Кіріспе

Нептун планетасының табиғи серіктері Нептун планетасының 16 белгілі айы бар, олар грек мифологиясындағы су құдайлары мен су жануарларының есімдерімен аталады. Олардың арасындағы ең ірісі – Тритон, оны Уильям Ласселл 1846 жылғы 10 қазанда, Нептунның өзі ашылғаннан кейін 17 күн өткен соң тапқан. 1949 жылы екінші табиғи серігі Нереид табылар алдында бір ғасырдан астам уақыт өтті, ал 1989 жылы Нептунның екінші ірі серігі Протей табылар алдында тағы 40 жыл өтті. Тритон планеталық массасы бар айлардың арасында ерекше болып табылады, себебі оның орбитасы Нептунның айналысына кері және Нептун экваторына қатысты еңкейген, бұл оның Нептун орбитасында қалыптаспағанын, ал гравитациялық күшпен тұтқындалғанын көрсетеді. Күн жүйесінде тұтқындалған деп күдіктелген келесі ең үлкен спутник – Сатурнның Фебе айы, ол Тритон массасының тек 0,03% құрайды. Тритонды тұтқындау, Нептун спутниктік жүйе құрғаннан кейін біраз уақыт өткен соң, Нептунның бастапқы спутниктері үшін катастрофалық оқиға болды, олардың орбиталары бұзылып, құлама дискін құру үшін соқтығысты. Тритон гидростатикалық тепе-теңдікке жеткілікті массалы және бұлттар мен тұманды құрай алатын жұқа атмосфераны сақтай алады. Тритонның ішкі жағында жеті кішкентай тұрақты спутник бар, олардың барлығы Нептун экваторлық жазықтығына жақын жазықтықтағы прогрессивті орбиталармен қозғалады; олардың кейбіреулері Нептун сақиналарының арасында айналады. Олардың ең ірісі – Протей. Олар Тритонның орбитасы дөңгелек болғаннан кейін, Тритон тұтқындалғаннан кейін пайда болған құлама дискіден қайта жиналды. Нептунның Тритоннан басқа тағы сегіз сыртқы тұрақсыз серігі бар, соның ішінде Нереид, олардың орбиталары Нептуннан әлдеқайда алыс және үлкен бұрышпен орналасқан: олардың үшеуі прогрессивті орбиталармен, ал қалғандары кері орбиталармен қозғалады. Атап айтқанда, Нереид тұрақсыз спутник үшін ерекше жақын және эксцентриктік орбитаға ие, бұл оның бір кезде Тритон тұтқындалған кезде қазіргі орнына айтарлықтай өзгерген тұрақты спутник болғанын көрсетеді. Нептунның ең шеткі серігі S/2021 N 1, орбиталық периоды шамамен 27 Жер жылы, Күн жүйесіндегі басқа белгілі серіктерге қарағанда өз планетасынан әлдеқайда алыс айналады. Ол іздеу аймағын сақиналардың сыртына дейін кеңейту туралы шешім қабылдағанда, жаңа айды көрсететін анық нүктені тапты. Ол оны 2004 жылға дейінгі басқа HST суреттерінде де қайта-қайта тапты. Нептунның барлық ішкі серіктерін бақылаған Voyager 2, оның әлсіздігіне байланысты 1989 жылғы ұшу кезінде оны анықтамады. Бірақ ол 1930 жылдарға дейін кеңінен қолданылмады. Осы уақытқа дейін ол көбінесе "Нептунның серігі" деп белгілі болды. Нептунның басқа да серіктері грек және римдік су құдайларының есімдерімен аталады, бұл Нептунның теңіз құдайы ретіндегі мәртебесіне сәйкес келеді: екі астероид Нептун серіктерімен бірдей атауға ие: 74 Галатея және 1162 Лариса.

Сипаттамалары

Нептунның серіктерін екі топқа бөлуге болады: тұрақты және тұрақсыз. Бірінші топқа Нептунның экваторлық жазықтығында орналасқан, шеңберлі және бір бағытты орбиталармен қозғалатын жеті ішкі ай кіреді. Екінші топқа Тритонды қоса алғанда, қалған тоғыз ай кіреді. Олар көбінесе Нептуннан алыс, созылған және көбінесе кері орбиталармен қозғалады; жалғыз ерекшелік – Тритон, ол планетаға жақын, шеңберлі орбитамен, бірақ кері және көлбеу қозғалады, соның салдарынан толқындық тежелуге ұшырайды. Найад, ең жақын тұрақты серік, сонымен қатар ішкі серіктер арасында екінші ең кішісі (Гиппокамптың ашылуынан кейін), ал Протеус – ең үлкен тұрақты серік және Нептунның екінші ең үлкен серігі. Алғашқы бес серік Нептунның өзінің айналуынан әлдеқайда жылдам қозғалады, Наяд пен Таласса үшін 7 сағаттан, Лариса үшін 13 сағатқа дейін. Ішкі серіктер Нептунның сақиналарымен тығыз байланысты. Екі ішкі спутник, Наяд және Таласса, Галле және ЛеВерье сақиналарының арасында айналады. Жер бетіндегі ерекшеліктерге үлкен оңтүстік полюстік мұздық, грабендер мен жартастармен кесілген көне кратерлі жазықтар, сондай-ақ криовулканизм сияқты эндогендік процестер нәтижесінде пайда болған жаңа ерекшеліктер кіреді.

Нерейд

Нерейд – Нептунның үшінші ең ірі серігі. Оның проградты, бірақ өте эксцентриктік орбитасы бар және ол бұрынғы реттелі спутник деп саналады, Тритон тұтқындалған кезде гравитациялық әсерлесу нәтижесінде қазіргі орбитасына таратылған.

Қалыпты , ретсіз айлар

Қалған тұрақты емес айлардың ішінде Сао, S/2002 N 5 және Лаомедия алға бағытталған орбиталармен, ал Халимед, Псаматэ, Несо және S/2021 N 1 кері бағытталған орбиталармен қозғалады. Сао, S/2002 N 5 және Лаомедиядан тұратын Сао тобы және Псаматэ, Несо және S/2021 N 1-ден тұратын Несо тобы сияқты, ұқсас орбиталарды бөлісетін кем дегенде екі ай тобы бар. Тритон тұтқындалған кездегі орбитасы жоғары эксцентриктік болған, бұл Нептунның бастапқы ішкі серіктерінің орбиталарында хаотикалық бұзылыстарға әкелген, олардың соқтығысуына және қираған дискіге дейін азаюына себеп болды.