Кіріспе

1259 жылы франк және византия күштерінің арасындағы шайқас. Пелагония шайқасы немесе Кастория шайқасы 1259 жылдың жазының басында немесе күзінде Никея империясы мен Эпир деспотаты, Сицилия корольдігі және Ахея княздығынан құралған Никеяға қарсы одақ арасында өтті. Бұл Шығыс Жерорта теңізі тарихындағы шешуші оқиға болды, ол Константинопольді қайта басып алуға және 1261 жылы Латын империясының құлауына жол ашты. Никеяның Оңтүстік Балқандағы күшінің артуы және оның билеушісі Михаил VIII Палеологтың Константинопольді қайтарып алу ниеті, Эпир гректерінің (Михаил II Комнен Дукас басшылығымен) және сол кездегі маңызды латын билеушілері – Ахея князі Вильгельм Вильгардуин мен Сицилияның Манфредің арасында коалиция құруға әкелді. Шайқастың нақты күні мен орны туралы мәліметтер даулы, өйткені негізгі дереккөздер қарама-қайшы ақпарат береді; қазіргі ғалымдар оны көбінесе шілдеде немесе қыркүйекте, Пелагония жазығында немесе Кастория маңында деп санайды. Шайқасқа дейін Эпир гректері мен олардың латын одақтастары арасындағы жасырын бәсекелестік күшейді, мүмкін Палеологтың өкілдері оған ықпал еткен болуы мүмкін. Осының салдарынан эпироттар шайқас қарсаңында латындықтарды тастап кетті, ал Михаил II-нің заңды емес ұлы Иоанн Дукас Никея лагеріне ауысты. Содан кейін Никеялықтар латындықтарға шабуыл жасап, оларды жеңіске ұшыратты, Вильгардуин сияқты көптеген ақсүйектерді тұтқынға алды. Бұл шайқас 1261 жылы Никеяның Константинопольді қайта басып алуына және Палеологтар әулетімен Византия империясын қайта құруға соңғы кедергіні жойды. Бұдан бөлек, Никея әскерлерінің Эпир мен Фессалияны қысқа мерзімге жаулап алуына себеп болды, бірақ Михаил II және оның ұлдары бұл табыстарды тез арада кері қайтарып алды. 1262 жылы Вильгельм Вильгардуин Морея түбегінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі үш бекініске айырбастау арқылы босатылды. Бұл бекініс біртіндеп кеңейтіліп, келесі ғасырда Морея деспотаты болып құрылды.

Өмірбаян

Византия империясының 1204 жылы төртінші крест жорығына құлдырауынан кейін, Византияның императорлық мұрасын таласқан екі негізгі Византиялық грек күші – Кіші Азияның батысындағы Никея империясы және Грекияның батысындағы Эпир деспотаты болды. Бұл екі мемлекет арасында Константинопольді қайсысы бірінші болып қайтарып алатыны үшін үздіксіз бәсекелестік туды. Никея императоры Иоанн III Вататздың Македонияны басып алуынан кейін Никея маңызды артықшылыққа ие болды. Вататздың басып алуларынан соң, батыс Македониядағы Пелагония аймағы Никея және Эпир домендерінің арасындағы шекаралық аймаққа айналды. Вататз 1254 жылы қайтыс болғаннан кейін, Эпир билеушісі Михаил II Комнен Дука Албанияда Никеяға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, Никея домендеріне шабуыл жасап, Прилеп бекінісін, сондай-ақ жергілікті Никеялық губернатор және болашақ тарихшы Георгий Акрополитті тұтқынға алды. Алайда, Михаил II-нің Салоникаға жасаған жорылы Сицилияның Манфреді Албанияға әскерін таратқанда және оның көп бөлігін, соның ішінде Корфуды басып алғанда тоқтатылды. Сицилияның бұрынғы норман патшалары сияқты, Манфредтің Балқанда, тіпті Константинопольде де өз амбициялары болды; ал Никея сарайында Вататздың жесірі Констанцияның мәжбүрлі түрде тұруы Никеяға деген оның наразылығын күшейтті. Сондықтан, Михаил II өзінің үлкен қызы Еленаға қалыңдық ретінде Албания мен Корфуды беруді ұсынғанда, Манфред келісім берді. Михаил II енді Никеяға қарсы кеңірек одақ құрды, екінші қызы Аннаны Ахеяның латын князі Вильгельм Вильгардуинге берді, ол сондай-ақ Оңтүстік Грекияның басқа латын мемлекеттерінің – Афина герцогтігінің және Негропонт триархтарының жоғары билеушісі болды. Михаил II сондай-ақ Сербия патшасы Степан Урош I-нің қолдауын алды, ал Вататздың ұлы және мұрагері Теодор II Ласкарис өз кезегінде Болгарияның Константин Тихынан қолдау іздеді, оған өзінің қызы Иренені әйел ретінде берді. Алайда, ол Эпирге қарсы жорыққа шыға алмай қайтыс болды, оның орнына жас ұлы Иоанн IV Ласкарис таққа отырды. Көп ұзамай, амбициялы аристократ Михаил VIII Палеолог билікті қолға алды, алдымен регент ретінде, содан кейін аға император ретінде.

Никеялықтардың Эпирге қарсы жорығы

Михаил Палеологтың алдында, византиялық Дональд Николдың айтуынша, "Тессалониканы ғана емес, тіпті Константинопольді де қауіпке тілеуге мүмкін" болған күшті одақ тұрды. Михаил Палеолог күтпеді. 1258 жылдың күзінде оның әскері, оның інісі Иоанн Палеологтың басшылығымен, ол квази-императорлық шенді иеленді, және (бас қолбасшы) Алексиос Стратегопулоспен бірге Еуропаға өтті және Македонияда қыстады, онда жергілікті жасақтар қосылды. Сонымен қатар, Михаил Палеолог үш негізгі одақтастың әрқайсысына жеке елшіліктер жіберіп, дипломатиялық жолмен оларды бөліп-жаруға тырысты. Бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды, өйткені үш одақтас Никеяға қарсы сәтті шабуылдан көп пайда көретін еді. 1259 жылдың көктемінде никейліктер шабуылға шығып, Виа Эгнатия бойымен батысқа қарай жылдам ілгеріледі. Касторияда орналасқан Эпирдің Михаил II олардың жылдам ілгерілеуіне дайын болмады, ал никейліктер Водена асуын кесіп өтіп оған қарсы тұрғанда, ол өз әскерлерімен Пинд таулары арқылы одақтасы Манфредтің бақылауындағы Аволонаға асығыс шегінуге мәжбүр болды. Онда Манфред пен Еленаның некелесуі жөніндегі соңғы келіссөздер аяқталды: той 1259 жылдың 2 маусымында Траниде өтті. Шегіну кезінде, тіпті түнде де жалғасқан, эпироттықтар қауіпті тау жолдарында көптеген сарбаздарын жоғалтты, ал никейлік генералдар Охрид, Деаволис және басқа қалаларды басып алды.

Қарсылас күштер

Эпирот билеушісі өзінің көптеген территорияларын жоғалтты, бірақ жақын арада латын одақтастары оған көмекке келді. Манфред, Орталық Италиядағы гвельфтермен болған қақтығыстарына ден қойып, өзі қатыспады – оның қатысуы туралы Никефор Грегорас және Маттео Спинелли сияқты дерлік замандас дереккөздер қате ақпарат берген – бірақ 400 тамаша жабдықталған неміс рыцарларын жіберді, олар, мүмкін, Михаил II әскеріне қосылу үшін Авлонаға түскен болуы керек. Вильгельм Вильгардуэн өз әскерлерінің басында наурыз жасады. Мореяның хроникасының грек және француз нұсқаларында Ахея, Афина герцогтігі, Негропонте триархиясы және Вильгельмнің басқаруындағы Архипелаг герцогтігінен келген әскерлер туралы айтылады, бұл Ахея князінің вассалдары болған Грекияның франк мемлекеттерінен жасалған жалпы феодалдық жиынды білдіреді. Франк Грециясының көптеген көрнекті ақсүйектері де экспедицияға қатысты. Ахая әскері Коринф шығанағын Наупактос арқылы кесіп өтіп, Эпирот астанасы Артаға беттеді, содан кейін Пинд тауларын басып өтіп, Талассионда (болжам бойынша, Солтүстік Фессалиядағы Элассонада) басқа франк мемлекеттерінің күштерімен қосылды. Михаил Эпирдің өзімен бірге үлкен ұлы Никифор және одан әрі оның заңды емес ұлы Иоанн Дукас болды, ол Тессалияның Ұлы Влахия аймағынан көптеген влахтарды әкелді. Арагондық Морея хроникасы Вильгельм әскерінде 8000 ауыр қаруланған және 12000 жеңіл қаруланған әскер, оның ішінде жиырма герцог, граф және барон болғанын, ал Эпирот әскерінде 8000 ауыр қаруланған және 18000 жеңіл қаруланған әскер болғанын көрсетеді. Бұл сандар қазіргі тарихшылардың пікірінше, әлдеқайда жоғары бағаланған. Никейлік жақтағы әскерге Азия, Македония және Фракиядан келген грек контингенттері ғана емес, сонымен қатар көптеген жалдамалы әскерлер де кірді; Мореяның хроникасы бойынша, 300 неміс рыцары, «барлығы таңдалған, барлығы қолмен таңдалған», 1500 венгр «таңдаулы атты садақшылар», 600 серб аттылары, сондай-ақ «барлығы жақсы садақшылар», тіпті болгар атты әскері, сонымен қатар 1500 түрік және 2000 куман атты әскері болды. Хроникада немістерді «Карентана герцогы» басқарғаны айтылады. Ол кезде герцог III Ульрих болды, бірақ ол 1259 жылдан кейін де көп жылдар бойы билік етті және, мүмкін, шайқаста болған жоқ, онда Хроника оның Геффри Брайельдің қолынан қаза тапқанын хабарлайды. Хрониканың грек нұсқасының қазіргі заманғы редакторы Πέτρος Π. Καλονάρος «Карантана герцогы» – батыл жауынгерді бейнелейтін ойдан шығарылған кейіпкер екенін, ал аты, мүмкін, Каритаина атының бұрмалануының нәтижесінде таңдалғанын болжайды. Никейлік жақта латын әскерлері де соғысқан болуы мүмкін, бірақ олар туралы нақты айтылмаған: олар бұрынғы Никейлік әскерлердің маңызды бөлігі болды, ал Михаил Палеолог өзінің билігін басып алу үшін олардың қолдауына сүйенді. Никейлік әскердің жалпы саны туралы ешқандай мәлімет жоқ, тек грек хроникасында олардың 27 полктан тұратыны айтылған. Алайда, тарихшы Дено Джон Геанакоплосқа сәйкес, «Морея хроникасының мәлімдемелері көбінесе жоғары бағаланған» және «көздерден [ ] одақтас күштердің Никея күштерінен басым екеніне нақты көз жеткізесіз».

Ақпарат көздерінің айырмашылығы

Негізгі Византиялық дереккөздер – Георгий Акрополит, Никефор Грегора және Георгий Пахимер – шайқасқа дейін және шайқас кезіндегі оқиғалардың нақты барысы туралы едәуір әртүрлі мәліметтер береді. Ал Батыс дереккөздері, негізінен Мореяның хроникасының грек және француз нұсқалары, сондай-ақ Венециялық Марино Санудо Торчеллоның тарихы, Византиялық дереккөздерден және бір-бірінен өзгеше. Хрониканың баяндамасы көбінесе сенімсіз деп есептеледі, себебі ол қателерге және шатасуларға толы, бірақ көбінесе басқа жерде кездеспейтін егжей-тегжейлі мәліметтер ұсынады. Хроникада Вильгардуиннің ханзадасы Вильямға емес, оның жүрегі елжіреген інісі Бриельдің Джеффриіне басым назар беріледі. Оның шайқастағы ерліктері кеңінен сипатталады және стилі Ахилл немесе Диген Акрита туралы заманауи эпикалық өлеңдерді еске түсіреді, ал Вильям туралы тек реті келгенде айтылады. Бриел – Ахаяның бірінші Вильгардуин князі Геффри I Вильгардуиннің жалғыз ер баласының немересі болғандықтан, княздыққа талапкер болуға құқылы еді. Акрополит Никеялықтардың стратегияны тиімді пайдалануына ерекше мән береді, ал оның баяндамасы «екі әскердің шайқасқа түсуіне қарағанда, жолда бірнеше шайқастарды» сипаттайды, соның салдарынан «одақтастардың Никеялықтардан жеңілуі жылдам және сұмдық болды» деген ой тудырады. Ал Хроника бұл шайқасты батырлыққа толы, бірақ қасіретті жекпе-жек ретінде көрсетуге тырысады, Никеялық әскерлердің санын арттырып көрсетеді, Сицилиялық контингентті атаудан жаңқа қашады және одақтастар арасында келіспеушіліктер тудыруда Никеялық агенттердің рөлін баса көрсетеді. Грегора мен Пахимер, негізінен Акрополиттің бұрынғы баяндамасына сүйенсе де, Хроникада кездесетін элементтерді де қамтиды, соның ішінде Никеялық агенттің рөлі мен Ахаялық ақсүйектердің батыл мінез-құлқына жоғары баға береді. Дереккөздердегі айырмашылықтардың нәтижесінде шайқастың көптеген егжей-тегжейлері әлі де белгісіз болып қала береді, мысалы, нақты күні (көрсетілген күндер маусым мен қараша аралығында), орны (Пелагония немесе Кастория) немесе оқиғалардағы түрлі басшылардың нақты рөлі. Күнді анықтау үшін екі негізгі ұсыныс бар: Дональд Николдің пікірінше, жаздың басында (шілдеде), ал Дено Геанакоплостың пікірінше, күздің басында (қыркүйек айларында). Шайқастың нақты орны даулы болып келеді, себебі дереккөздерде берілген жалғыз нақты топоним – Борилдің орманы (Βορίλλα λόγγος), ол қазіргі зерттеушілердің пікірінше Прилепке, Касторияға немесе Битолаға (сол кезде Пелагония деп аталған) жақын орналасқан. Әскерлердің қозғалысын реконструкциялау үшін дереккөздер мен топографияны пайдаланған қазіргі ғалымдар Фредерикос Рохонцис және Роберт Михайловский тәуелсіз түрде шайқас болған жер ретінде Флорина мен Каймакчалан арасындағы жазықтықты, Касторияның солтүстігінде, қазіргі Веви елді мекенінің жанында (бұрын Баница деп аталған) атап көрсетті. Бұл жер стратегиялық маңызға ие болған, өйткені бұл жерде б.з.д. 423 жылы Линкестис шайқасы және 1941 жылы Веви шайқасы болған.

Шайқас

Акрополит екі әскер арасындағы алғашқы шайқастың Борил орманында болғанын айтады. Сандық артықшылықтарын ескере отырып, Никеялықтардың қарсыластарын жеңу үшін стратегия қолданудан басқа амалы қалмады, олар жау одағының бірігуіне бағытталды. Барлық гректер сияқты, эпироттар Төртінші крест жорығы және франк мемлекеттеріндегі римдік-католик дін қызметкерлерінің православиелік гректерді қысымға салуы салдарынан франктарға сенімсіздікпен қарады және жек көрді, ал франктар гректерді қорқақ, алаяқ және діни жікшіл деп жек көрді. Иоанн Палеолог қарсыластарын әлсірету және олардың рухын түсіру үшін, тікелей шайқастан аулақ болып, жүйелі стратегияны қолданды. Акрополит мұны науқанның басында Михаил Палеологтың ағасына берген кеңесіне байланысты деп есептейді. Осы жоспарға сәйкес, Иоанн әскерін бөліп, жақсы қаруланған әскерлерін төбелердегі мықты қорғаныс позицияларын ұстауға қалдырды, ал жеңіл кумандық, түрік және грек әскерлері одақтас әскерді шабуылдармен және қашқындармен қинады, су ішетін кезде аттарына шабуыл жасады және олардың жабдықтау колонналарын тонады. Мұндай үнемі мазалаудың нәтижесінде Акрополит эпирот әскерінің рухы құлдырағанын, Михаил II әскерлерімен Прилепке қарай шегінгенін, ал Иоанн Дукас одақтас күштерден қол үзгенін және Никеялықтарға өткенін хабарлайды. Алайда, Грегорас Михаил II-нің қашуын Иоанн Палеологтың жеделдеткенін айтады, ол эпирот лагеріне жалған дезертирді жіберіп, франктар ақшаға алмасу үшін эпироттарды сатқындыққа ұшыратуға жасырын келіскенін мәлімдеді. Осыған сене отырып, эпирот билеушісі дереу лагерінен қашып кетті. Пахимер мүлдем басқа нұсқа ұсынады, ол Никея әскерімен кездеспей тұрып одақтастар арасындағы келіспеушілікті атап көрсетеді, бұл кейбір ахаялық рыцарьлардың Иоанн Дукастың әдемі влах әйеліне құмарлық танытуының нәтижесі болды деп есептеледі. Вильгельм Вильгардуин өзінің әскерін жазаламағаннан гөрі, Иоанн Дукастың заңсыз тууы үшін қорлаған кезде жағдай нашарлады, содан кейін ол ашуға іштелді. Содан кейін Иоанн Дукас Иоанн Палеологпен байланысқа түсті және әкесі мен жартылай бауырына зиян келтірілмейтініне көз жеткізгеннен кейін, оларды түнде кері шегінуге көндірді. Пахимердің Вильгельмнің Иоаннды қорлағаны туралы баяндамасын Марино Санудо растайды. Оқиғаның нақты барысы қандай болмасын, келесі күні таңертең эпироттардың қашуын олардың латын одақтастары анықтағанда, олар да шегінуге тырысты, бірақ бұл тым кеш болды. Никеялықтар оларға шабуыл жасады, сонымен қатар Пахимердің айтуынша, Иоанн Дукас және оның влахтары арт жағынан шабуыл жасады. Көптеген латындықтар қаза тапты, ал аман қалғандардың көпшілігі тұтқынға алынды. Грегорас 400 неміс тек төрт Никеялыққа (мүмкін жоғары шенді командирлерге) берілгенін, ал Вильгельмнің әскерлері шашырап кеткенін хабарлайды. Принцтің өзі Кастория маңында сабан үйіндісінде (Акрополиттер) немесе бұтада (Пахимер) жасырынып отырған күйде табылған, ал оның отыздан астам жоғары барондары да тұтқынға алынды. Мореяның жылнамасы басқа нұсқа ұсынады, бірақ басты тұлғаларды шатастырады, "Теодор Дукас" (Иоанн Дукас үшін қате) Никея әскерлерінің қолбасшысы болды және Никефорды Эпирот әскерінің басында орналастырды. Жылнамаға сәйкес, Никеялық қолбасшы қарсыластарын қорқытуға тырысты, көптеген лагерь оттарын жағып, малдарды шеру жасақтарын имитациялау үшін қолданды және Никея әскерінің үлкендігі туралы одақтас лагеріне агент жіберді. Бұл амал сәтті болды, өйткені эпирот әскерлері түнде қашып кетті, ал Никеялықтар осыдан жігерленіп, ахаялықтарға қарсы шықты. Ахаялықтар, Джеффри Бриель басшылығымен, Никеялықтардың бірінші қатары болған неміс рыцарьларын жеңді, бірақ Никеялықтар венгр және кумандық атты садақшыларын франктар мен немістердің аттарын аялаусыз атқызуға бұйырды, бұл рыцарьларды құлатып, оларды берілуге мәжбүр етті. Геанакоплосқа сәйкес, егер егжей-тегжейлі мәліметтер әртүрлі болса да, оларды біріктіріп, шайқастың толық суретін жасауға болады. Әрине, шешуші бұрылыс, Михаил II-нің шайқас алдындағы қашуы, тіпті Никеялықтың стратегиясы болмаса да, түсіндіру оңай: Эпирот билеушісі осындай күшті франк әскерінің болуынан алаңдады және одақтастар жеңіске жеткен жағдайда латындықтарға өз аумағын жоғалтуы мүмкін деп қорқатын, бұл қорқыныш шайқасқа дейінгі күндері оның ұлы Иоанн Дукас пен Вильгельм Вильгардуин арасындағы қақтығыспен расталды. Егер Никеялықтар жеңіске жетсе, оның билігі ғана емес, өмірі де қауіпке ұшырап, оның орнына қашуды таңдады.

Салдары

Бұл шайқас Балқан тарихының кейінгі бағытын шешкен маңызды оқиға болды. Эпирот-латын одағының күйреуінен кейін Михаил Палеолог Константинопольді қайта басып алу және Византия империясын жаңғырту мүмкіндігіне ие болды: Латын империясы кез келген көмектен қиылып, Вильгардуиннің жеңілуі, Дональд Никольдың сөзімен, оны "қабілетті қорғаушысынан" айырды. 1260 жылы Михаил Палеолог Константинопольге шабуыл жасады, өйткені Пелагония шайқасында тұтқынға алынған, қала қабырғаларында үйі бар рыцарь император әскерлері үшін қақпаны ашуға уәде берген еді. Ол уәдесін орындамады, ал Палеолог Галатаға сәтсіз шабуыл жасады. Константинополь 1261 жылғы 25 шілдеде Алексий Стратегопулос тарапынан кездейсоқ жағдайда басып алынды, бұл Палеологтар әулетімен Византия империясын қайта құруға жол ашты. Никеялықтардың Пелагониядағы жеңісі Грекиядағы аумақтық кеңеюге әкелді: Иоанн Палеолог Тесалияға және Афина герцогтігіне, Тебаға дейін шабуыл жасады, ал Алексий Стратегопулос пен Иоанн Рауль Петралифаға Эпирді бағындыру міндеті жүктелді. Стратегопулос пен Петралифас Пинд тауларын асып өтіп, Иоаннинаны қоршауға алып, Эпир астанасы Артаны басып алды, бұл Михаил II-ні Кефалония аралына қашуға мәжбүр етті. Артада олар Никеялықтардың көптеген тұтқындарын, соның ішінде Акрополитті де тауып, босатып жіберді. Бірақ келесі жылы Никеялықтардың табысы көбінесе жойылды: Иоанн Дукас әкесіне қайтып келді, ал Михаил II итальяндық жалдамалы әскерімен Артаға қонды, Эпирот халқы оның ісіне бірікті. Эпироттықтар Никеялықтарды жеңіп, Стратегопулдың өзі тұтқынға алынды. Бұл шайқас Ахая княздығы үшін ауыр соққы болды. Княздық тарихындағы алғашқы ауыр жеңіліс болды, нәтижесінде көптеген сарбаздары мен ақсүйектерінен айырылды. Принцпен бірге оның жақын туыстары Анселин де Туси мен Джеффри де Бриел де тұтқынға алынды. Осының салдарынан бүкіл Морея түбегі Михаил Палеологтың амбицияларына ашылды. Император Вильгардуин мен оның ақсүйектерін босатуға және оларға княздықты тапсырса, оларға жайлы жағдай ұсынуға уәде берді; Вильгардуин бұл ұсыныстан бас тартса да, Константинополь құлағаннан кейін ол бірқатар бекіністерді беруге және өзінің бостандығы үшін Палеологқа адалдық ант беруге келісті. Бұл "Әйелдер Парламенті" деп аталды (Ахаяның ер азаматтарының көпшілігі тұтқын болғандықтан), ал 1262 жылдың басында Вильгардуин босатылды, Монемвасия және Мистрас бекіністері, сондай-ақ Мани аймағы византиялықтарға берілді. Осыдан бастап византиялықтар Ахаяны басып алуға бірнеше рет тырысты, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды, бірақ ахаялықтар үшін қымбатқа түсті. Уақыт өте келе, Византияның аймақтағы бекінісі Морея деспотының негізін құрады, онда Византия мәдениеті Османлы жаулап алуынан бұрын соңғы гүлденуді басынан өткерді. Пелагониядағы жеңіліс Ахая княздығының Франк Грекиясы ісіндегі үстемдігін де тоқтатты, ал одан кейінгі Никеялық/Византиялық шабуылдар оның саяси тәуелсіздігін одан әрі шектеді. Жаңадан күшейген Византиялықтарға қарсы тұра алмаған Принц Уильям Манфред Сицилияның мұрагерлеріне, Неапольдің Анжуиндеріне көмек сұрады, өйткені ортақ жауға қарсы Эпир және Фессалияның грек билеушілері де солай істеді. Нәтижесінде 1267 жылы Витербо шарты жасалды, содан кейін тарихшы Питер Локтың сөзімен, "Эгей теңізіндегі Франк мемлекеттері Неаполь Анжуино патшалығының іс жүзінде маркалық иеліктеріне айналды және енді өздерінің иеліктері емес. Олар Неапольдік көзқарас бойынша Жерорта теңізі аймағының билік саясатына енді".