Василий Докучаев: Топырақтану ғылымының негізін қалаушы
Vasily Dokuchaev
Василий Докучаев: Ресейлік геолог, топырақ ғылымының негізін қалаушы. Топырақ түрлерін зерттеудегі алғашқы географиялық экспедициялар авторы. Қазақстанда да маңызды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресей геологы және топырақ ғылымының маманы (1846–1903)
Russian geologist and soil scientist (1846–1903)
Василий Васильевич Докучаев (Васи́лий Васи́льевич Докуча́ев; 1 наурыз 1846 – 8 қараша 1903) – Ресей геологы және географы, топырақ ғылымының негізін салған адам. Украинаның Докучаевск қаласы оның құрметіне аталған.
Vasily Vasilyevich Dokuchaev (Васи́лий Васи́льевич Докуча́ев; 1 March 1846 – 8 November 1903) was a Russian geologist and geographer who is credited with laying the foundations of soil science. The Ukrainian city of Dokuchaievsk is named after him.
Шолу
Василий Васильевич Докучаев топырақ ғылымының негізін қалаушы ретінде кеңінен танылады, ол топырақтарды табиғи ортада зерттейді. Ол Ресейде топырақ ғылымын дамытты және әртүрлі топырақ түрлерін ауқымды географиялық тұрғыдан зерттеген алғашқы ғалым болды. Оның ғылымға қосқан үлесі, әдеби тілде айтқанда, "топырақты картаға түсірді". Ол топырақ түрлерінің географиялық айырмашылықтарын геологиялық факторлардан (негізгі материалдан) өзге, климаттық және топографиялық факторлармен, сондай-ақ бастапқы педогенезден (топырақ пайда болуынан) бері өткен уақытпен түсіндіруге болатынын алға тартты. Осы идеяларды бастау ретінде пайдаланып, ол алғашқы топырақ жіктемесін жасады. Оның идеяларын Ханс Дженни сияқты көптеген топырақ ғалымдары тез қабылдады. Докучаевтың топырақ ғылымындағы еңбегі топырақ пайда болуының бес факторын сипаттайтын топырақ жіктеу жүйесін құрды. Ол 1883 жылы Ресей топырақтарын жан-жақты зерттеуден кейін осы теорияға келді. Оның ең танымал еңбегі – "Орыс Черноземі" (1883). Докучаевтың зерттеулерінің нәтижесінде бірқатар орыс терминдері халықаралық топырақ ғылымының терминологиясына енді (мысалы, чернозем, подзол, глей, солонец). Марстағы бір кратер оның құрметіне аталған, ал Топырақ ғылымы саласындағы Нобель сыйлығымен теңестірілетін Докучаев сыйлығын Халықаралық Топырақ ғылымы одағы оның есімін ардақтау үшін тағайындады.
Vasily Vasilevich Dokuchaev is commonly regarded as the father of soil science, the study of soils in their natural setting. He developed soil science in Russia, and was perhaps the first person to conduct broad geographical investigations of different soil types. His contribution to science did, figuratively, "put soils on the map". He introduced the idea that the geographical variations in soil type could be explained by other variables besides geological factors (parent material), such as climatic and topographic factors, and by the period of time since the initial pedogenesis (soil formation). Using these ideas as a starting point, he developed the very first soil classification. His ideas were quickly taken up by a number of soil scientists, including Hans Jenny. Dokuchaev's work on soil science produced a system of soil classification that described five factors for soil formation. He arrived at his theory after extensive field studies on Russian soils in 1883. His most famous work is Russian Chernozem (1883). As a result of Dokuchaev's research, a number of Russian terms became part of the international soil science vocabulary (for example, chernozem, podsol, gley, solonets). A crater on Mars is named after him, and the Dokuchaev Award, an equivalent of the Nobel Prize in the field of Soil Science, was instituted by the International Union of Soil Sciences in his honor.
Цитата
Топырақ ғылымының ғылыми негізін табиғат ғылымы ретінде Докучаевтың классикалық еңбектері қалады. Бұрын топырақ тастардың физикалық-химиялық өзгерістерінің нәтижесі деп есептелген, тіршіліксіз субстрат, одан өсімдіктер қажетті минералдық элементтерді алады. Топырақ пен тау жыныстары шын мәнінде бірдей саналды. Докучаев топырақты өзінің пайда болуы және даму тарихы бар, ішінде күрделі және көп түрлі процестер өтетін табиғи дене ретінде қарастырады. Топырақ тау жыныстарынан өзгеше. Соңғысы климат, өсімдік жамылғысы, аналық материал, жер бедері және жасы сияқты топырақ түзету факторларының әсерінен топыраққа айналады. Оның пікірінше, топырақ – кез келген тау жынысының "күнделікті" немесе сыртқы горизонттары, олар судың, ауаның және түрлі тірі және тіршіліксіз организмдердің бірлескен әсерінен табиғи түрде өзгереді.
The scientific basis of soil science as a natural science was established by the classical works of Dokuchaev. Previously, soil had been considered a product of physicochemical transformations of rocks, a dead substrate from which plants derive nutritious mineral elements. Soil and bedrock were in fact equated. Dokuchaev considers the soil as a natural body having its own genesis and its own history of development, a body with complex and multiform processes taking place within it. The soil is considered as different from bedrock. The latter becomes soil under the influence of a series of soil formation factors (climate, vegetation, parent material, relief and age). According to him, soil should be called the "daily" or outward horizons of rocks regardless of the type; they are changed naturally by the common effect of water, air and various kinds of living and dead organisms.