Кіріспе

Ақуыз гексамері, жасушалар арасындағы аралық байланыстың тесігін құрайды.

Биологияда коннексон, сонымен қатар коннексин гемиканалы деп аталады, екі іргелес жасушаның цитоплазмасы арасындағы аралық байланыс үшін тесік құрайтын коннексиндер деп аталатын алты ақуыздың жиынтығы болып табылады. Бұл арна иондар мен сигналдық молекулалардың екі бағытта ағып өтуіне мүмкіндік береді. Коннексон – бұл байланыстың бір жағындағы жасушамен қамтамасыз етілген гемиканал; екі коннексон, қарама-қарсы жасушалардан, әдетте толық жасушааралық аралық байланыс арнасын құру үшін бірігеді. Кейбір жасушаларда гемиканал цитоплазма мен жасуша сырты кеңістік арасындағы өткізгіш ретінде жұмыс істейді, бұл иондар мен 12 кДа-дан кіші молекулалардың тасымалдануына мүмкіндік береді. Коннексонның бұл функциясы туралы, жасушаішілік сигналдауда олардың маңызды рөлін көрсететін жаңа деректерден басқа, көп мәлімделмеген. Бір типті коннексиндерден құралған коннексон гомомерлік, ал әртүрлі типті коннексиндерден құралған коннексон гетеромерлік деп есептеледі.

Құрастыру

Бөлшектік түйісу плакаттарына қадамдармен жиналатын коннексиндер жасуша ішінде коннексиндердің синтезімен басталады және жасуша мембранасында бөлшектік түйісу арнасының плакаттарының қалыптасуымен аяқталады. Коннексон құрайтын коннексиннің субъединица ақуыздары жасушаның эндоплазмалық ретикулумы мембраналарында синтезделеді. Бұл субъединицалар кейіннен олигомерленеді, яғни басқа ұсақ бөліктермен біріктіріліп, Гольджи аппаратында коннексонға айналады. Содан кейін коннексондар плазмалық мембранадағы тиісті орнына жеткізіледі. Коннексондар одан кейін көрші жасушадан келген үйлесімді коннексондармен байланысып, бөлшектік түйісу арнасының плакаттарын құрайды.

Деградация

Коннексон құрылымы плазмалық мембранадан алынғанда деградацияланады. Коннексон жасушаның өзінде геми-каналдардың байланысуы нәтижесінде қос мембраналы канал құрылымы ретінде ішке сіңіріледі. Зерттеулер коннексонның ерігіш екінші хабаршыларға, аминқышқылдарына, нуклеотидтерге, иондарға және глюкозаға жоғары өткізгіштігін көрсетеді. Жүрек-қан тамырлары аурулары және, мүмкін, I және II типті диабеттердің әрқайсысы бос байланысты құрайтын негізгі коннексин белгісімен байланысты. Жүрек-қан тамырлары ауруларында Cx43 (коннексин 43), коннексонның суббірлігі, жүректің синхронды соғуын қамтамасыз ететін интеркаляциялық дискілердегі кардиомиоциттердің бұлшық клеткаларын ынталандыратын бос байланыстың жалпы белгісі болып табылады. Жүрек-қан тамырлары ауруларының дамуымен бірге Cx43 суббірлігі окислик стрестің белгілерін көрсетуді бастайды, бұл жасқа немесе диетаға байланысты зиянды токсиндердің жиналуына қарсы жүректің қабілетін төмендетеді, нәтижесінде тамыр функциясының төмендеуіне әкеледі. Жалпы алғанда, Cx43 экспрессиясы мен окислик стрестің бұл өзгерістері жүректің үйлесімді соғуында бұзылыстарға алып келуі мүмкін, бұл жүрек аритмиясына бейімдейді. Коннексондар I және II типті диабетпен де байланысты. Cx36 (коннексин 36) суббірлігі инсулин секрециясына және бауыр мен бүйрек безінің бос байланыстары арқылы глюкоза шақырылған инсулин шығарылуына қатысады. Бауыр және бүйрек безінің гомеостазы жасушалық өзара әрекеттесудің күрделі жүйесі – эндокриндік сигналдама арқылы қолдалады. Гормондардың қан ағынына секрециясы алыс органдарға әсер етеді. Дегенмен, бүйрек безі мен бауырдағы эндокриндік сигналдама сигналдық жолдар, иондық каналдар, G белокпен байланысқан рецепторлар, тирозинкиназа рецепторлары және жасушадан жасушаға байланыс арқылы жасушалық мембранадағы қысқа қашықтықта жұмыс істейді. Бұл тіндердегі бос байланыстар эндокриндік сигналдамамен қамтамасыз етіледі және жасушалар мен ірі органдық жүйелер арасындағы жасушааралық сигналды тығыз байланыс арқылы жүзеге асырады. Бос байланыстың тығыздығы тіндердегі жасушалардың тиімдірек қарым-қатынас жасап, гомеостазды сақтауына мүмкіндік береді. Осылайша, бос байланыстың мақсаты иондардың, қоректік заттардың, метаболиттердің, екінші хабаршылардың және кішкентай биологиялық молекулалардың өтуін реттеу болып табылады. Диабет кезінде Cx36 жоғалтуы немесе деградациялануы бүйрек безінде инсулин және бауырда глюкоза өндірісін айтарлықтай тежейді, бұл бүкіл организм үшін энергия өндіру үшін маңызды. Cx36 жетіспеушілігі бұл тіндердегі бос байланыстың жұмыс істеу қабілетіне кері әсер етеді, бұл функцияның төмендеуіне және мүмкін ауруларға әкеледі. II типті диабетте де бос байланыстың жоғалтуы немесе деградациялануымен байланысты ұқсас симптомдар байқалды, алайда Cx36 функциясы адамдардағы I және II типті диабетте әлі толыққанды зерттелмеген. Сонымен қатар, Cx36 коннексині GJD2 генімен кодталады, бұл ген II типті диабет және диабеттік синдром үшін гендік локуста бейімділікке ие.