Кіріспе

Атлантика мұхитындағы дауыл маусымы

1974 жылғы Атлантика дауыл маусымы – апатты және өлім-жұлымға әкелген дауыл маусымы болды. Жалпы белсенділігі бойынша ол орташа деңгейде болды, он бір атаулы дауыл қалыптасты, олардың төртеуі дауылға айналды. Осы төртеудің екеуі Саффир-Симпсон шкаласы бойынша 3-ші санатты (тұрақты жел) немесе одан жоғары жүйелерге жатқан күшті дауылдарға айналды. Маусым ресми түрде 1 маусымда басталды және 30 қарашаға дейін жалғасты. Бұл мерзім әр жылдың дәстүрлі түрде Атлант мұхитында тропикалық циклонның көп бөлігі қалыптасатын кезеңін белгілейді. Алғашқы жүйе, тропикалық депрессия, 22 маусымда Кампеше шығанағында пайда болып, 26 маусымда тарады. Маусымның ең күшті дауылы – Кармен, ол Юкатан түбегіне 4-ші, ал Луизианаға 3-ші санатта соқты. Кармен шамамен 162 миллион долларлық зиян келтірді, оның көп бөлігі Луизианада болды, және 12 адам қаза тапты. Фифи дауылы да ерекше көзге түсті, ол 1900 жылғы Галвестон дауылынан бері Атлантика мұхитындағы ең қауіпті дауыл болды, алғашқы тропикалық циклон 22 маусымда қалыптасты. Барлығы 20 тропикалық және субтропикалық циклон пайда болды, бірақ олардың тек 11-і ғана атауға болатын дауыл жүйелеріне дейін күшейді. Бұл көрсеткіш 1950-2000 жылдардағы орташа 9,6 атаулы дауылмен салыстырғанда орташа деңгейде болды. Олардың төртеуі дауыл статусына жетті, бұл 1950-2000 жылдардағы орташа көрсеткіштен (5,9) төмен. Атлантика дауыл маусымы 30 қарашада ресми түрде аяқталды.

Бірінші тропикалық депрессия

1 маусымда Веракрус маңындағы Кампече шығанағында төмен қысым пайда болды. 22 маусымдағы барлау ұшағының рейсінде жабық айналымды анықтау мүмкін болмаса да, Мексикадағы жер бетіндегі бақылаулар сол күні кешкі уақытта айналымның белгілерін көрсетті. 22 маусымда 12:00 UTC бойынша Веракрус штатының Монтепио жағалауынан жақын жерде тропикалық депрессия пайда болды деп есептелді. Бастапқыда депрессия солтүстік-шығысқа қарай жылжып, жақсы ұйымдасқан болып көрінді. Алайда, келесі күні АҚШ-тың шығысындағы жоғарғы қабаттағы төмен қысым арнасы күшейгеннен кейін, депрессиямен байланысты конвекция әлсіреуге басталды. Мексика шығанағының шығысында конвекция күшейді, бірақ 24 маусымға қарай екінші айналым пайда болды, және бұл жүйе бірінші субтропикалық дауылға айналды.

Субтропикалық дауыл 1-ші

22 маусымда Кампече шығанағында бірінші тропикалық депрессия қалыптасты. Депрессиямен байланысты жаңбыр мен нөсердің белсенділігі төмендеген кезде, 24 маусымда Мексика шығанағының шығысында конвекция күшейді, ал барлау ұшағының рейсі Мексика шығанағының оңтүстік-орталық бөлігінде жабық айналым пайда болғанын анықтады.

Екінші субтропикалық дауыл

Багам аралдарының солтүстік-шығысында шілде айының ортасында тұрақсыз фронталь шекараға байланысты бұлтты аймақ қалыптасты. 15 шілдеде спутниктік суреттер жүйеде әлсіз айналымның бар екенін көрсетті. 12 тамызда сағат 12:00 UTC-де тропикалық депрессияға дейін дамыды, сол кезде Барбадостан шамамен 875 км (545 миль) оңтүстік-шығысқа орналасқан. Аномальды күшті субтропиктік жотаның ықпалымен батысқа қарай жылдам жылжыған депрессия келесі күні түскі уақытта "Алма" тропикалық дауылға айналды. Алты сағаттан кейін, "Алма" дауылдың ең жоғарғы жылдамдығы 65 миль/сағ (100 км/сағ) құрады, бұл деректерді зерттеу ұшағынан алынған мәліметтерге сәйкес келеді. 14 тамыздың таңында "Алма" Тринидадқа минималды тропикалық дауыл ретінде соқтығысып, 41 жыл ішінде аралдағы ең оңтүстікке соққан жүйе болды. Жүйенің айналымы Венесуэлаға еніп, таулы жермен өзара әрекеттесті, содан кейін 15 тамызда сағат 12:00 UTC-де тарап кетті. Дауыл Савонеттадағы Тринидадтағы желдің жоғары жылдамдығын тіркеді. "Алма" Тринидадта шамамен 5 миллион долларлық зиян келтірді, сол кезде аралдағы 20-шы ғасырдың ең қиратушы циклоны болды. Дауыл салдарынан 5000-ға жуық ғимарат зақымдалып, шамамен 500 адам үйсіз қалды. Бұған қоса, циклон шамамен 17 750 акр (7180 гектар) егіс жерін жойды. Тринидадта екі адам қаза тапты, "Алма" дауылдың ауыр жаңбыры Венесуэла жағалауындағы Маргарита аралындағы ұшақ апатына себеп болды, нәтижесінде борттағы 49 адам қаза тапты.

Тропикалық депрессия бес

24 тамызда сағат 12:00 шамасында Мексика шығанағының оңтүстік-шығысында тропикалық депрессия пайда болды. Солтүстік-батысқа қарай жылжығанда, депрессия одан әрі күшейді, ең жоғары тұрақты жел жылдамдығы 35 миль/сағ (55 км/сағ) құрады. Ол тропикалық дауылға айналуға жақын еді, бірақ 26 тамызда Галвестон мен Фрипорт арасында Техас штатының құрлығына шықты. Депрессия дереу әлсіреп, тарады. Депрессия Техаста, әсіресе штаттың орталық бөлігінде ауыр жаңбыр жаудырды, Техастың аймақтарын, әсіресе Белл округін су басты. Киллин және Харкер Хайтс қалаларында 100-ден астам адам үйлерін тастап кетті, ал Ноланвиллдегі жылжымалы үйлер паркінен шамамен 50 адам эвакуацияланды. Су тасқыны 47 үйді, 37 жылжымалы үйді және бірнеше көлікті зақымдады. Белл округіндегі зиян 100 000 долларға бағаланды. Форт-Худ маңындағы су өткізбейтін жерден жүк көлігі ағысып кетіп, көлікте болған бір адам суға батып қайтыс болды. Депрессия мен оның қалдықтары Арканзас, Канзас, Луизиана, Миссисипи, Миссури және Оклахома штаттарында да жаңбыр жаудырды.

Кармен дауылы

23 тамызда Африканың батыс жағалауынан тропикалық толқын өтті. Мексикада бұл дауыл жүздеген адамды үйсіз қалдырды және 5000-нан астам адамның үйлері мен мүлкіне нұқсан келтірді. Мексикада төрт адам қаза тауып, шамамен 10 миллион долларлық зиян тіркелді. Луизиана штатында дауыл Амелия маңындағы аймақта тұрақты жел соқты. Жағалау бойындағы су деңгейі орташа деңгейден бір метрге дейін көтеріліп, үйлерді 1 метрге дейін су басты немесе кейбіреулерін батпаққа ағызып кетті. Штат бойынша, дауыл 1015 үйге шағын, 722 үйге ауыр зақым келтірді, ал 14 үй толығымен қирады. Бұған қоса, 697 жылжымалы үй ауыр зақым алды, ал 41 үй толығымен жойылды. Дегенмен, штаттағы зиянның көп бөлігі егінге тиді. Мақта, соя, қант қамысы және күріш егістеріне барлығы 116,8 миллион долларға жуық зиян келтірілді. Барлығы есептегенде, "Кармен" дауылы Луизианада 150 миллион долларлық зиян келтірді және штатта бес адамның өміне қиындық тудырды. Сонымен қатар, басқа да Мексика шығанағындағы штаттарда да тұщы су және тасқын сулар аз дәрежеде байқалды.

Доли тропикалық дауыл

30 тамызда Атлантикалық мұхитының батысында төменгі атмосфералық қысым аймағында жауын-шашын мен найзағай белсенділігі күшейді. Бұл тоқырау батыс-солтүстік-батысқа қарай жылжып, тұрақты түрде ұйымдасты. 2 қыркүйекте сағат 18:00 UTC шамасында кемеден алынған мәліметтер Бермудадан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 635 шақырым жерде тропикалық депрессия қалыптасқанын көрсетті. Циклон жоғары желдің күшті әсеріне тап болғанымен, келесі күні түстен кейін дауылға жасалған барлау миссиясы оның «Долли» тропикалық дауылға айналғанын және ең жоғары жел жылдамдығының 85 км/сағ-қа жеткенін анықтады. 5 қыркүйекте сағат 12:00 UTC-де ол Новая Шотландия жағалауынан өтіп, экстратропикалық циклонға айналды. Кейіннен, 9 қыркүйекте сағат 18:00 UTC-де Солтүстік Каролинаның шығысында «Элейн» тропикалық дауылға күшейді. Жоғарғы атмосферадағы жеңіл желдің көмегімен, келесі күні таңертең ең жоғары жел жылдамдығы 110 км/сағ-қа жетті. Солтүстік-шығысқа қарай бағытталған «Элейн» суық фронтпен қақтығысып, 14 қыркүйекте сағат 00:00 UTC-де Атлантика мұхитында экстратропикалық циклонға айналды. Дауыл Мексика жағалауында қисық жолмен қозғалып, 24 қыркүйекте Синалоа штатына шабуыл жасамас бұрын 2-ші санаттағы дауылға жетті. «Фифи» Ұлы Антиль аралдарының бірнешеуіне, әсіресе Ямайкаға қатты жауын әкелді, онда жауын-шашын мөлшері 1 метрден асты. Ямайкадағы дауылдан келген зиян жүздеген мың долларды құрады. «Фифи» Гондурас жағалауының бойымен батысқа қарай жылжып, елге қатты жел мен аяусыз нөсер жаңбыр әкелді. Жағалаудағы көптеген қалалардың 80%-дан астамы қирады, кем дегенде 150 000 адам үйсіз қалды. Бұған қоса, дауыл елдің банан егінін толығымен жойды. «Фифи» Гондураста кем дегенде 8000 адамның өліміне және шамамен 1,8 миллиард долларлық зиянға себепкер болды. Орталық Американың басқа да елдері, әсіресе Гватемала да зардап шекті. Гватемаладағы нөсерлі жаңбыр су тасқынына әкеп соқты, оның салдарынан көптеген көпірлер, жолдар мен үйлер қирады немесе жойылды. Кем дегенде 200 адам қаза тауып, «Фифи» соңғы 20 жылда елдегі ең қасіретті оқиғаға айналды. Никарагуадағы су тасқыны салдарынан кейбір ауылдарда, соның ішінде Джинотегада жүздеген адам үйсіз қалды, ал Ла Конкиста, Дульсе Номбре, Сан Грегорио және Сан-Висенте сияқты елді мекендер жолдардың сумен жуылғаннан кейін оқшауланды. Белизде жел мен жаңбырдың салдарынан жүздеген үйлер зардап шекті немесе қирады.

Гертруд дауылы

22 қыркүйекте Африканың батыс жағалауына жақын орналасқан тропикалық айқасу аймағында бұзылыс пайда болды. Жүйе батыс-солтүстік бағытта жылжыды және тұрақты түрде бірігіп, 27 қыркүйекте 12:00 UTC шамасында Барбадостан 985 миль (1,585 км) шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай тропикалық депрессияға айналды. Дауыл бастапқыда баяу дамыды, 28 қыркүйекте 18:00 UTC-ге дейін тропикалық дауыл Гертудке айналды. Алайда, алты сағаттан кейін барлау ұшағының ұшуы Гертудтың дауылға күшейгенін және 75 миль/сағ (120 км/сағ) ең жоғары жел жылдамдығына жеткенін көрсетті, бірақ оның желдері уақытша болды және дауылдың беткі қысымы қалыптыдан жоғары болды. Уақытша тоқтап тұрғаннан кейін, Гертуд жоғары атмосферадағы күшті желдердің әсерінен әлсірей отырып, батыс-солтүстік бағыттағы қозғалысын жалғастырды. 2 қазанда Оңтүстік Ливард аралдарынан өтіп, 4 қазанда 00:00 UTC-де Кариб теңізінің шығысында тарады. Ауыр жаңбырлар Бровард округіндегі қысқы көкөніс дақылдарының шамамен 50%-ын, баклажанның 25%-ын, ал Палм-Бич округіндегі басқа да дақылдардың 5-10%-ын жойды. Дауыл сонымен қатар Джорджия, Оңтүстік Каролина және Солтүстік Каролина штаттарына жаңбыр мен қалыптыдан жоғары толқындар әкелді.

Басқа жүйелер

30 маусымда Африканың шығыс жағалауының жанында 2-ші тропикалық депрессия пайда болды. Депрессия бірнеше күн бойы батысқа қарай жылжып, 2 шілдеде тарап кетті. 13 шілдеде Мексика шығанағының солтүстік-шығысында 3-ші тропикалық депрессия қалыптасты. Батыстан оңтүстік-батысқа қарай қозғалған депрессия 16 шілдеде солтүстікке бұрылды. Келесі күні кешке қарай Техас штатының Каплен қаласының жанында құрлыққа шығып, дереу тарап кетті. 2 қыркүйекте Гвинеяның жағалауында 8-ші тропикалық депрессия пайда болды. Бұл депрессия ұзаққа созылып, Атлант мұхиты арқылы батыс-солтүстік бағытта бірнеше күн бойы жылжыды. 9 қыркүйекте Пуэрто-Риконың солтүстігінен өтіп бара жатып, аралда және АҚШ Виргин аралдарында шамалыдан орташаға дейін жауын-шашын тіркелді, ең көп жауын-шашын Пуэрто-Риконың Корозал қаласындағы қосалқы стансада байқалды. Депрессия 11 қыркүйекте Багам аралдарындағы Инагуа аралының жанында тарап кетті. 18 қыркүйекте Атлантика мұхитының батысында 12-ші тропикалық депрессия пайда болды. Депрессия әлсіз күйінде қалды және 20 қыркүйекте тарағанға дейін Бермудаға жақын жартылай шеңбер тәрізді жолмен қозғалды. 23 қыркүйекте Кариб теңізінің солтүстік-батысында 13-ші тропикалық депрессия пайда болды. Солтүстік-батысқа қарай жылжыған дауыл келесі күні Юкатан түбегінің солтүстік-шығыс ұшынан өтіп, Мексика шығанағына кірді. 25 қыркүйекке қарай депрессия солтүстік-шығысқа бұрылды. Флориданың батыс жағалауындағы Сидар-Кейдің жанында әлсіреп, 27 қыркүйекте тарап кетті. 30 қазанда Кіші Антиль аралдарының солтүстік-шығысында 15-ші тропикалық депрессия қалыптасты. Солтүстік-шығысқа қарай жылдам қозғалған депрессия әлсіз күйінде қалды және 2 қарашада Азор аралдарының оңтүстік-батысына қарай тарады. 10 қарашада Эспаньола аралының солтүстігінде 16-шы тропикалық депрессия пайда болды. Бірнеше күн бойы солтүстікке қарай баяу жылжып, 12 қарашада депрессия тарап кетті.

Зейнеткерлік

Кармен және Фифи аттары 1974 жылғы маусымнан кейін қолданудан алынды.

Маусымдық әсерлер

Бұл 1974 жылғы Атлантика мұхитындағы дауыл маусымында қалыптасқан барлық дауылдардың тізімі. Онда олардың атауы, соқтығысу ұзақтығы, ең жоғары санатталуы мен қарқындылығы, әсер еткен аймақтар, келтірген зиян және қаза болғандардың саны көрсетілген. Қашандағы өлімдер (жақшада көрсетілген) қосымша және тікелей емес (мысалы, жол апаты тікелей емес өлімге жатады), бірақ бәрібір сол дауылмен байланысты. Зиян мен қаза болғандардың саны дауыл экстратропикалық аймаққа өткенде, толқынға айналғанда немесе қысым төмендегендегі жағдайларды да қамтиды, ал барлық зиян сомалары 1974 жылғы АҚШ долларымен есептелген.