Кіріспе

Галактикаларды сыртқы түріне қарай жіктеу жүйесі

Галактикалардың морфологиялық жіктелуі – астрономдардың галактикаларды олардың көрінетін сыртқы түріне сәйкес топтарға бөлуге қолданатын жүйе. Галактикаларды морфологиялық ерекшеліктері бойынша жіктеудің бірнеше схемасы бар, ең белгілісі – Эдвин Хаббл жасаған және кейін Жерар де Вокулеурс пен Аллан Сандеж кеңейткен Хаббл тізбегі. Дегенмен, галактикаларды жіктеу және морфологиялық зерттеулер қазір көбінесе есептеу әдістері мен физикалық морфологияны пайдалану арқылы жүргізіледі.

Хаббл реті

Хаббл реттілігі – 1926 жылы Эдвин Хаббл ойлап тапқан галактикаларды морфологиялық жіктеу схемасы. Ол көбінесе бейнеленген пішініне байланысты «Хаббл аспаптық бұрандасы» деп аталады. Хаббл схемасы галактикаларды олардың көрінетін түріне (алғашқыда фототабақшаларда) негізделген үш негізгі классқа бөледі: Эллиптикалық галактикалардың жарық таралымы тегіс, ерекшеліксіз болып келеді және олар суреттерде эллипс ретінде көрінеді. Олар «E» әрпімен белгіленеді, одан кейін аспандағы эллиптикалық дәрежесін көрсететін n бүтін саны келеді. Эллиптикалық дәрежесі негізгі (a) және кіші (b) осьтерінің қатынасына байланысты есептеледі:
Спиральді галактикалар жалпақ дискіден тұрады, онда жұлдыздар (әдетте екі спиральды қолдары бар) спиральды құрылымды құрайды, ал орталық бөлігінде жұлдыздар шоғырланған, ол эллиптикалық галактикаға ұқсас. Оларға «S» символы беріледі. Барлық спиральдардың шамамен жартысында орталық бөліктен басталатын құбылыс байқалады. Мұндай спиральді галактикалар «SB» символымен белгіленеді. Линза тәрізді галактикалар (S0 деп белгіленеді) жарқын орталық бөлігінен және кеңейтілген дискіге ұқсас құрылымнан тұрады, бірақ спиральді галактикалардан айырмашылығы, линза тәрізді галактикалардың дискілерінде көзге көрінетін спиральды құрылым болмайды және олар белсенді түрде жұлдыздарды көп мөлшерде пайда етпейді. Бұл негізгі класстарды сыртқы түрін дәлірек ажырату үшін және басқа типтегі галактикаларды, мысалы, иррегулярлы галактикаларды (дискіге немесе эллипсоидқа ұқсас анықталған құрылымы жоқ) қамту үшін кеңейтуге болады. Бүгінгі күнге дейін Хаббл реттілігі галактикаларды классификациялау үшін ең көп қолданылатын жүйе болып табылады, ол кәсіби астрономиялық зерттеулерде де, әуесқой астрономияда да қолданылады. Дегенмен, 2019 жылдың маусым айында Galaxy Zoo жобасы арқылы азамат ғалымдары дәстүрлі Хаббл классификациясының, әсіресе спиральді галактикаларға қатысты, толық қолдау таппауы мүмкін екенін және оны жаңарту қажет болуы мүмкін екенін хабарлады.