Кіріспе
Канадалық журналист және ғылым жазушысы (1963 жылы туған)
Малкольм Тимоти Гладвелл (3 қыркүйек 1963 жылы туған) – канадалық журналист, автор және публицист. 1996 жылдан бері "The New Yorker" журналының штаттағы жазушысы. Ол жеті кітап жариялаған. Сонымен қатар, ол "Revisionist History" подкастының жүргізушісі және "Pushkin Industries" подкаст компаниясының құрылтайшысы. Гладвеллдің жазбалары көбінесе социология және психология сияқты әлеуметтік ғылымдардағы зерттеулердің күтпеген нәтижелерін қарастырады және академиялық еңбектерді жиі және кеңінен пайдаланады. 2011 жылы Гладвелл Канада орденімен марапатталды.
Ерте өмір және білім
Гладуэлл Англияның Гэмпшир графтығындағы Фарэм қаласында дүниеге келген. Оның анасы Джойс (туған есімі Нейсон) Гладуэлл – ямайкалық психотерапевт. Оның әкесі Грэм Гладуэлл Англияның Кент қаласында математика профессоры болған. Ол алты жасында отбасы Саутгемптоннан Канаданың Онтарио провинциясындағы Эльмира қаласына көшіп келді. Балалық шағында Малкольм Онтарионың ауылдық аймандарында меннониттер қауымында тұрып, меннониттер шіркеуіне қатысқан. Тарихшы Генри Луис Гейтс-тің зерттеулері Глэдуэллдің анасының бір атасы құл иесі болған, бостандыққа шыққан ямайкалық әйел екенін көрсетті. Оның жетінші буынға дейінгі әжесі Батыс Африканың Нигериядан шыққан игбо ұлтынан. 2008 жылы жарық көрген "Аутсайдерлер" кітабының эпилогында ол бірнеше ұрпақ бойы отбасына келген сәтті жағдайларды сипаттап, оның табысқа жету жолына үлес қосқанын айтады. Глэдуэллдің сөзіне сүйенсек, жазушы ретінде оның үлгісі – анасы. Глэдуэллдің әкесі Малкольмның ерекше мақсатшыл және амбициялы бала болғанын атап өткен. Малкольм 11 жасқа келгенде, Ватерлоо университетінің математика және инженерлік ғылымдар профессоры болған әкесі, баласына университетінің кеңселерiнде жүруге рұқсат берді, бұл оның оқуға және кітапханаларға деген қызығушылығын арттырды. 1982 жылдың көктемінде Гладуэлл Вашингтондағы Ұлттық журналистика орталығында стажировкадан өтті. 1984 жылы Торонто университетінің Тринити колледжін тарих мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен бітірді.
Мансап
Глэдуэллдің бағалары магистратураға түсу үшін жеткіліксіз болғандықтан, ол мансап ретінде жарнаманы таңдады. Бірақ ол өтініш білдірген барлық жарнама агенттіктерінен бас тартқаннан кейін, консервативті «The American Spectator» журналында журналист ретінде жұмыс істеп, Индиана штатына көшті. 1987 жылы Глэдуэлл «The Washington Post» газетінде бизнес және ғылым тақырыптарын жарып, 1996 жылға дейін сол жерде жұмыс істеді. «Аутсайдерлерде» танымал болған 10 000 сағат ережесін жеке түсіндіре келгенде, Глэдуэлл: «Бастапқыда мен жайсыз жағдайда болдым, ал соңында өзімді сарапшы сезіндім. Дәл 10 жыл кетті», – дейді. Ол «The New Yorker» журналына мақалаларын жазуын жалғастыруда. Глэдуэлл сонымен қатар бұрынғы ESPN тілшісі Билл Симмонс құрған спорт журналистикасының «Grantland» веб-сайтының редакторы да болды. 2002 жылдың шілде айында «The New Yorker» журналында жарияланған мақаласында Глэдуэлл компаниялар мен ұйымдардың дұрыс емес деп санайтын «дағды туралы миф» тұжырымын ұсынды. Бұл жұмыста жеңімпаз және жеңілген компаниялар қолданған әртүрлі басқару және әкімшілік тәсілдер зерттеледі. Оның сөзіне қарағанда, басшылар мен атқарушылардың жиі жасайтын қатесі – жеткілікті нәтижелері жоқ қызметкерлерді дұрыс бағалай алмай, асығыс шешімдер қабылдау. Көптеген компаниялар «жұлдыздарды» басқа қызметкерлерге қарағанда үлкен бонустармен және жоғарылаулармен марапаттауға бейім. Бірақ тәжірибесіз жұмыскерлердің жылдам өсуіне және жұмыстың терең талдауына байланысты, жоғарылаулар көбінесе дұрыс болмайды, бұл қызметкерлерді олардың қабілеттеріне сәйкес келмейтін лауазымдарға орналастырады және тәжірибелі қызметкерлердің өсуіне кедеріл келтіреді. Ол сондай-ақ, осы жүйеде өз жетістіктерін асыра көрсетуге және сәтсіздіктер үшін жауапкершіліктен жалтартуға бейім нарциссикалық мінез-құлқы бар адамдардың мансаптық сатыны жылдам басып өтуі мүмкін екенін атап көрсетті.
Ауыр кезең
2000 жылы жарық көрген "Төңкеріс нүктесі" атты алғашқы кітабына Нью-Йорктегі қылмыстың күрт төмендеуі түрткі болды. Дегенмен, ол кітапты қылмыс туралы ғана емес, одан да кең ауқымды етуді қалап, эпидемиология көзқарасынан осыған ұқсас құбылыстарды түсіндіруге тырысты. Глэдуэлл "Вашингтон Пост" газетінде жұмыс істеген кезде, АҚТҚ эпидемиясын жариялады. Ол эпидемиологтардың "әлемді қарастыру тәсілінің ерекшелігін" байқап, "эпидемиялардың қаншалықты ерекше екенін" атап өтті. "Төңкеріс нүктесі" термині эпидемия кезінде вирус белгілі бір деңгейге жетіп, одан әлдеқайда жылдам тарала бастаған сәтке байланысты. Глэдуэллдің қылмыс теориясына полицияның "бұзылған терезелер теориясы" зор әсер етті, және Глэдуэлл осы теорияны Нью-Йорк қаласында қолдануға ыңғайлы форматта жинақтап, танымал етті. Глэдуэллдің теориялық іске асыруы Нью-Йорк полициясының "тоқтау және тексеру" саясатына ұқсас. Алайда, кітап жарық көргеннен бері он бес жыл өткен соң, "Төңкеріс нүктесі" мен Глэдуэлл екеуі де "бұзылған терезелер" мен Нью-Йорк қаласындағы зорлық-зомбылық қылмыстарының төмендеуі арасындағы нашар байланыс үшін сынап-қақты. 2013 жылы BBC журналисі Джон Ронсонға "The Culture Show" бағдарламасында берген сұхбатында Глэдуэлл "бұзылған терезелер идеясына тым әуестенгенін" мойындады. Ол одан әрі: "Осы идеяның түсініктілігіне қатты қызығып, оның маңыздылығын артық бағаладым" деді.
Жарық
"Топтық нүктеден" кейін Гладуэлл 2005 жылы "Блинк" кітабын жариялады. Кітапта адамның санасыздығы оқиғаларды немесе сигналдарды қалай түсіндіретіні, сондай-ақ бұрынғы тәжірибелердің адамдарды жылдам және дұрыс шешімдерге қалай жеткізе алатыны түсіндіріледі. Гладуэлл Гети куросының мүсіні және психолог Джон Готтманның үйленген жұбайлардың ажырасу мүмкіндігі туралы зерттеулері сияқты мысалдар келтіреді. "Блинк" кітабына шабыт Гладуэллдің шашы болды. Ол шашын ұзартқаннан кейін, бұрын ешқашан болмаған нәрсе – үнемі жылдамдықпен жүргені үшін айыппұл төлеуге мәжбүр болғанын айтты, сондай-ақ әуежай қауіпсіздігінен арнайы тексеруге іріктеліп ала бастады. Бір жағдайда, Манхэттеннің орталығында келе жатқанда үш полицей оны ұстап алды, себебі оның бұйра шашы зорлаушының сипаттамасына сәйкес келді, бірақ күдікті одан мүлдем басқаша көрінеді. 2008 жылдың қараша айына дейін екі кітаптың барлығы 4,5 миллион данасы сатылды. Бұл оқиғалардың ортақ тақырыбы – Гладуэлл әлемді басқалардың көзімен көрсетуге тырысады, тіпті ол басқа ит болса да.
Дәуіт пен Ғолият
Гладуэллдің бесінші кітабы «Давид және Голиат» 2013 жылдың қазанында жарық көрді және нашарлардың күштілерге қарсы күресін зерттейді. Кітаптың бір бөлігі 2009 жылы «Нью-Йоркер» журналында жарияланған «Давид қалай Голиатты жеңді» деген мақалаға негізделген. Кітап бестселлер болды, бірақ сын-пікірлер әртүрлі болды.
Бейтаныс адамдармен сөйлесу
Гладуэллдің алтыншы кітабы, «Бейтаныс адамдармен әңгімелесу», 2019 жылдың қыркүйегінде жарық көрді. Кітап бейтаныс адамдармен өзара әрекеттесуді зерттейді және Берни Мэдоффтың алаяқтығы, Аманда Нокстың ісі, Сильвия Платтың өзіне қол жұмсауы, Пенсильвания штатындағы Джерри Сандускидің педофилиялық қылмысы және Сандра Блэндтің қазасы сияқты мысалдарды қамтиды. Глэдуэлл кітап жазуға түрткі болған нәрсені «жаңалықтардағы көптеген резонанстық жағдайлардың бір мәселеге – бейтаныс адамдардың бір-бірін түсінбеуіне» байланысты болғанын айтты. Ол бейтаныс адамдармен кездескенде біздің санамызға сіңген қағидаларды күйретеді және білмейтін адамдарды дұрыс бағаламайтындықтан туындайтын қауіпті салдарды көрсетеді.
Бомбалаушылар мафиясы
Гладуэллдің жетінші кітабы "Бомбаршылар мафиясы: Арман, құлқына салу және Екінші дүниежүзілік соғыстың ең ұзақ түні" 2021 жылдың сәуір айында жарық көрді. Кітап голландтық гений мен оның қолмен жасаған компьютері, Алабама штатының орталығындағы бауырлар тобы, британдық психопат және Гарвардтағы өртқосуға құмар химияшылардың тарихын өріп, қазіргі Америка тарихындағы ең үлкен моральдық сынақтардың бірін қарастырады.
Қабылдау
"Тіппинг Пойнт" кітабы "A.V. Club", "The Guardian" және "The Times" газеттері тарапынан онжылдықтың үздік кітаптарының бірі деп аталды. Бұл кітап сонымен қатар Barnes & Noble дүкенінің онжылдық бойынша бесінші сатылымдағы көркем емес кітабы болды. "Blink" кітабы 2005 жылы Fast Company журналының үздік бизнес кітаптары тізіміне енді. Ол сондай-ақ 2005 жылы Amazon клиенттерінің сүйікті кітаптарының тізімінде 5-орынды иеленді, "The Christian Science Monitor" журналының 2005 жылғы үздік көркем емес кітабы деп танылды және Amazon клиенттерінің онжылдық бойынша сүйікті кітаптарының алғашқы 50 кітабының ішінде болды. "Outliers" кітабы 11 апта бойы қатарынан New York Times бестселлер тізімінің бірінші орынында тұрды және 2008 жылы Time журналының көркем емес кітаптарының тізімінде 10-орынды иеленді, сондай-ақ 2008 жылғы San Francisco Chronicle журналының 50 үздік көркем емес кітабының тізіміне енді. Fortune журналы "The Tipping Point" кітабын "әлемді жаңаша көруге мүмкіндік беретін қызықты кітап" деп сипаттады. "The Daily Telegraph" газеті оны "әлеуметтік эпидемия" құбылысын, оның түсінігі аз болған жайттарын зерттейтін керемет ерекше зерттеу деп атады. "Blink" кітабына жазылған сын-пікірде "The Baltimore Sun" газеті Глэдуэллді "жас Том Вулфтан кейінгі ең түпнұсқа американдық журналисі" деп атады. Salon журналынан Фархад Манжу бұл кітапты "шын мәнінде ләззат алатын туынды. Глэдуэллдің ең үздік жұмыстарындағыдай, "Blink" кітабы әлем мен өзіміз туралы күтпеген жаңа ойларға толы" деді. "The Economist" журналы "Outliers" кітабын "маңызды хабарламасы бар, оқуға қызықты кітап" деп атады. Дэвид Леонхардт The New York Times Book Review журналында: "Көркем емес әдебиеттер әлемінде Малкольм Гладвелл бүгінгі таңдағыдай ерекше талант иесіне жақын" және "Outliers" кітабы "оның жаңа теориялары туралы бірнеше күн бойы ойланып, толғануға мүмкіндік береді" деп жазды. Иан Сэмпл "The Guardian" газетінде былай деп жазды: "Бұл бөліктер біріктіріліп, Глэдуэллдің өнерінің керемет жазбасын құрайды. Оның зерттеулері терең, дәлелдері анық, бірақ оның тақырыптарының кеңдігі шынымен әсерлі". Глэдуэллтің сыншылары оны тым қарапайымдылыққа бейім деп сипаттайды. "The New Republic" журналы "Outliers" кітабының соңғы тарауын "сараптамалық ойлаудың барлық түрлеріне төзімді" деп атады және Глэдуэллдің "әдемі анекдот ақымақ ережені дәлелдейді" деп сенетінін айтты. Сондай-ақ, Глэдуэлл өз тұжырымдарын растау үшін зерттеулерге қарағанда, анекдотикалық дәлелдерге көбірек көңіл бөлгені үшін сынға түсті. Морин Ткачик пен Стивен Пинкер Глэдуэллдің әдісінің адалдығына күмән келтірді. Глэдуэллдің жазу стилі мен мазмұнын мақтаған кезде де Пинкер Глэдуэллді "статистикалық ойлаудың қауіптерін байқамайтын кішігірім дарынды" деп қорытты, ал оны "шектен тыс анекдоттар, пост хок софистика және жалған дихотомиялар" деп айыптап, өзінің "Outliers" кітабында көрсетті. Глэдуэллдің "өздік құндылықты" "Игон құндылығы" деп атаған қателігін атап, Пинкер оның біліктілігінің жетіспеушілігін сынға алады: "Мен мұны Игон құндылығы проблемасы деп атаймын: жазушының бір тақырыптағы білімі сарапшымен сұхбаттасудан тұратын болса, ол баналь, тұйық немесе мүлдем дұрыс емес жалпылама пікірлерді ұсынуға бейім". "The Register" газеті Глэдуэллді әлсіз аналогиялар арқылы дәлелдемелер жасағаны үшін айыптады және оның "фактілерді жек көретінін" айтты, сондай-ақ: "Глэдуэлл адамдарға қарапайым, мәнсіз шындықтарды жеткізуден және оларды әдемі тілмен және ғылыми әдіске субъективті көзқараспен киюден мансап жасады" деді. Осыған байланысты "The New Republic" газетінде ол "Америкадағы ең жақсы ақы алатын ертегі жазушысы" деп аталды. Оның бұл әдісін "The Malcolm Gladwell Book Generator" деген интернет-сайт сатирамен қорлады. 2005 жылы Глэдуэлл 45 000 доллар сөз сөйлеу ақысын алды. 2008 жылы ол "бір жылда шамамен 30 баяндама айтып, он мыңдаған доллар төлеген, кейбіреулері тегін болған" ("New York" журналы). 2011 жылы ол Bank of America ұйымдастырған үш қалада сөйлеу сапарының бір бөлігі ретінде шағын бизнесмендер топтарына үш баяндама жасады. Бағдарлама "Bank of America Small Business Speaker Series: Малкольм Глэдуэллмен әңгімелесу" деп аталды. Пол Старобин Columbia Journalism Review журналында жазғандай, "қатысудың мақсаты - бұл банктің (банктің) және жеңімпаздың (журналистің) арасындағы қоғамдық байланысты қалыптастыру еді". "The Washington Post" газетінің Мелисса Беллдің мақаласында: "Малькольм Глэдуэлл: Bank of America-ның жаңа өкілі?" деген сұрақ қойылды. Mother Jones редакторы Клара Джеффри Глэдуэллдің Bank of America-дағы жұмысының "қатерлі этикалық оптикасы" бар екенін айтты. Алайда, Глэдуэлл Atlantic Wire оған электрондық пошта жібергенге дейін Bank of America "өзінің сөйлеу тапсырмалары туралы мақтанып жүргенін" білмегенін айтты. Глэдуэлл түсіндірді:
"Мен бұрын Лос-Анджелестегі кәсіпкерлер тобы үшін инновациялар туралы баяндама жасадым, оны Bank of America демеушілік етті. Оларға баяндамам ұнады және мені сол баяндаманы екі шағын бизнес шарасында - Далласта және кеше Вашингтонда қайта жасауды сұрады. Міне, соның бәрі. Бұл басқа сөйлеу шараларынан ешқандай айырмасы жоқ. Мені басқа ештеңе жасауға шақырмады және осымен аяқталады деп ойлаймын". 2012 жылы CBS-ның 60 Minutes бағдарламасы американдық ата-аналардың бес жасар балаларын "қызыл жеңіліске" (кіндікке қадам басуды кейінге қалдыру, оларға артықшылық беру) салу тенденциясын Глэдуэллдің "Outliers" кітабындағы бір бөлімге байланыстырды. Социология профессоры Шейн Ли Мартин Лютер Кингтің туған күніне арналған CNN редакторында "Outliers" кітабына сілтеме жасады. Ли Кингтің өрлеуінің стратегиялық уақытын "Глэдуэллдік перспективадан" қарастырды. Глэдуэлл Ричард Нисбет пен Ли Россқа "Глэдуэллдік жанрды" ойлап тапқандары үшін алғыс айтады. Глэдуэлл "көптеген кітап мұқабаларына" пікірлер жазды, бұл "The New York Times" газетіне "Мырза Глэдуэлл махаббатты тым жұқақ таратып жіберді ме?" деген сұрақ тудырды. Глэдуэлл, өзі неше пікір жазғанын білмейтінін айтты, "Берген пікірлердің саны неғұрлым көп болса, пікірдің құны соғұрлым төмендейді. Бұл жалпы мүліктің трагедиясы" деп мойынға алды.
I did a talk about innovation for a group of entrepreneurs in Los Angeles a while back, sponsored by Bank of America. They liked the talk, and asked me to give the same talk at two more small business events—in Dallas and yesterday in D. C. That's the extent of it. No different from any other speaking gig. I haven't been asked to do anything else and imagine that's it. In 2012, CBS's 60 Minutes attributed the trend of American parents "redshirting" their five year olds (postponing entrance into kindergarten to give them an advantage) to a section in Gladwell's Outliers. Sociology professor Shayne Lee referenced Outliers in a CNN editorial commemorating Martin Luther King Jr.'s birthday. Lee discussed the strategic timing of King's ascent from a "Gladwellian perspective". Gladwell gives credit to Richard Nisbett and Lee Ross for inventing the Gladwellian genre. Gladwell has provided blurbs for "scores of book covers", leading The New York Times to ask, "Is it possible that Mr. Gladwell has been spreading the love a bit too thinly?" Gladwell, who said he did not know how many blurbs he had written, acknowledged, "The more blurbs you give, the lower the value of the blurb. It's the tragedy of the commons."
Подкаст
Гладуэлл – «Revisionist History» подкастының жүргізушісі, ол бастапқыда Panoply Media арқылы, ал қазір Гладуэллдің жеке подкаст компаниясы арқылы шығарылады. Подкаст 2016 жылы басталды және 10 сериядан тұратын 7 маусым эфирге берілді. Әрбір эпизод адам, оқиға немесе идея туралы сұрақ қоюдан басталып, содан кейін осы тақырыпқа қатысты қалыптасқан көзқарастарды сынап қарастырады. Глэдуэллді подкаст желісі Panoply Media-ны да қамтитын The Slate Group бас редакторы Джейкоб Вайсберг подкаст жасауға шақырған. 2018 жылдың қыркүйегінде Гладвелл Вайсбергпен бірлесіп, кейіннен Pushkin Industries деп аталған подкаст компаниясын құрғанын хабарлады. Бұл шешім туралы Гладуэлл Los Angeles Times газетіне: «Аудиода ғана түсірілуге болатын ерекше сезімталдық пен эмоционалдық күш бар» деді. Ол сонымен қатар Брюс Хедлэм мен Рик Рубинмен бірге музыканттармен сұхбаттасатын «Broken Record» атты музыкалық подкастын жүргізеді. Подкастың екі маусымы бар: 2018–2019 және 2020 жылдар, барлығы 49 эпизодтан тұрады.
Жеке өмір
Глэдуэлл - христиан. Оның отбасы Ұлыбританияның Саутгемптон қаласындағы Above Bar шіркеуіне, ал кейін Канадаға көшіп келгенде Эльмирадағы Гейл пресвитериан шіркеуіне қатысқан. Оның ата-анасы мен бауырлары Оңтүстік-Батыс Онтариодағы меннониттер қауымының мүшелері. Глэдуэлл ұлттық деңгейдегі жүгіруші және Онтарио орта мектебінің (Онтарио мектептік спорттық қауымдастықтар федерациясы – OFSAA) чемпионы болды. Ол Канаданың 1500 метрге ең жылдам жасөспірімдерінің қатарында болды, 13 жасында 4:14, ал 14 жасында 4:05 уақыт көрсеткен. Университетте Глэдуэлл 1500 метрді 3:55-те жүгірді. 2014 жылы, 51 жасында, ол Бесінші авенюдегі Мильде 4:54 нәтиже көрсетті. 57 жасында ол 5:15 уақытпен шақырым қашықтығын жүгірді. 2022 жылы оның тұңғыш баласы, қызы дүниеге келді.
Марапаттар мен құрметтер
2005 жылы Time журналы Глэдуэллді ең ықпалды 100 адамның бірі деп атады. 2007 жылы ол Америкалық социологиялық қауымдастықтың әлеуметтік мәселелерді жариялаудағы үлкен жетістіктері үшін алғашқы сыйлығын алды. Сол жылы ол Ватерлоо университетінен құрметті доктор дәрежесін алды. 2011 жылы ол Канада орденінің мүшесі атанды, бұл Канаданың ордендер, марапаттар және медальдар жүйесіндегі екінші ең жоғары наградасы. Сондай-ақ ол Торонто университетінен (2011) құрметті дәреже алды.
Басқа көріністер
Глэдуэлл Moth подкастында көрнекті әңгімеші болды. Ол жақсы ниетпен айтылған, бірақ қате кеткен, жас жігіт пен оның достарына арналған той тосты туралы әңгіме айтты. Глэдуэлл General Motors компаниясының "EVerybody in" кампаниясында пайда болды. Глэдуэлл OZY Media-ның жыл сайынғы музыка мен идеялар фестивалі OZY Fest-тің барлық фестивальдерінде бас қатысушы ретінде, OZY Media-ның негізін қалаушы және бас директоры Карлос Уотсоннан басқа, есімдері айтылды. Глэдуэлл OZY Media үшін бірнеше телешоуда да пайда болды, оның ішінде Карлос Уотсон Шоу (YouTube) және OZY-мен үшінші рельс (PBS). Глэдуэлл Тим Ферристің "Титандардың құралдары" кітабында кеңес беретін бір тараудың авторы. Глэдуэллдің дауысын Кольтон Данн "Solar Opposites S3" сериалының E1 - "Аяқ-қол үшбұрышын құрастырушы" бөлімінде сомдады.