Кіріспе
Ниери – Кенияның Орталық жотасында орналасқан қала. Ол Ньери округінің әкімшілік орталығы. Бұл қала елдің бұрынғы Орталық провинциясының басты әкімшілік орталығы болған. Кенияның жаңа Конституциясымен 2010 жылғы 26 тамызда бұрынғы провинциялар таратылғаннан кейін, қала Кенияның астанасы Найробиден шамамен 150 км солтүстікке қарай, елдің тығыз және құнарлы Орталық жотасында орналасқан. Ол Абердар (Ньяндаруа) тауларының шығыс етегі мен Кения тауының батыс беткейлері арасында жатыр, Абердар таулары Ұлы Жараңның шығыс бөлігін құрайды. 2019 жылғы Кенияның халық санауы бойынша қала халқы 140 338 адамды құрады деп есептелді. Бірақ, халық саны жылдам өсуде. Ньеридегі тұрмыс деңгейі Найроби және Кенияның басқа да ірі қалаларымен салыстырғанда салыстырмалы түрде төмен. Кенияның құнарлы жотасында орналасқандықтан, азық-түлік пен су жеткілікті және салыстырмалы түрде арзан. Ньериде скауттар қозғалысын құрған Роберт Баден-Пауэллдің мазары орналасқан. Бұл қала сонымен қатар Нобель сыйлығының иегері Вангари Маатайдың туған жері. Қалада 1970 жылдардың басында жергілікті қауым құрған технология институты, кейін 2012 жылы толыққанды университетке айналған Дедан Киматхи технология университеті (DeKUT) де орналасқан.
Тарих
1902 жылдың соңында британдықтар отарлық үстемдігін орнатып жатқанда Ричард Майнерцхаген күшті әскери колоннамен жүріп, Вангомбе Ва Ихура басқарған жергілікті кикуюй жауынгерлерінің қаһарлы қарсылығына тап болды. Кикуюйлер соңында жеңілді. Майнерцхагеннің жеңісінен кейін британдық бекіністі Киния тауының етегіндегі кішкентай төбенің жанына орналастыру туралы шешім қабылданды. Кикуюйлер бұл төбені Киа Нири деп атаса, ал олардың масай көршілері – Наайер деп атады. Бекініс кішкентай төбенің атымен аталды. 1902 жылдың 18 желтоқсанында Ниери қаласы құрылды. Кикуюй тілі, Кенияның ұлттық тілі суахили және ресми тілі ағылшын тілімен бірге кеңінен қолданылады.
Дін
Кенияның ұлттық ерекшелігіне сәйкес, христиандық дін басым болып табылады. Басты христиандық тармақтары – католиктер (собор мен архиепископтың ресми резиденциясы осы тармаққа жатады), пресвитериандық, англикандық, пентикосталдық және жергілікті тармақтар, осы ретпен. Көбінесе негізгі шіркеулерге баратын егдеулер, жастарға қарағанда дінге берілгенімен ерекшеленеді. Мұсылмандар, дәстүрлі африкалық сенімдегілер және индуистер, азайып баратын ретпен, азшылықты құрайды. Қала орталығынан шамамен 5 км қашықтықта Матари миссиясы орналасқан. Бұл 20 ғасырдың басында итальяндық миссионерлер құрған бірнеше католик ғимараттары мен мекемелерінен тұратын кешен. Миссия құрамына монахтар үйлері, мектептер, мұғалімдер даярлайтын колледж және басқа да кәсіптік оқу орындары кіреді. Сондай-ақ, мұнда Консолата ауруханасы мен медбикелер мектебі орналасқан, олардың көп бөлігі Консолата орденінің монахтарынан тұрады. Ниери қаласы – Бәкітти Стефани Ньяатханың соңғы тыныс алған жері.
Білім
Ньериде өзінің екі университетінен – Дедан Кимати технология университеті мен жақында жаңартылған Каратина университеті колледжінен басқа, Найроби университеті, Кениятта университеті сияқты түрлі кениялық мемлекеттік университеттердің филиалдары орналасқан. Ұлттық полиция оқу орталығы Киганжода, қаладан 10,8 км қашықтықта орналасқан. Медициналық оқу колледжі, мемлекеттік медбикелік мектебі, екі политехникалық колледж және Мои Ньери кешені, Храм көшесі, ДЕБ мұсылман және Нгангарити бастауыш мектебі сияқты бірнеше жеке және мемлекеттік орта және бастауыш мектептер бар. Қалада Ньери ұлттық политехникумы да орналасқан. Қаланың басқа техникалық оқу орындарына Тету ТВЖ, Матира ТВЖ және Киени Эсат ТВЖ, сондай-ақ округ бойынша көптеген кәсіптік және техникалық оқу орталықтары кіреді. Ньери архиепископиясы бірнеше мектеп, колледж және аурухана басқарады. Қалада сонымен қатар үш ұлттық мектеп бар: Кагумо орта мектебі, Ньери орта мектебі және Ньеридегі епископ Гатиму қыздар орта мектебі. Бұл қалада Othaya Boys High School және Mahiga Girls Secondary School сияқты ең беделді мектептер орналасқан. St. Mary's Boys Secondary School Nyeri – Ньери қаласында орналасқан тағы бір үздік орта мектеп.
Экономика
Найридегі ең ірі ресми жұмыс беруші, соңғы кезге дейін бұрынғы Орталық провинцияның әкімшілік орталығы болған Кения үкіметі болып табылады. Жергілікті муниципалитет пен коммуналдық қызметтер ұсынушылар да маңызды жұмыс берушілер. Қызмет көрсету саласының әртүрлі секторлары, соның ішінде бөлшек сауда, қонақжайлылық, банк, сақтандыру, қайырымдылық саласы, діни ұйымдар, әсіресе католик шіркеуі және мамандар да маңызды жұмыс берушілер болып табылады. Басты өнеркәсіптік кәсіпорындарға Coca-Cola бөтелкелеу зауыты, су және жеміс шырыны құю зауыты, бірнеше шай және кофе өңдеу заводтары, Кения кооперативтік кремдері (Kenya Co-operative Creameries Ltd) меншігіндегі және басқаратын сүт өңдеу және қаптау зауыты, сондай-ақ бірқатар жүгері диірмендері жатады. Бұған қоса, автокөлік жөндеу шеберханалары, электроника жөндеу орталықтары, жиһаз жасау шеберханалары, тігін цехтары және нан пісіру цехтары сияқты қарапайым жеңіл өнеркәсіптер де кең таралған. Киганжодағы Найри өнеркәсіптік аймағында инвестициялауға тартымды мүмкіндіктер бар, ол жаңадан жаңартылған теміржол желісімен қамтамасыз етілген және өнеркәсіптік кеңейту үшін жеткілікті жерге ие. Ньеридегі маңызды сала – фермерлік шаруашылық, ол көбінесе механизацияланбаған. Қалалық аудан шын мәнінде Үлкен Ньери округінің айналасындағы ауылдық аймақтардың бір бөлігі болып табылады, ал муниципалитеттегі шаруашылықтар ауылдық жермен біте қайнасып жатыр. Басты ақшалай дақылдар – кофе мен шай, олар негізінен шағын фермерлер ұйымдастырған, мемлекеттік қолдау және бақылаудағы дербес кооперативтер немесе компаниялар арқылы өндіріс факторларын тарату, бастапқы өңдеу және сату мақсатында өсіріледі. Басты азық-түлік дақылдары – жүгері (Кенияның көп бөлігіндегі негізгі тағам), бұршақтар (әсіресе бұршақ пен безнек), түйнектер (көбінесе картоп) және көкөністер (әсіресе помидор, капуста, шпинат және қарақұмық). Мал шаруашылығында, негізінен, сүт сиырлары, ешкілер, қойлар және тауықтар кең таралған. Азық-түлік дақылдары мен мал шаруашылығын шағын фермерлер де жүргізеді, ал артық өнімдерді (фермерлердің жеке тұтынуынан кейін) жекеменшікпен сату және тарату жүзеге асырылады.
Инфрақұрылым
Ниериде асфальтталған жолдар бар, ал округтік және ұлттық үкіметтер олардың көптерін жаңартуда. Үйлерде ішкі су құбыры бар. Ньериге және Ньериден жүк тасымалдаудың басым бөлігі автомобиль жолдары арқылы жүзеге асырылады, бірақ қалада Найробиден Наньюкиге созылатын темір жолдың тармағындағы Киганжода (қаладан Наньюки бағытына қарай шамамен алты шақырым жерде) пайдаланылмаған теміржол станциясы бар. Қалаға әуежай және бірнеше ұшу-қону алаңдары қызмет көрсетеді: біреуі Мвеигада (қаладан Накуру бағытына қарай), екіншісі Ньярибода, Наньюки – Наромору тас жолынан. Ньериге, Ньериден және қала ішінде жолаушыларды тасымалдаудың негізгі түрі – он төрт орындық микроавтобустар (матату), алайда бағасы белгіленбеген салонды таксилер де кеңінен қолданылады.
Ерекше көріктер
Ньериде Баден Пауэллдің қабіріне көптеген келушілер келеді, ол Боер соғысындағы британдық қолбасшы және скауттар қозғалысын құрған генерал-лейтенант Лорд Баден Пауэллдің соңғы демалыс орны. Ол бір кезде: «Ньериге неғұрлым жақын болса, соғұрлым бақытқа жақынсың» деп жазған. Ол және оның әйелі Олаве, леди Баден Пауэлл, Г.Б.Э., қалалық зиратта жерленген. Баден Пауэлл «Пакту» деп аталатын шағын үй салдырды. Өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды, қазір ол кішкентай мұражай, ол Outspan қонақ үйінің аумағында орналасқан. Ньери бүкіл әлемдегі скауттар мен бағдарлаушылар қозғалысы үшін қасиетті саналатын зыярат орны болып табылады, мүшелері түрлі шаралар мен іс-шараларға қатысу үшін қалаға жиналады. Сонымен қатар, 1952 жылы Италия үкіметі Италия Корольдік армиясының сарбаздары, соғыс тұтқындары және басқа да ұсталғандардың құрметіне Матаридегі Италия соғыс ескерткіш шіркеуіне де келушілер келеді. Олардың барлығы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс Африкада қаза тапқан, соның ішінде итальяндық әскерге қосылған 69 африкалық жауынгер де бар, олардың көпшілігі сомалиліктер. Матариде жерленгендердің арасында итальяндық Шығыс Африканың вице-королі, Аоста герцогы принц Амедео да бар, оның қабірі шіркеу ішінде, алтарьдың алдында орналасқан. Шіркеуде тұрақты түрде діни қызметтер өткізілмейді, бірақ қаза тапқан сарбаздар мен тұтқында қайтыс болғандардың есіне арнап әр жылғы 2 қарашада арнайы мисса өткізіледі. Бас ғимараттың қабырғалары соғыста қаза тапқан итальяндық әскери қызметшілерге арналған ескерткіштермен жабылған. Әрбір ескерткіш – бұл жауынгердің аты-жөнін, оның қызмет еткен батальонын және қайтыс болған жерін көрсететін тіктөртбұрышты тақташа. Ньери – сонымен қатар аңшы және табиғатты қорғаушы Джим Корбеттің соңғы демалыс орны, ол «Кумаонның адам жегіштері» (1944) кітабының авторы, соңғы жылдарын БП-ның «Пакту» үйінде өткізген.
Кения тауы
Кения тауы мен Ньери төбесі жақын жерде, сондай-ақ Тету төбелері солтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Қаладан 20 км жерде Кения тауы ұлттық паркі орналасқан. Кения тауы – экватордың бойында жатқан сөнген жанартау. Таудың екі негізгі қармен жабылған шыңы бар: Батиан (5 200 м) және Нелион (5 188 м). Бұл елдегі ең биік тау, ал Африкада Килиманджародан кейін екінші тау. Таудың беткейлері орман, бамбук, бұта және қалың шөптермен жабылған, ал биік орталық шыңдарда тас, мұз және қарға айналады. Оның U пішіндес мұздық аңғарлары, тік қар басқан шыңдары, Африка-альпілік шөлі, отыз көл, сегіз түрлі табиғи орман және әртүрлі жануарлар түрлері оны табиғи тартымдардың орталығына айналдырады. Паркте кездесетін жануарлардың ішінде алып орман шошқасы, ағаш гираксы, ақ құйрықты мангуст, қара пантера, тау бонгосы, піл, қара мүйізқұрлы бұғы, суни, қара маңдайлы дуйкер, түлкі сырық және 130-дан астам түрлі құстар бар. Паркте жүзеге асырылатын іс-шаралар: сафари, табиғатқа серуендеу, тауға шығу, жануарларды қарау, кемпинг және үңгірлерді зерттеу.
Абердарлар
Ниериден шамамен он бес шақырым қашықтықта, Маунт-Кенияға қарама-қарсы жағында Абердаре ұлттық паркі орналасқан. Абердар – ұзақ жылдар бойы эрозияға ұшырағандықтан төменгі шыңдары бар ежелгі жанартаулық тау тізбегі. Одан шығысқа қарай Кения тауы, ал батысқа қарай Ұлы Рифт аңғары көрінеді. Оның ерекше өсімдік әлемі, құнарсыз жері, орманды шығыс және батыс беткейлерін кесіп өтетін терең шатқалдары, таза су ағындары мен сарқырамалары керемет көрікті аймақты құрайды. Парктің басты тартымды орындары – Лесатима және Кинангоп шыңдары, сондай-ақ көптеген сарқырамалар, оның ішінде 272 метрден құлайтын әсем Каруру сарқырамасы, 140 метрден құлайтын Зайна сарқырамасы және 305 метрден құлайтын Гура сарқырамасы. Паркте сирек кездесетін көптеген жануарлар мекендейді, олардың ішінде құнды бонго, алып орман шошқасы, қазір өте сирек кездесетін жабайы иттің тобы, эндемикалық түлкі және түлкі-қоян бар. Басқа жануарларға қара қарақұйрық, сергіт, эндемикалық құс түрлері, жорғалаушылар мен жәндіктер жатады. Дәл осы Тритопс лоджиде Эдинбург герцогинясы Елизавета II (қазіргі Елизавета II) өзінің әкесінің қазасы және оның таққа отыруы туралы хабардар болды. Парк сонымен қатар Киматхи тығындарымен, Мау Мау үңгірлерімен және Кенияның тәуелсіздігі үшін партизандық соғыс кезінде Мау Мау жауынгерлеріне хабарламалар жіберу үшін қолданылған Киматхи "пошта кеңсесімен" де танымал.
Жеке шаруа қожалықтары
Қалаға жақын жерде бірнеше жеке меншіктегі шаруашылықтар орналасқан, олардың көптегені Солио ранчосы, Ол Пежета қорығы және Лева жабайы табиғат қорығы сияқты жеке жануарлар дүниесіне арналған қауіпсіздік аймақтары ретінде де қызмет етеді. Көптеген жоғары санаттағы туристер осы шаруашылықтарда демалады, олардың арасында Билл Гейтс сияқты танымал адамдар да бар.
Әкімшілік және үкімет
Ниери қазір әкімшілік орталық ретінде жаңа Кения Конституциясымен құрылған жаңа басқару және әкімшілік құрылымдар іске асырылудың бастапқы кезеңіндегі өзгерістерден өтуде.
Жергілікті билік
Ниери қазіргі уақытта ресми жарғысымен қала мәртебесін алуды күтуде, бірақ оның соңғы жылдардағы өсуі оның қала екенін көрсетеді. Округтік мәжіліс сайланған депутаттар мен округ әкімінен тұрады. Округтік заң шығару жүйесін округтік спикер басқарады. Кеңес Ньери қалалық әкімшілік ғимаратында орналасқан. Жаңа Конституция қабылданғаннан бері басқару округтік үкімет тарапынан жүзеге асырылуда.
Парламенттік өкілдік
Ньери муниципалитеті – парламенттік сайлау округі, Ньери қалалық сайлау округі ретінде белгілі және ұлттық ассамблеяда сайланған депутатпен өкілдік етіледі. Құрметті Дункан Маина Матенге – қазіргі депутат.