Кіріспе

Жапондық көркем прозалық әңгіме және халық ертегісі "Бамбук кесушінің әңгімесі" (竹取物語) – жапондық фольклор элементтерін қамтитын моногатари (көркем прозалық әңгіме). Хэйан дәуірінде 9-шы ғасырдың соңында немесе 10-шы ғасырдың басында белгісіз автор жазған бұл туынды моногатари түріндегі ең көне жұмыс саналады. Әңгімеде Айдан келген Кэгуя-химэ, жарқырап тұрған бамбук сабағының ішінде сәби болып табылған ханшайымның өмірі баяндалады. Өскен соң, оның әдемілігі оның қолына үміттенген бес жігіттің назарын аударады, ол оларды орындалуы мүмкін емес тапсырмалармен сынап кері қайтарады; кейін ол Жапония императорының құрметіне ие болады. Әңгіменің соңында Кэгуя-химэ өзінің әсем тегін ашады және Айға қайта оралады. Бұл әңгіме басты кейіпкерінің атымен "Кэгуя ханшайымның әңгімесі" (かぐや姫の物語) деп те аталады.

Өмірбаян

"Бамбус кескіш туралы әңгіме" – ең көне сақталған моногатари, бірақ оның нақты жазылған күні белгісіз. Ең көне қолжазба 1592 жылға жатады. "Бамбук кескіштің ертегісі" кітабының авторы да белгісіз, ғалымдар оны Минамото но Шитагоға (911–983), абат Хенджоға, Инбе кланының мүшесіне, император Тенмуға қарсы саяси топтың мүшесіне және канши (поэзия) ақыны Ки но Хасеоға (842–912) жатқызады. Сондай-ақ, әңгімені бір адам жазды ма, әлде адамдар тобы жазды ма, және ол канбунда, жапон канасында немесе тіпті қытай тілінде жазылды ма деген пікірталас бар. Бірақ, осы түсінікті көптеген танымал ғалымдар қолдамайды. Ай мен Жер арасындағы саяхат идеясы сырттай ғылыми фантастикаға ұқсауы мүмкін, бірақ Хэйан дәуіріндегі сенімдерде мұндай байланыстар болған жоқ. "Бамбук кескіштің ертегісінің" алғашқы оқырмандары үшін Кагуя-хим көтерілген Ай – Хорай немесе теңіз астындағы Аждаһа сарайы сияқты мифтік орын болды. Айға ұшу мотиві Даолық өлместік культімен тығыз байланысты, ол ертедегі Хэйан аристократиясы арасында кең таралған; шындығында, Даолық аңыздар "Жапониядағы өлместік аңыздарының ең алғашқы қабатын" құрады, ол өз кезегінде "Бамбук кескіштің ертегісіне" негіз салды.

Жазба

Бір күні бамбук орманында бамбук кесуші Такетори но Окина (竹取翁) есімді ескі адам таңғажайып, жарқыраған бамбук сабағына кездеседі. Оны кесіп ашқанда, ішінен өзінің бас бармағындай кішкентай нәресте табады. Балалары жоқ қарт пен оның әйелі осы нәрестені өз қызындай өсіргісі келіп, оған Найотаке но Кагуя химе (なよたけのかぐや姫) деп ат қояды. Содан бастап, ол бамбук сабағын кескен сайын, ішінде алтынның кішкентай кесегін табады. Отбасы тез арада байып кетеді, ал үш айдың ішінде Кагуя химе нәрестеден қалыпты дене бітімі мен ерекше сұлулыққа ие әйелге айналады. Басында қарт кісі Кагуя химе туралы сырттан келгендерге жасыруға тырысады, бірақ оның сұлулығы туралы хабар тараған сайын, көптеген күйеу болуға ниеттілер оны іздеп келеді. Олардың арасында бес ақсүйек бар: ханзада Ишицуки (石作皇子), ханзада Курамоти (車持皇子), Оң министр (右大臣阿倍御主人), Дайнагон (Ұлы кеңесші Отомо но Миюки) және Чунагон (Орта кеңесші Изоноками но Маротари). Олар қартты Кагуя химе олардың біреуін таңдауына көндіруге тырысады. Қызығушылық танытпаған Кагуя химе оларға бес орындалмайтын тапсырма береді, оларды орындай білгенімен үйленеді: Будданың тас тілеу ыдысы, мифтік Хорай аралынан алынған әсем тармақ, қытай отты тышқан терісінен тігілген шапан, айдаһар мойнынан алынған түрлі түсті гауһар, және қарлығаш тудырған каури қабығы. Бірінші ақсүйек өзінің тапсырмасының орындалмайтынын түсініп, қараған ыдыстан жасалған жалған тас ыдысты ұсынады, бірақ Кагуя химе ыдыстың қасиетті жарықпен жарқырамағанын байқағанда оның әрекеті ашыққа шығады. Екінші ақсүйек елдің ең шебер зергерлері жасаған тармақты ұсынады, бірақ шеберлердің хабаршысы Кагуя химе үйіне төлемді алу үшін келгенде оның алдағысы белгілі болады. Үшінші ақсүйек Қытайдан келген саудагердің алдауына ілеседі, ол оған отпен сынағанда жанып кететін шапанды сатады. Төртінші ақсүйек теңізде айдаһар іздеуге шығады, бірақ дауылға тап болғаннан кейін жоспарларын тастап қайтады. Бесінші ақсүйек қарлығаш ұясына қол созғанда биік жерден құлап түседі. Осыдан кейін Жапония императоры Кагуя химеге келіп, ғашық болып, оның қолын сұрайды. Ол орындалмайтын сынаққа ұшырамаса да, Кагуя химе оның неке туралы өтінішінен бас тартады, өйткені ол оның елінен емес екенін және сондықтан сарайға онымен бірге бара алмайтынын айтады. Ол императормен байланыста болып, оның ұсыныстарын қабылдамайды. Үш жыл өтеді, олар хат арқылы қарым-қатынас жасайды. Сол жазда Кагуя химе толық айды көргенде, көзінен жас шығады. Оның асырап алған ата-анасы қатты уайымдап, оған не болғанын сұрайды, бірақ ол оларға шындықты айтқысы келмейді. Оның мінез-құлқы күннен-күнге өзгеріп, ол Жерден емес екенін және Айдағы халқына қайту керектігін білдіргенше, оның мінез-құлқы өзгеріп отырады. Ол Жерге жаза ретінде жіберілген, онда ол сөзсіз материалдық байлануды қалыптастырады. Алтын – бұл Ай халқының Кагуя химеге оның күтімін қамтамасыз ету үшін жіберген ақшасы еді. Қайта оралатын күні жақындаған сайын, император оны Ай халқынан қорғау үшін күзетшілерін жібереді, бірақ бамбук кесушінің үйіне аспаннан түскен елшілер келгенде, күзетшілер таңғажайып жарықтан соқыр болады. Кагуя химе Жердегі көптеген достарын жақсы көретінін, бірақ Айдағы шынайы үйіне жандармен бірге оралуы керектігін хабарлайды. Ол ата-анасына және императорға кешірім сұрап, қайғылы хаттар жазады, содан кейін ата-анасына естелік ретінде өз киімінен сыйлық береді. Содан кейін ол өлместік эликсирін алып, оны императорға жазған хатына қосады да, күзетші офицерге береді. Ол оны оған бергенде, қауырсын шапан иығына салынады, және оның жер тұрғындарына деген қайғысы мен жанашырлығы ұмытылады. Қатардағылар аспанға көтеріліп, Кагуя химеді "Ай астанасына" қайтарып, 月の都; Цуки но Мияко және оның жер бетіндегі асыраушы ата-анасын көз жасында қалдырады. Қарт жұп қатты қайғырып, көп ұзамай ауру төсекте жатыр. Офицер императорға Кагуя Химе соңғы рет берген заттарын алып оралады және болған оқиғаны баяндайды. Император оның хатын оқып, қайғыға батып, қызметшілеріне: "Көкке ең жақын тау қайсы?" деп сұрайды. Олар Суруга провинциясының Ұлы тауы туралы айтады. Император өз адамдарына хатты таудың басына алып барып, өртеп жіберуге бұйырады, мүмкін, оның хабары алыс ханшайымға жетеді деп үміттенеді. Оларға сондай-ақ, император оны көрмей мәңгі өмір сүргісі келмейтіндіктен, өлместік эликсирін өртеп жіберуді бұйырады. Аңыз бойынша, өлместік деген сөз (不死) таудың атына айналып, Фудзи тауы деп аталады. Сондай-ақ, таудың атауының кандзи жазулары, әдепкі мағынасында, император армиясының оның бұйрығын орындау үшін тау бетіне көтерілуін көрсетеді дейді. Таудан шыққан түтін бүгінгі күнге дейін көрінеді деп есептеледі. (Бұрын Фудзи тауы көбірек белсенді жанартау болғандықтан, көбірек түтін шығарған.)

Әдеби байланыстар

Бұл әңгіменің элементтері бұрынғы оқиғалардан алынған. Басты кейіпкер Такетори но Окина ертедегі "Манёшу" поэзия жинағында (шамамен 759 ж., №3791 өлең) пайда болады. Онда ол әйелдер тобымен кездесіп, оларға өлең оқиды. Бұл бамбук кесуші және әсем немесе мистикалық әйелдер туралы оқиғаның бұрыннан бар екенін көрсетеді. Осы оқиғаның ұқсас нұсқасы 12 ғасырдағы "Конджаку Моногатаришу" (31-том, 33-тарау) еңбегінде де кездеседі, алайда бұл мәтіндердің арасындағы байланыс туралы пікірлер әртүрлі.

Чанъе

Қытайдың Чанъе туралы аңызы б.з.б. II ғасырға дейін жетеді. Аңыздың басты айтуынша, Чанъе есімді шиан (тао) Жерге келді де, осылайша өлімсіздігінен айырылды. Оны қайтару үшін ол Батыс патшайынынан өлімсіздік эликсирін ұрлап, Айға қашты. Өлімсіздік және ұшу элементтері даостық шиан бейнесімен тығыз байланысты, сондай-ақ таулардағы ерекше тұлғалардың пайда болуы да осымен үйлеседі, бірақ жапондық әңгімеде бамбук кескіш, күйеу жігіттер және ұшатын жаратылыстардың түнде ұрлауы сияқты көптеген жаңа элементтер бар.

Мұра

Бамбук кесуші туралы әңгіме – Жапонияда кең таралған халық ертегісі. Ол көптеген қазіргі заманғы медиа форматында, әсіресе манга және аниме сияқты жапондық поп-мәдениетінің медиасында бейімделіп, жаңарып, қайта жазылған.