су тасқыны бір үйді қиратты және аздап су тасқынына себеп болды. Массачусетс штатында желдің күші Нантакетке дейін жетті, «Джинни» күнтізбелік жыл ішінде Мэн штатына әсер еткен соңғы дауыл болды. Дауыл кезінде Солтүстік Мэн штатында 1 метрге дейін қар жауды, екі адам қаза тапты. Жағалауда көптеген қайықтар зақымдалып, немесе олардың сүйрегіштерінен жыртылды, бір адам қайығын құтқаруға тырысқанда жүрек соғысынан қайтыс болды.

Хелена тропикалық дауыл

Қазан айының соңында үлкен конвекция аймағымен бірге келген тропикалық толқын батысқа қарай жылжыды. Гваделупадағы дауыл салдарынан 500 адам үйсіз қалды, 5 адам қаза тапты, ал 14 адам ауыр жарақат алды. Көптеген қайықтар қирап немесе батып кетті. Нұқсан шамамен 500 000 долларға бағаланды.

Басқа жүйе

23 қыркүйекте Кампече шығанағында тропикалық толқын немесе төмен қысым аймағы тропикалық депрессияға айналды. Мексика шығанағының солтүстігіндегі фронталдық шекара салдарынан депрессия дерлік қозғалмай тұрды. 26 қыркүйекте депрессия Юкатан түбегінің батыс жағалауына жетті және келесі күні Кампече шығанағына қайта оралды. Аймаққа жақын кемелердегі барометрлік қысым бұрқыннан төмен болды, бірақ желдің күші бұрқын деңгейіне жетпеді. 27 қыркүйектен кейін депрессия тропикалық циклон ретінде сақталған-сақталмағаны белгісіз, алайда 28 қыркүйекте субтропикалық циклонға айналуы мүмкін. Депрессияның қалдықтары экстратропикалық жүйеге айналып, солтүстік-шығысқа қарай жылдам жылжыды, 29 қыркүйекте Флориданы кесіп өтіп, 1 қазанға дейін Солтүстік-Шығыс АҚШ жағалауында тарап кетті.

Маусымдық әсерлер

Бұл 1963 жылғы Атлант мұхитындағы дауыл маусымында қалыптасқан барлық дауылдардың тізімі. Онда олардың атауы, соқтығысу мерзімі, ең жоғары санатталуы мен қарқындылығы, әсер еткен аймақтар, келтірген зиян және қаза болғандардың саны көрсетілген. Қашандағы өлімдер (жақшада көрсетілген) қосымша және тікелей емес (мысалы, жол апаты тікелей емес өлімге жатады), бірақ бәрібір сол дауылмен байланысты. Зиян мен қаза болғандардың саны дауыл экстратропикалық, толқын немесе төмен қысымды аймақ ретінде болған кездегі жалпы соманы қамтиды, ал барлық зиян сомалары 1963 жылғы АҚШ долларымен есептелген.