Кіріспе

Бактерия түрі – Treponema pallidum, бұрын Spirochaeta pallida деп аталған, микроаэрофильді спирохета бактериясы. Оның түршелері сифилис, бежель (эндемиялық сифилис деп те аталады) және йоз ауруларын қоздырады. Бұл бактерия тек адамдар арасында таралады. Ол спираль тәрізді бұрылған микроорганизм, ұзындығы 6–15 мкм, ені 0,1–0,2 мкм. Трепонемалардың цитоплазмалық және сыртқы мембранасы болады. Жарық микроскопиясымен трепонемаларды қараңғы дала жарықтандыру арқылы ғана көруге болады. T. pallidum үш түршеден тұрады: T. p. pallidum, T. p. endemicum және T. p. pertenue, олардың әрқайсысы белгілі бір аурумен байланысты.

Сыртқы мембрана

T. pallidum сыртқы мембранасының (OM) зерттеуді тарихи тұрғыдан қиынға соқтыратын бірнеше ерекшеліктері бар. Олардың қатарында оның төмен ақуыз құрамы, нәзіктігі және басқа грам-теріс сыртқы мембраналармен байланысты ген тізбектерінің аз болуы сияқты ерекшеліктер бар. Геномдық тізбектеу және озық есептеу модельдерін пайдалану арқасында үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Трепонемальды сыртқы мембрана ақуыздары бактерияның патогенезі, тіршілігі және иммундық жүйеден қашу стратегиясы үшін маңызды факторлар болып табылады. Ақуыз құрамының салыстырмалы түрде төмен болуы иммундық жүйенің антигендерді тануына кедергі келтіреді, ал бар ақуыздар сыртқы мембранадан шығып, иесімен өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді.

TP0965

TP0965 – T. pallidum-да мембраналық қосылу үшін өте маңызды ақуыз және периплазмада орналасқан. TP0965 эндотелийлік кедергінің бұзылуына себеп болады, бұл сифилис патогенезінің кейінгі кезеңдерінің ерекше белгісі. Ол тығыз байланыс ақуыздарының экспрессиясын төмендету арқылы осыны істейді, бұл өз кезегінде адгезия молекулаларының экспрессиясын және эндотелийлік жасушалардың өткізгіштігін арттырады, нәтижесінде эндотелийлік қабаттың бұзылуына алып келеді.

TP0453

TP0453 – микробтың сыртқы мембранасының ішкі мембранасымен байланысқан 287 аминқышқылынан тұратын ақуыз. Бұл ақуызда басқа мембраналық ақуыздарға тән кең бета-парақ құрылымы жоқ және ол сыртқы мембранадан өте алмайды. Бұл ақуыздың функциясы қоректік заттардың сіңуін реттеуге қатысты болуы мүмкін деп есептеледі.

TP0624

Сыртқы мембраналық А (OmpA) домені бар ақуыздар Грам-теріс бактериялардың құрылымдық тұтастығын сақтау үшін қажет. Бұл домендерде пептидогликанмен байланысатын орындар бар, бұл «пептидогликан қабаты мен сыртқы мембрана арасындағы құрылымдық көпір» құрайды. T. pallidum-да табылған TP0624 ақуызы осы құрылымдық байланысты, сондай-ақ сыртқы мембрана ақуыздары мен жұқа пептидогликан қабатындағы сәйкес домендер арасындағы өзара әрекеттесуді жеңілдетеді деп саналады. TprK антигенінің вариациясы гендік конверсия арқылы реттеледі. Осылайша, TprK-дағы жеті өзгермелі аймақтың (V1–V7) фрагменттері және TprD-нің 53 донорлық орны жаңа құрылымдық тізбектерді құру үшін біріктіріле алады. TprK антигенінің вариациясы T. pallidum-ға қабылдаушы организмнің иммундық реакциясынан қашуға көмектеседі және адамдардың қайтадан жұқтыруына мүмкіндік береді. Бұл жаңа құрылымдағы ақуыздар антиденелердің нақты тануынан қаша алатындықтан мүмкін болады. Бактерияларды зертханада өсіру және күтіп бағу мүмкіндігі болмағандықтан, олардың метаболизмі мен антимикробтық сезімталдығына қатысты жаңалықтар шектеулі болды. Алайда, 2017 жылы T. pallidum-ды in vitro жағдайында ұзақ уақыт бойы сәтті өсіру туралы хабарланды. Бұрын бірнеше апталық өсіруді қамтамасыз еткен қарапайым ортаның өзгертілген түрі – TpCM 2 ортасы қолданылды. Дегенмен, T. pallidum-ды аксеникалық мәдениетте өсіруге жасалған барлық тырақтар сәтсіз аяқталды, бұл Кох постулаттарына сәйкес келмейтінін көрсетеді. Бұл қиындық, әдетте, организмнің сүтқоректілер тіндерінде өмір сүруге бейімделгендігінен туындауы мүмкін, нәтижесінде геномның қысқаруы және метаболизм мен биосинтез функцияларының нашарлауы байқалады. ДНҚ-ның шамамен 92,9%-ы ашық оқу кадрларынан тұрады, олардың 55%-ы болжамды биологиялық функцияларға ие. T. pallidum таза мәдениетте өсірілмейді, сондықтан осы тізбектеу микробтың функцияларын түсінудегі олқылықтарды толтыруда маңызды рөл атқарды. T. pallidum көптеген молекулалар үшін, әдетте биосинтетикалық жолдармен қамтамасыз етілетін, қабылдаушы организмге тәуелді екені анықталды, сондай-ақ тотығу фосфорилдану және трикарбон қышқылы циклындағы негізгі ферменттерді кодтауға жауапты гендер де жоқ. T. pallidum тобының және оның қысқартылған геномының пайда болуы әртүрлі бейімделулердің нәтижесі болуы мүмкін, осының салдарынан ол май қышқылдарын, нуклеин қышқылдарын және амин қышқылдарын синтездеу қабілетін жоғалтқан, олардың орнына осы материалдарды сүтқоректілердің қабылдаушы организмдерінен алады. T. pallidum бактериялық геномдардың ең кішкентайларының біріне ие және метаболизмінің шектеулі мүмкіндіктері бар, бұл оның геномды азайту арқылы сүтқоректілер тіндерінің бай ортасына бейімделгенін көрсетеді. T. pallidum спиральді, тығын тәрізді пішінімен сипатталады. Антителолардың шабуылынан қорғану үшін клетканың сыртқы мембраналық қабығында ақуыздар аз мөлшерде болады. Оның хромосомасы шамамен 1000 килобазалық жұптан тұрады және 52,8% G + C орташа құрамымен дөңгелек пішіндес. Тізбектеу 12 ақуызды және кейбір болжамды гемолизиннің T. pallidum-ның вируленттілік факторлары екені анықталды. Осы вируленттілік факторлар бактерияның иммундық жүйеден қашуға және ауру тудыру қабілетіне үлес қосады деп есептеледі.

Клиникалық маңызы

Сифилис, яус және бежель ауруларының клиникалық көріністері теріге әсер ететін бірнеше сатыдан тұрады. Ерте сатыда байқалатын тері зақымдары апталар немесе айлар бойы сақталады. Бұл тері зақымдары жоғары жұқпалы, ал зақымдардағы спирохеталар тікелей контакті арқылы таралады. Иммундық жауап қалыптасқанда зақымдар регрессияға ұшырайды. Нәтижесінде пайда болатын жасырын саты көп жағдайда өмір бойына созылуы мүмкін. Аз ғана жағдайда, ауру жасырын күйден шығып, үшінші сатыға өтеді, онда тері, сүйек және шеміршектердің бұзылу зақымдары пайда болады. Яус пен бежельден айырмашылығы, сифилис үшінші сатысында жүрекке, көзге және нерв жүйесіне де әсер етеді. T. p. pallidum-ның спираль тәрізді құрылымы оған шырышты қабықтар арқылы немесе терідегі ең кішкентай жарықтар арқылы бұралап қозғалуға мүмкіндік береді. Әйелдерде бастапқы зақым көбінесе кіндік ерінде, қынап қабырғаларында немесе жатыр мойнында, ал ерлерде - қапақта немесе ұрықта орналасады.

Зертхананың идентификациясы

Трепонема паллидумы алғаш рет 1905 жылы Берлиндегі Шаритте Фриц Шаудин мен Эрих Хоффман сифилис жараларын микроскоп арқылы қарап анықтаған. Бұл бактерияны Дитерл бояуы сияқты арнайы бояулармен табуға болады. T. pallidum сондай-ақ серологиялық зерттеулер арқылы анықталады, оның ішінде нетрепонемалық VDRL, жылдам плазмалық реаген, трепонемалық антиденелерге тест (FTA ABS), T. pallidum иммобилизациялық реакциясы және сифилис TPHA тестісі бар.

Емдеу

1940-жылдардың басында қоян моделі және пенициллин дәрісінің үйлесімі ұзақ мерзімді емдеуге мүмкіндік берді. Бұл тәжірибелер қазіргі ғалымдардың сифилис терапиясында қолданатын негізін қалады. Пенициллин T. pallidum-ды 6–8 сағаттың ішінде тежеуге қабілді, бірақ жасушалар лимфа түйіндерінде қалып, жаңадан өсіп шығады. T. pallidum-ды тежеу үшін пенициллин ғана емес, кез келген β-лактам антибиотиктері немесе макролидтерді де қолдануға болады. T. pallidum 14 штаммы эритромицин және азитромицин сияқты кейбір макролидтерге қарсы тұрақтылық танытты. T. pallidum 14 штаммының макролидтерге төзімділігі организмнің тіршілік ету қабілетін арттырған бір ғана нүктелік мутациядан туындаған деп саналады. Сифилис емдеу терапиясының көптеген түрлері тек бактериостатикалық нәтижелерге әкеледі, егер пенициллиннің жоғары концентрациясы бактерицидтік әсерге қолданылмаса. Бұл, сондай-ақ, T. pallidum сыртқы мембраналық ақуыздарының нақты анықталмауына байланысты. Керісінше, белгілі антигендердің кейбіреуі жасуша ішінде орналасқан, сондықтан антиденелер инфекцияны жою үшін оларға тиімді емес. Соңғы ғасырда бірнеше прототиптер жасалды, бірақ олардың ешқайсысы инфекциядан қорғамаса да, кейбіреулері бактериялардың алыс мүшелерге таралуын тоқтатты және жазылу процесін жеделдетті.