Кіріспе
Ұлыбританияда 2001 жылы болған эпидемия
2001 жылы Ұлыбританияда ауыз және тұмауыш ауруының пайда болуы британдық ауыл шаруашылығы мен туризмде дағдарыс тудырды. Бұл эпизоотия елдің көптеген аймақтарындағы шаруашылықтарда 2000-ға жуық ауру жағдайын тіркеді. Ауырудың таралуын тоқтату мақсатында 6 миллионнан астам сиыр мен қой қырылды. Камбрия аймағы ең көп зардап шеккені, онда 893 жағдай тіркелді. Аурудың таралуын бақылау үшін жер арқылы өтетін жолдар бұйрық бойынша жабылды. Бұл көлді аймақтың туристік орталық ретіндегі танымалдығына зиян келтірді, сондай-ақ сол жылғы Челтенхэм фестивалінің, 2001 жылғы Британдық ралли чемпионатының тоқтатылуына және сол жылғы жалпы сайлаудың бір айға кейінге шегерілуіне себеп болды. Халықаралық иттер көрмесі наурыздан мамырға екі айға кейінге жылдырылды. 2001 жылдың қазанында ауру тоқтатылған кезде, дағдарыстың Ұлыбританияға 8 миллиард фунт стерлингке шамамен бағаланғаны анықталды.
Өмірбаян
Ұлыбританияда соңғы ошақ 1967 жылы тіркелді, ол елдің шағын аумағымен ғана шектелді. 1967 жылғы ошақтан кейін жарияланған Нортумберленд есебі, болашақ ошақты тоқтатудың кілті – жылдамдық екенін көрсетті, соның салдарынан анықталған жануарларды сол күні осы жерде сою және өлекселерді сөндірілген әкпен бірден көму ұсынылды. 1980 жылы ауыз және тырнақ ауруына емдеу саясаты Еуропалық қоғамдастық (ЕҚ) 85/511 директивасының нәтижесінде Ұлыбритания үкіметінен Еуропалық деңгейге көшті. Бұл директивада қорғау шаралары, "қадағалау аймақтары", диагнозды зертханалық сараптама арқылы растау және барлық іс-әрекеттерді ЕО және оның тұрақты ветеринариялық комитетімен келісу сияқты процедуралар белгіленді. Алдыңғы 80/68 директивасы жер асты суларын қорғауға қатысты, ол Қоршаған орта агенттігіне шаруашылықтарда мал өлекселерін көмуге және агенттіктің рұқсатысыз сөндірілген әк қолдануға тыйым салуға өкілеттік берді. 1967 жылғы ошақтан бері шаруашылық әдістері де өзгерді. Көптеген жергілікті мал сою орындары жабылуына байланысты, сойылатын малдар қазір ұзақ қашықтыққа тасымалданады.
Басталуы
Аурудың алғашқы жағдайы 2001 жылдың 19 ақпанында Эссекс графтығының Литтл Уорли қаласындағы Чиле Метс мал сою комбинатында Букингемшир және Уайт аралынан келген шошқаларда анықталды. Келесі төрт күн ішінде Эссексте тағы бірнеше жағдай жарияланды, ал Ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және тамақ министрлігі (MAFF) инфекциялық аймақтың сегіз шақырым радиусы ішінде малдың кіруіне және шығуына шектеулер енгізді. 21 ақпанда Еуропалық комиссия Ұлыбританиядан ет, сүт өнімдері немесе мал экспорттауға толық тыйым салынғанын жариялады. 23 ақпанда Нортумберленд графтығының Хеддон-он-де-Уолда бірінші жағдайдағы шошқадан алынған үлгіде тағы бір жағдай расталды; бұл шаруашылық кейіннен індеттің ошағы ретінде расталды, ал иесі, Паллионнан Бобби Уо, хабарлауға міндетті ауру туралы уақытында хабарламағаны үшін кінәлі деп танылды және 15 жылға шаруашылық жануарларын ұстаудан айырылды. Кейіннен ол шошқаларына "өңделмеген қалдықтар" бергені үшін де кінәлі деп танылды. 24 ақпанда Девон графтығының Хаймптон қаласында жаңа жағдай жарияланды. Апта соңында Солтүстік Уэльсте де жағдайлар тіркелді. Наурыз айының басына қарай, індет Корнуоллға, Шотландияның оңтүстігіне және Лейк-Дистрикт аймағына тарады, онда ол ерекше күшті тамыр жайды. 28 ақпанда Солтүстік Йоркширде болған Great Heck теміржол апатын тергеу кезінде, апат орнына барған тергеушілер апат орнының топырағының вируспен ластануын болдырмау үшін дезинфекциядан өтуге міндетті болды. MAFF "қатарлап қыру" саясатын қабылдады – белгілі жағдайлардың барлық жанындағы жануарлар қырылады. Бұл саясат тек қойларға ғана қатысты, сиырлар мен шошқаларға емес екені бірден нақтыланды. MAFF саясаты бойынша, егер қырылған малдың сүйектері мен ішектерін осы жерде жою мүмкін болмаса, оларды Виднес қаласындағы май зауытына апару керек еді; осылайша, жұқтырған жануарлардың денелері аурудан таза аймақтар арқылы тасымалданды.
Бақылау шаралары
16 наурызға дейін аурудың саны 240-қа жетті. Сол шамада Нидерландыда аурудың шағын ошағы пайда болды, бірақ вакцинация арқылы таралуы тоқтатылды; вакциналанған жануарлар ЕО сауда талаптарына сәйкес кейіннен жойылды. Дэвид Кинг MAFF саясатына ғылыми тұрғыдан қарау үшін тағайындалды, сондай-ақ Империал колледжінде адамдардың ауруларын модельдеумен айналысқан эпидемиолог Рой М. Андерсонмен бірге жұмыс істеді, ол BSE мәселесімен айналысатын комитет мүшесі болды. Наурыз айының соңына қарай ауру өршіп, күніне 50-ге дейін жаңа жағдай тіркелді. Сәуір айында Кинг аурудың "толық бақылауда" екенін мәлімдеді. Аурудың таралуын тоқтатуға бағытталған күш-жігер, ауру жойылғанша британдық шошқа, қой және ірі қара малын сатуға толық тыйым салуға әкелді, содан кейін жұқтырған шаруашылыққа жақын орналасқан барлық жануарлар құрбандыққа шалынып, өртеліп жіберілді. Малдың қозғалысын толығымен тоқтату, мал сою және адамдардың аяқ киімдері мен киімдері арқылы ауруды бір жерден екінші жерге таратуын болдырмау үшін қабылданған кең ауқымды шаралар жаз бойы ауруды бақылауға көмектесті. Бұл үшін дереу қолжетімді емес ресурстар қажет болды. Аптасына шамамен 80 000–93 000 жануар сойылып, MAFF қызметкерлеріне 42 (Солтүстік-Батыс) бригадасының жергілікті өңірлік қолбасшысы, бригадир Алекс Биртвистл басқаратын британдық армия бөлімшелері көмектесті. Мамырдан қыркүйекке дейін күніне шамамен бес жағдай тіркелді.
Соңғы істер
Соңғы жағдай 30 қыркүйекте Камбриядағы Appleby қаласының жанындағы Whygill Head Farm шаруашылығында тіркелді. Қоршаған орта, тағам және ауыл шаруашылығы департаменті (Defra) 29 қарашада "жұққан" деп белгіленген соңғы аумақты "жоғары тәуекел" деңгейіне төмендетті. Ұлыбританиядағы соңғы қырқыны 2002 жылдың 1 қаңтарында Нортумберленд округының Беллингхэм қаласындағы Donkley Woods Farm шаруашылығында 2000 қойға жасалды. Мал қозғалысына қатысты шектеулер 2002 жылға дейін сақталды. Жаңа оң сынақ нәтижелері болмағандықтан, Ұлыбритания 2002 жылдың 14 қаңтарында өзін ауыз және тырнақ ауруынан (foot and mouth disease) құтылған деп жариялады, бұл аурудың 11 айлық жарылысын ресми түрде аяқтады.
Саяси әсерлері
Аурудың таралуы Ұлыбританиядағы жергілікті сайлауды бір айға кешіктірді. Мұның бір себебі – сайлау учаскелерінде көптеген шаруаларды жинау аурудың кеңінен таралуына әкелуі мүмкін еді. Бірақ, ең маңыздысы, індет басталғанға дейін Үкіметтің жергілікті сайлау күнін жалпы сайлау өткізу үшін таңдағаны бұрыннан мәлім болды. Дағдарыс шиеленісіп тұрғанда жалпы сайлау өткізу мүмкін емес деп есептелді, себебі төрт апталық үгіт науқаны кезінде Үкіметтің жұмысы күрт азайды және дағдарысты басқарудан назарды аудару жөнсіз деп саналды. Бұл жаңалық наурыздың соңында газеттерге сіңіп кетті. Премьер-министр Тони Блэр 2 сәуірде бұл шешімді растады. Оппозиция жетекшісі Уильям Хейг кешіктіру себептерімен келісіп, тіпті дағдарыс толыққанды аяқталғанын қамтамасыз ету үшін одан әрі кешіктіруді ұсынды (бірақ ол Торилердің үгіт кезінде көбірек қолдау тауып, жақсы нәтижелер көрсетеді деп үміттенеді, мүмкін, аяқ-ауыз жағдайды дұрыс басқара алмағандықтан). Жалпы сайлау жергілікті сайлаумен бірге 7 маусымда өтті. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бері сайлаудың алғаш рет кейінге жылдырылуы болды. Сайлаудан кейін Блэр Үкімет ведомстволарын қайта ұйымдастыруды жариялады. Ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және азық-түлік министрлігінің індетке жедел және тиімді жауап бере алмауына байланысты, министрлік Қоршаған орта, көлік және аймақтар департаментімен біріктіріліп, Қоршаған орта, азық-түлік және ауылдық істер департаменті (Defra) құрылды.
Еуропалық инфекциялар
Ауыз-аяқ ауруының бірнеше жағдайы Ирландия мен Еуропаның құрлықтарында тіркелді, бұл Ұлыбританиядан жұқтырған жануарларды білмей тұрып тасымалдау салдарынан болды. Бұл жағдайлар континентке тараған пандемия қаупін тудырды, бірақ бұл қорқыныш негізсіз болып шықты. Ұлыбританиядан басқа, ең көп зардап шеккен ел – Нидерланды, онда 25 жағдай тіркелді. Аурудың таралуын тоқтату үшін вакцинация қолданылды. Бірақ, голландтар вакцинацияланған барлық жануарларды сойып тастады, нәтижесінде 250 000–270 000 ірі қара мал жойылды. Бұл, Ұлыбританиядағы жұқтырылған шаруашылықтардағыдан гөрі, әлдеқайда көп малдың сойылуына әкелді. Ирландияда 2001 жылдың наурыз айында Лоут округінің Дженкинстаун ауылындағы қой шаруашылығында бір жағдай тіркелді. Шаруашылық маңындағы сау малдың қырылуына бұйрық берілді. Ирландияның арнайы күштері ауруды тарата алатын жабайы жануарларды, мысалы, бұғыларды осы аймақта атып тастады. Бұл жағдай Ирландияның тағам және туризм индустриясына үлкен әсер етті. 2001 жылғы Әулие Патрик күні мерекесі тоқтатылды, бірақ екі айдан кейін, мамыр айында қайтадан жоспарланды. Аурудың Ұлыбританияда басталуынан бері Ирландияда қатаң сақтық шаралары енгізілді, көптеген қоғамдық іс-шаралар мен жиналыстар тоқтатылды, фермаларға кіру бақылауға алынды, сондай-ақ теміржол станцияларында, қоғамдық ғимараттарда және университеттерде дезинфекциялық төсеніштер орнатылды. Осы шараларға байланысты 2001 жылғы Oireachtas Rince na Cruinne, яғни Ирландиялық би әлем чемпионаты осы жылы өткізілмеді. Causeway 2001, ирландиялық скауттардың жиыны да тоқтатылды. 2001 жылғы регби одағының алты ұлт чемпионатында Ирландияға қатысты үш матч күзге дейін кейінге шегерілді. Францияда 13 және 23 наурызда екі жағдай тіркелді. Бельгия, Испания, Люксембург және Германия алдын ала мал сою шараларын жүргізді, бірақ барлық тесттердің нәтижесі теріс болды. Финляндия, Швеция, Дания және Италияда да жалған дабылдар тіркелді, бірақ олар мал союға әкеп соқпады. Барлық басқа еуропалық елдер жұқтырылған немесе жұқтыру қаупі бар елдерден мал тасымалына шектеулер енгізді.
Ықтимал көз
Бір пікірге келсек, ауыз және тырнақ ауруы вирусы Хеддон-он-де-Уоллдағы Бэрнсайд фермасында шошқаларға берілген жемге қосылған жұққан немесе ластанған еттен келген. Жем дұрыс жылытпастан стерильденбегендіктен, вирустың шошқаларды жұқтыруына мүмкіндік болды. Бұл аурудың басталуына дейін вирус Ұлыбританияда болмаған деп есептелгендіктен және ауыз және тырнақ ауруы бар елдерден ет импорттауға шектеулер қойылғандықтан, жұқтырған ет Ұлыбританияға заңсыз әкелінген болуы мүмкін. Мұндай импорт көбінесе қосымша тамақ өнеркәсібі үшін жасалады, сондықтан эпидемияның басында ет немесе ет өнімдері бар қосымша тамақ қалдықтарын шошқаларға беруге толық тыйым салынды.
Үкіметтік тексерулер
2001 жылғы жағдай 1967 жылғы бұрынғы жағдай сияқты көп зиян келтіргендіктен, үкімет пен қоғамның басым бөлігі алдыңғы эпизоотиядан тиісті сабақ алынбағанын сезінді (алдыңғы жағдай туралы 1968 жылы «Northumberland Inquiry» деген баяндама жарияланған болатын). Сондықтан 2001 жылдың тамызында тарихтан сабақ алмаудың бұл қателігі қайталанбауы үшін Ұлыбритания үкіметі дағдарыстың әртүрлі аспектілерін зерттеу үшін үш сауалдама бастады. Олар: 2001 жылғы ауыз және тұмсық ауруының таралуынан алынған сабақтар туралы сауалдама. Бұл сауалдама үкіметтің дағдарысты қалай басқарғанына арналды. Оны бұрынғы премьер-министр Тони Блэрдің арнайы кеңесшісі болған сэр Иэн Андерсон басқарды және 2002 жылдың шілдесінде есеп берді. Корольдік қоғамның мал шаруашылығындағы жұқпалы ауруларды зерттеуі. Бұл сауалдама дағдарыстың ғылыми аспектілерін, мысалы, вакциналардың тиімділігін, вирустың таралу жолдарын және т.б. қарастырды. Оны сэр Брайан Фоллетт басқарды және ол да 2002 жылдың шілдесінде есеп берді. Ауыл шаруашылығы мен азық-түліктің болашағы жөніндегі комиссия. Бұл сауалдама елдегі азық-түлік өндірісі мен жеткізілуінің ұзақ мерзімді перспективаларына бағытталған. Оны сэр Дональд Карри басқарды және ол 2002 жылдың қаңтарында есеп берді. Үш сауалдаманың барлығы өз қорытындыларын жұртшылыққа жеткізді. Алайда, сауалдамалардың өзі жабық түрде өтті. Дағдарысқа қатысты толыққанды қоғамдық сауалдаманың болмауы фермерлер, бизнес-лидерлер мен БАҚ өкілдерінің тобын Үкіметтің мұндай сауалдама өткізуден бас тартуына қарсы жоғары сотқа шағымдануына әкелді. Экология, тағам және ауыл шаруашылығы министрі Маргарет Беккет мұндай сауалдаманың тым қымбатқа түсетіні және көп уақыт алатыны үшін қоғамдық сауалдаманы өткізуге қарсы болды. Төрт күндік сот отырысынан кейін сот Беккет пен Үкімет тарапын қолдады. Эдинбург Корольдік қоғамы бастамасымен Шотландиядағы ауыз және тұмсық ауруына қатысты тәуелсіз сауалдамаға профессор Ян Каннингэм төрағалық етті. Бұл сауалдама жағдайдың ғылыми аспектілерін ғана емес, сонымен қатар оқиғаның экономикалық, әлеуметтік және психологиялық салдарларын да қамтыды. Шотландияның ауыл шаруашылығына ауыз және тұмсық ауруынан келген шығын 231 миллион фунт стерлингке бағаланды, ал туризмнің жалпы кірісінен 200-250 миллион фунт стерлинг шығын болды. Сауалдама Шотландияда өңірлік зертхана құруды және сынақ процедураларын жетілдіруге басымдық беруді ұсынды. Растаудан кейін барлық қозғалысқа тыйым салуды үш күнге кешіктіру, мөлдір емес модельдеу әдістерін қолдану және Шотландияда қол жетімді маңызды ғылыми сараптаманың бір бөлігін ғана пайдаланбау сынға алынды. Шұғыл жағдайда вакцинация жасау және союдан кейін де вакцинацияны қолдану туралы дәлелдермен расталды және клиникалық жағдайларда союға қосымша шұғыл кедергі немесе сақиналық вакцинацияны жоспарларға енгізу ұсынылды. Вакцинацияланған жануарлардың еті мен сүтін тұтынуға қатысты шектеулер негізсіз деп танылды. Биологиялық қауіпсіздіктің маңыздылығы барлық уақытта және ауыл шаруашылығы саласының барлық деңгейінде баса айтылды және SEERAD (Шотландияның қоршаған орта және ауыл шаруашылығы мәселелері жөніндегі атқарушы департаменті) қалыпты жағдайда және жағдайдың басталуы кезінде қолданылатын стандарттарды белгілеуде жетекшілік етуі керек екені айтылды. Шотландияда бас ветеринариялық офицер тағайындалуы керек және қажет болған жағдайда «Территориялық ветеринариялық армия» құрылуы керек. Сойылған жануарлардың өлекселерін жою үшін жағдайлар мүмкіндік берген жағдайда, көмуді басымдықпен қарастыру керек. Шотландияның қоршаған ортаны қорғау агенттігі (SEPA) кез келген болашақ төтенше жағдайларды алдын алу және басқаруда нақты рөл атқаруы керек. Мал союшыларға арналған операциялық нұсқаулар қажет. Қозғалысты шектеуді қалыптастыру кезінде көптеген шаруашылықтардың шашыраңқы орналасуын ескеру керек. Сойылған мал үшін өтемақы төлеудің нақты және дәйекті стратегиясы болуы керек. Елді бастапқыда үш аптадан аспайтын мерзімге жабу және содан кейін зардап шекпеген аймақтарда қайта ашу ұсынылды. Төтенше жағдайларды жоспарлауға, тұрақты жаттығулар өткізуге және тиімді жоспарлауды бақылау үшін тәуелсіз тұрақты комитет құруға үлкен мән берілді. Шотландия үкіметіне барлығы жиырма жеті ұсыныс жасалды. 1979 жылы үкімет құрған тәуелсіз кеңес органы – Фермалық жануарлардың әл-ауқатын бақылау жөніндегі кеңес де есеп жариялады. Оның ұсыныстарында Корольдік қоғамның мал шаруашылығындағы жұқпалы ауруларды зерттеуінен және Шотландиядағы ауыз және тұмсық ауруына қатысты тәуелсіз сауалдамадан алынған материалдар бар. Аурудың таралуын тоқтату үшін вакцинаны пайдалану мәселесі жағдай кезінде бірнеше рет қарастырылды, бірақ Ұлттық фермерлер одағының қысымымен үкімет оны пайдаланудан бас тартты. Вакцина тиімді деп есептелгенімен, экспорт ережелері британдық малдың болашақта экспорттала алмайтынына кедергі келтіретін еді, және бұл бағасы тым жоғары деп шешілді, бірақ бұл даулы болды, өйткені экспорт индустриясының құны (жыл сайын 592 миллион фунт стерлинг) шаралардың нәтижесінде туризмге келген шығынмен салыстырғанда шағын болды. Жағдайдан кейін заң өзгертіліп, союдың орнына вакцинация жасауға рұқсат берілді.
Inquiry into the lessons to be learned from the foot and mouth disease outbreak of 2001. This inquiry was devoted specifically to the government's handling of the crisis. It was chaired by Sir Iain Anderson CBE, previously a special adviser to Tony Blair, and reported in July 2002. The Royal Society Inquiry into Infectious Diseases in Livestock. This inquiry examined the scientific aspects of the crisis, for instance the efficacy of vaccinations, the way the virus spreads and so on. It was chaired by Sir Brian Follett and also reported in July 2002. Policy Commission on the Future of Farming and Food. This inquiry focused on the long term production and delivery of food within the country. It was chaired by Sir Donald Curry and reported in January 2002. All three inquiries reported their findings to the public. However, the inquiries themselves took place in private. The lack of a full public inquiry into the crisis caused a group of farmers, business leaders and media organisations to lodge an appeal at the High Court against the government's decision not to hold such an inquiry. Margaret Beckett, Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs, had ruled out a public inquiry on the grounds that it would be too costly and take too long. After a four day hearing, the court sided with Beckett and the Government. An Independent Inquiry into Foot and Mouth Disease in Scotland initiated by the Royal Society of Edinburgh was chaired by Professor Ian Cunningham. This embraced not only the scientific aspects of the outbreak, but also economic, social and psychological effects of the event. The costs to Scottish agriculture of the FMD outbreak were estimated to be £231m and the loss of gross revenue to tourism to be between £200–250m for Scotland as a whole. It recommended that there should be a regional laboratory in Scotland, and priority be given to the development of testing procedures. The delay in imposing a ban of all movements until the third day after confirmation, the use of less than transparent modelling techniques and the failure to call on more than a fraction of the considerable relevant scientific expertise available in Scotland were criticised. The case for emergency protective vaccination, without subsequent slaughter, was supported by the evidence and it was recommended that contingency plans should include emergency barrier, or ring, vaccination as an adjunct to slaughter in clinical cases. Reservations about the consumption of meat and milk from vaccinated animals were seen to be unjustified. The importance of biosecurity at all times and throughout the agricultural industry was emphasised and it stated that SEERAD (The Scottish Executive Environment and Rural Affairs Department) should take the lead in establishing standards to be applied in normal times and at the start of an outbreak. A Chief Veterinary Officer (Scotland) should be appointed and a "Territorial Veterinary Army" formed from professionals to be called upon should need arise. Burial of carcasses, where conditions permit, was identified as the preferred option for disposal of slaughtered animals. The Scottish Environment Protection Agency (SEPA) should have a clear role in contingency planning and management of any future emergency. There was a need for operational guidelines for slaughtermen. In formulating movement restriction, the dispersed nature of many holdings should be taken into account. There should be a clear and consistent strategy for compensation for slaughtered animals. The closing down of the country initially for no more than three weeks and then reopening in non affected areas was recommended. Great importance was placed on contingency planning, on the need for regular exercises and on the setting up of an independent standing committee to monitor the maintenance of effective planning. In all, some twenty seven recommendations were made to the Scottish Executive. The Farm Animal Welfare Council, an independent advisory body established by the Government in 1979, also published a report. Its recommendations including material from both The Royal Society Inquiry into Infectious Diseases in Livestock and the Independent Inquiry into Foot and Mouth Disease in Scotland. The use of a vaccine to halt the spread of the disease was repeatedly considered during the outbreak, but the government decided not to use it after pressure from the National Farmers Union. Although the vaccine was believed to be effective, export rules would prevent the export of British livestock in the future, and it was decided that this was too great a price to pay, although this was controversial because the value of the export industry (£592 million per year) was small compared to losses to tourism resulting from the measures taken. Following the outbreak, the law was changed to permit vaccinations rather than culling.
Денсаулық сақтау және әлеуметтік салдарлар
Денсаулық сақтау министрлігі 2001 жылғы ауыз және тырнақ ауруының (FMD) денсаулық және әлеуметтік салдарына қатысты ұзақ мерзімді зерттеу жобасын қаржылады. Зерттеу тобын Ланкастер университетінің профессоры Мэгги Морт жетекшілік етті, ал далалық жұмыстар 2001 және 2003 жылдар аралығында жүргізілді. Эпидемиядан ең көп зардап шеккен Камбрия айманына баса назар беріліп, ауыз және тырнақ ауруының адамдардың өміріне тигізген әсерін анықтау үшін сұхбаттар, фокус-топтар және жеке күнделіктер арқылы деректер жиналды. 2008 жылы осы зерттеу негізінде "Жануарлар аурулары мен адамның психикалық жарақаты, апаттың эмоционалды географиясы" атты кітап жарық көрді.