Кіріспе
Кисуму (/k//iː/'/s//uː//m//uː/ keeSOOmoo) – Кениядағы үшінші ірі қала, ел астанасы Найроби мен Момбасадан кейін. Бұл Виктория көлінің алабындағы Кампаладан кейінгі екінші ірі қала. Қаланың халқы 600 мыңнан сәл асады. Кенияның Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2019 жылғы халық және тұрғын үй санағы бойынша, Масено және Ахероны қоса алғандағы метрополитен аймағында 1,155,574 адам тұрады (560,942 еркек, 594,609 әйел және 23 интерсекс). Кисуму маңызды саяси қала болғаннан басқа, Кенияның маңызды өнеркәсіптік және коммерциялық орталықтарының бірі. Бұл сонымен қатар, адам санына шаққанда көптеген PhD дәрежесіне ие болған интеллектуалдық қала. Қазіргі уақытта қаланың орталық және төменгі бөліктерінде жаңғыру жұмыстары жүргізілуде, оның ішінде көл жағалауы жаңартылуда, басты көшелердегі тығырындар азайтылуда және көшелер жаяу жүргіншілерге қолайлы етілуде. Мәдени тұрғыдан алғанда, Кисуму Шығыс Африкадағы луо халқының мәдени орталығы болып табылады. Бұл қала Кавирондо аймағының тума халқы үшін отарлық алдындағы, отарлықтан кейінгі және қазіргі заманғы кезеңдердегі ең маңызды қалалық орталық болды. Қала қысқа мерзімге Порт Флоренция деп аталған, бірақ кейін бұрынғы атауына қайта оралды. Кисуму Кисуму округінің астанасы және бұрынғы Ньянза провинциясының астанасы болды. Су және теміржол байланыстары арқылы Виктория көлі мен Момбаса арасындағы сауда жолында маңызды буын болып табылады. Сонымен қатар, бұл Ньянза және Батыс аймақтарының ауыл шаруашылығы өнімдерінің негізгі жинақталу ортасы. Кисуму халықаралық әуежайынан Найробиге және Момбаса сияқты көршілес қалаларға үнемі рейстер бар. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметінше, Кисуму қазір маңызды қала ретінде танылған және әлемдегі, сондай-ақ Шығыс Африкадағы алғашқы «Мыңжылдық қаласы» атанды. Кисуму Найробидің солтүстік-батысында, Виктория көлінің жағалауында орналасқан. Бұл Виктория көлінің негізгі бөлігінен ұзын, терең емес шығанақтың солтүстік-шығыс жиегінде жатыр. Кисуму экватордан оңтүстікке қарай орналасқан және биіктігіне байланысты температурасы орташа. Мегаполистік аймаққа қала және оның маңындағы Масено, Конделе және Ахеро қалалары кіреді.
Kisumu (/k//iː/'/s//uː//m//uː/ keeSOOmoo) is the third largest city in Kenya after the capital, Nairobi, and Mombasa. It is the second largest city after Kampala in the Lake Victoria Basin. The city has a population of slightly over 600,000. The metro region, including Maseno and Ahero, has a population of 1,155,574 people (560,942 males, 594,609 females and 23 intersex) according to the 2019 Kenya Population and Housing Census which was conducted by the Kenya National Bureau of Statistics. Apart from being an important political city, it is one of the premier industrial and commercial centres in Kenya. It is also an intellectual city with many PhDs per capita. The city is currently undergoing an urban rejuvenation of the downtown and lower town which includes modernizing the lake front, decongesting main streets, and making the streets pedestrian friendly. Culturally, Kisumu serves as the centre of the Luo people of East Africa. It was the most prominent urban centre in the pre colonial, post colonial, and modern eras for natives of the Kavirondo region. It was briefly renamed Port Florence, before its name was reverted back. The city serves as the capital of Kisumu County and was the immediate former capital of now defunct Nyanza Province. It is an important link in the trade route between Lake Victoria and Mombasa because of its water and rail connections. It is also the chief terminus for the agricultural produce of Nyanza and Western regions. Kisumu International Airport has regular flights to Nairobi and other neighbouring cities such as Mombasa. According to the United Nations, Kisumu is now recognized as a key city and a "Millennium City" – the first of its kind in the world and also in East Africa. Kisumu's elevation is and is about northwest of Nairobi, on the shores of Lake Victoria. It lies at the northeastern edge of the Winam Gulf, a long, shallow arm that protrudes from the main body of Lake Victoria. Kisumu is south of the equator and has, due to its elevation, moderate temperatures. The metropolitan region comprises the city and its suburbs and satellite towns of Maseno, Kondele, and Ahero.
Этимология
Еуропалықтар алғаш рет 19 ғасырдың соңында бұл аймаққа қоныстанғанда, Кисуму сауда орталығына айналды – Мигори және Сиая округтерінен келген Луо халқының қызығушылығын оятып. Кисуму аймағы сол кезде Луо қауымының иелігінде болды. Сол уақытта Кисумуға баратын адам "Адхи Кисума" деп айтып, сауда жасауға бара жатқанын білдіретін. "Кисума" сөзінен туындаған, Луо тілінде сауда орталығын білдіретін сөз – "Кисумо", ал Нанди тілінде – "Кесумет". Қазіргі Кисуму атауы "Кисумо" немесе "Кесумет" сөздерінің ағылшын тілінде бұрмалануы. Бір қарсы теория бойынша, Кисуму атауы Мараголи тіліндегі "сауда" деген мағына беретін "Kusuma" сөзінен шыққан. Өйткені Луолар бұл аймаққа келгенге дейін, Мараголилер Нанди және Маасай сияқты аймақтағы басқа халықтармен сауда жасап жүрген. Кейбір Луо сөздері Мараголи тілінен алынған.
Тарих
Кисуму қаласы Кениядағы ең көне қоныстардың бірі саналады. Тарихи жазбалар көрсеткендей, еуропалықтар келгенге дейін Кисумуда әртүрлі қауымдар қоныстанған. Нанди, Календжин, Киси, Масаи, Луо және Лухья тайпаларының адамдары Виктория көлінің төңірегінде жиналып, бұл жерді "сумо" деп атаған, яғни сауда-саттық жүргізілетін орын. Әр тайпа оны өзгеше атаған, мысалы: Луо тайпасы оны "Киссумо" деп атап, "тамақ іздейтін жер" деген мағына берген. Луо тайпасының өкілдері "Мен Кисумаға барамын" десе, "Мен тамақ іздеуге барамын" дегенді білдірген. Абалухья тайпасы оны "Абхасума" деп атаған, яғни "тамақ қарызға алынатын жер". Сондықтан Лухья тайпасының өкілдері "Мен Хусумаға барамын" десе, "Мен тамақ қарызға алам" дегенді білдірген. Абагуси тайпасы оны "эгесуму" деп атаған, яғни "тауықтарды ұстауға арналған құрылыс". Абагуси тайпасының Кисумуде болғаны, бірақ Кисуму егіншілік пен шаруашылыққа қолайлы емес екенін анықтағаны айтылады. Нанди тайпасы оны "Кисумет" деп атаған, яғни аштық пен алмасу кезінде тамақ табылған, Нанди және Терик тайпаларының шабуылдай алмайтын жер. Өнеркәсіп негізінен ауылшаруашылық өнімдерін өңдеуге, сыра қайнатуға және тоқыма өндірісіне бағытталған. Бұрын Азиялықтар халықтың төрттен бір бөлігін құраған, бірақ 1963 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін олардың саны азайды. 1898 жылдың басында британдық саяхатшылар Кисумуды Уганда теміржолы үшін балама аялдама және порт ретінде анықтады. Бұл порт Нзоя өзенінің дельтасына жақын орналасқан керуен сауда жолындағы маңызды орталық Виктория портын алмастыруға тиіс еді. Кисуму Виктория көлінің жағасында, Винам шығанағының басында, Пемба, Момбаса және Малиндиден келетін керуен жолының соңында орналасқандықтан, көл аймағының барлық бөлігімен байланысуға мүмкіндік берді. 1899 жылдың шілде айында Кисуму үшін алғашқы жоспар жасалды. Онда қазіргі Әуежай жолының жанындағы көлдің солтүстік жағалауындағы қону орындары мен кемежайлар көрсетілді. Сондай-ақ, жоспарға мемлекеттік ғимараттар мен сауда орындарының орналасуы да енгізілді. 1900 жылдың мамыр айында тағы бір жоспар жасалды, онда бірнеше еуропалық фирмаларға, сондай-ақ Уганда теміржолын салуға келісімшарт бойынша Кисумуға келген үнді саудагерлеріне жер участақтары бөлінді. Кейінгі жоспарға ұшатын қайықтардың тұрақтары (қазір Балық шаруашылығы департаменті пайдаланады) енгізілді. 1900 жылдың қазан айында 62 тонналық SS William Mackinnon кемесі қайта құрастырылып, Кисумуда тіркелді және Энтеббеге алғашқы сапарын жасады, бұл көлдегі теңіз қызметтерінің басталуын белгіледі. 1902 және 1904 жылдары сәйкесінше SS Winifred (1901) және SS Sybil (1901) кемелері флотқа қосылды. 1901 жылдың 20 желтоқсанында теміржол желісі Кисуму айлағына жетіп, жаңа атау – Порт Флоренс алды. 1903 жылдың ақпан айына қарай теміржол жүк және жолаушылар тасымалы үшін ашылды. Кисуму сонымен қатар Кениядағы алғашқы ұшақтың қонуына куә болды; қазіргі полиция шеберханасы Кениядағы алғашқы ангар болды. Ұшақтар дәуірінен бұрын қала Саутгемптоннан Кейптаунға дейінгі британдық ұшақтармен жолаушылар мен пошта тасымалының қону нүктесі болды. Кисуму сонымен қатар Порт Беллді Найробимен байланыстырды. Бұл арада, Ньянза шығанағының солтүстігіндегі қалашыққа арналған бастапқы таңдалған жердің жазық болуы және топырағының нашарлығы қаланың кеңейтілуіне қолайсыз екені анықталды. Сондықтан баламалы жер анықталды және қаланың орналасқан жері шығанақтың оңтүстік жағалауындағы биікке көшірілді, қала бүгін сол жерде орналасқан. Осыған байланысты 1902 жылы оңтүстік биікте жаңа қаланың негізгі жоспары жасалды. Мұнан кейін бірқатар мемлекеттік ғимараттар салынды, атап айтқанда бұрынғы провинциялық комиссар кеңсесі (қазіргі мемлекеттік резиденция) және ескі түрме (қазір англикан соборының құрылысына арналған). 1930 және 1940 жылдары қала сауда, әкімшілік және әскери орталыққа айналды. 1960 жылдары жергілікті тұрғындарға қарағанда азиялықтардың саны көп болды. Қала 1940 жылы муниципалдық кеңес мәртебесіне, ал кейіннен 1960 жылы муниципалдық кеңеске көтерілді. 1960 жылдардың басында Кисумуда даму өте баяу болды, тұрғын үйлердің, дүкендердің және кеңселердің жетіспеушілігі байқалды. 1963 жылы тәуелсіздік жарияланғаннан кейін қалаға жергілікті тұрғындардың көптеп келуі жағдайды одан бетер етті.
arrived. The people from the Nandi, Kalenjin, Kisii, Maasai, Luo and Luhya communities converged at the tip of Lake Victoria and called the place "sumo" which literally means a place of barter trade. Each community called it different names, for instance:
The Luo called it "Kisumo" meaning "a place to look for food" such that the Luo would say "I am going Kisuma" to mean "I am going to look for food". The Abaluhya called it "Abhasuma" which means "a place to borrow food", such that the Luhya would say "I am going Khusuma" to mean "I am going to borrow food". The Abagusii called it "egesumu" meaning "a structure for keeping/rearing chicken". It is believed the Abagusii were in Kisumu but found Kisumu was not good for crop husbandry and agriculture. The Nandi called it "Kisumett" which means a place where food was found during times of scarcity and exchange, which cannot be attacked by Nandi and Terik irrespective of any issue. Industries are centred on processing agricultural products, brewing, and textile manufacturing. Asians once constituted more than one fourth of the population, but declined after independence in 1963. Kisumu was identified by the British explorers in early 1898 as an alternative railway terminus and port for the Uganda Railway, then under construction. It was to replace Port Victoria, then an important centre on the caravan trade route, near the delta of the Nzoia River. Kisumu was ideally located on the shores of Lake Victoria at the cusp of the Winam Gulf, at the end of the caravan trail from Pemba, Mombasa, and Malindi and had the potential for connections to the whole of the Lake region via steam ships. In July 1899, the first skeleton plan for Kisumu was prepared. This included landing places and wharves along the northern lakeshore, near the present day Airport Road. Demarcations for government buildings and retail shops were also included in the plan. Another plan was later prepared in May 1900, when plots were allocated to a few European firms as well as to Indian traders who had travelled to Kisumu on contracts to build the Uganda Railway and had decided to settle at the expanding terminus. A later plan included a flying boat jetty (now used by the Fisheries Department). In October 1900, the 62 ton ship SS William Mackinnon was reassembled and registered in Kisumu, and made its maiden voyage to Entebbe, marking the beginning of the Lake Marine Services. The SS Winifred (1901) and the SS Sybil (1901) were later added to the fleet in 1902 and 1904, respectively. On Friday, 20 December 1901, the railway line reached the Kisumu pier, adopting a new name, Port Florence. By February 1903, the railway line had been opened for goods and passenger transportation. Kisumu was also privileged to host the first flight in Kenya; the current police workshop was the first hangar in Kenya. Before the jet airline era, the city was a landing point on the British flying boat passenger and mail route from Southampton to Cape Town. Kisumu also linked Port Bell to Nairobi. In the meantime, it was realised that the site originally chosen for the township north of the Nyanza Gulf was unsuitable for the town's expansion, due to its flat topography and poor soils. An alternative site was therefore identified and the town's location moved to the ridge on the southern shore of the Gulf, where the town is today. Consequently, another plan was prepared in 1902, which provided the basic layout of the new town on the southern ridge. This was followed by the construction of a number of government buildings, notably the former Provincial Commissioner's Office (now State Lodge) and the Old Prison (now earmarked for the construction of an Anglican cathedral). By the 1930s and 40s, the city had become a leading centre for commerce, administrative and military installations. In the 1960s the population of Asians in relation to locals was significantly higher. The town was elevated to the status of a municipal board in 1940 and later to a municipal council in 1960. In the early sixties, very little development took place in Kisumu, with an acute shortage in housing, shops and offices. The situation was made worse by the influx of locals into the town following the declaration of independence in 1963. and are also fluent in Dholuo, the local language of the Luo, Kenya's fourth largest ethnic group, to which 90% of Kisumu residents belong.
Ауыл шаруашылығы
Кисумуде өте құнарлы жерлер бар, температура мен жауын-шашынның айырмашылығы және аймақ бойынша жылына екі жаңбырлы маусым кең ауқымды ауыл шаруашылығы дақылдары үшін қолайлы жағдай жасайды. Кисуму аймағында шамамен 1,6 миллион гектар ауыл шаруашылығы жері бар. Дегенмен, жердің бар болғаны 58 пайызы қолданылып жатыр деп есептеледі. Көл алабындағы шаруашылықтың көп бөлігі жеке тұтынуға бағытталған, нәтижесінде өндіріс көлемі салыстырмалы түрде төмен. Қазіргі егін өнімділігі топырақ пен климаттық жағдайлардың әлеуетіне қарағанда айтарлықтай төмен деп саналады. Жерді аз пайдалану мен төмен өнімділіктің себебі – нарықтың кепілдігінің және оған қоса берілетін қолдау көрсету қызметтерінің жетіспеуі. Ауыл шаруашылығы сияқты, мал шаруашылығы да негізінен жеке тұтыну мақсатында жүргізіледі. Ірі қара малдың басым бөлігі жергілікті тұқымдардан, олардың сүт өнімділігі селекциялық малға қарағанда төмен.
Аквакультура
Виктория көлінің Кения бөлігі шамамен 400000 гектар (4100 шаршы километр) жерді қамтиды, соның ішінде көл жағалауының үлкен бөлігі тиімсіз пайдаланылуда.
Қызықты орындар
Қаладағы көрікті жерлерге Кибуе базары, Ойле базары, Кисуму мұражайы, импалалардың қауіпсіздік аймағы, құстардың қауіпсіздік аймағы, Гиппопойнт, сауда орталықтары және жақын орналасқан Кит Микае және Ндере аралдары ұлттық паркі жатады. Кисуму жылдар бойында жаңарғанмен, ол әлі де ескі қаланың атмосферасын сақтайды, әсіресе шеткерлеулерде, және мәдениет өте терең бойға сіңген. Дереккөздің сенімділігі жоқ: 2023 жылғы қаңтар.
Қалалық сағат
Кисуму қаласының басты көшесінде, Огинга Одинга жолында, жолдың ортасында биік қала сағаты орналасқан. Ол 1938 жылдың 19 тамызында Кенияның сол кездегі губернаторы сэр Роберт Брук Попхэм тарапынан ашылды. Қала сағаты 1871 жылы Шығыс Африкаға келген және 1910 жылы Кампалада қайтыс болған Кассим Лакханың құрметіне салынған. Оны оның ұлдары Мұхаммед, Әлибай, Хасан және Рахимтулла Қасым орнатқан, бұл туралы қала сағатындағы жазуда көрсетілген.
Кисуму мұражайы
1980 жылы құрылған Кисуму мұражайында Луо шаруашылығына ұқсас орналасқан бірнеше ашық павильондар бар. Кейбір павильондарда тірі жануарлар өмір сүреді. Мысалы, бір павильонда Виктория көлінен алынған түрлі-түрлі балықтармен толтырылған көптеген аквариумдар мен түсіндірме плакаттар орналасқан. Тағы бір павильонда мамбалар, түкіретін кобралар, бүйірбас және басқа да улы кениялық жыландары бар террариум табылса, сыртта мұражайда жылан қапағы мен крокодилге арналған контейнер сияқты қосымша экспонаттар бар. Басқа павильондарда Ньянза провинциясының әртүрлі халықтарына тән қару-жарақ, әшекейлер, шаруашылық құралдары және басқа да артефакттар қойылған. Сонымен қатар, салынған жануарлар, құстар мен балықтардың көрмесі де бар. Бір павильонда Тара тас суреттері сақталған, ол бастапқы орнында граффитимен бүлінгендіктен, қорғау үшін мұражайға көшірілген. Мұражайдың ең маңызды және ірі көрмесі – ЮНЕСКО демеушілігімен ұйымдастырылған Берги дала. Бұл – дәстүрлі Луо шаруашылығының толық көшірмесі. Берги далаға қиялдан туған Луо адамының үйі, астық сақтау қоймалары мен мал қоралары, сондай-ақ оның үш әйелі мен үлкен ұлының үйлері кіреді. Луо және ағылшын тілдеріндегі мағлұматтар мен аудиобағдарламалар арқылы көрме Луо халқының тегін, Батыс Кенияға қоныс аударуын, дәстүрлі емдік шөптерін және жаңа үй салу процесін түсіндіреді.
Кисуму импала қорығы
Кисумуде Кисуму импала қорығы орналасқан. Британдық үстемдік кезінде бұл қорық Коннаут парады деп аталған. Шамамен өлшемдегі қорық Кенияның ең кішкентай жануарлар сақталмалы аймақтарының бірі. Атынан көрініп тұрғанындай, мұнда импалалардың біріншілік тобы, сондай-ақ бегемоттар мен көптеген жорғалаушылар мен құстар мекендейді. Бұған қоса, жабайы табиғатта қиындықтарға тап болған бірнеше бабуин (маймыл) мен леопардтар түрмелерде сақталады. Онда 115-тен астам түрлі құстар тіршілік етеді.
Гиппопотаун
Гиппопойнт – Виктория көліндегі көрініс алаңы. Атына қарамастан, ол сирек кездесетін бегемоттарға қарағанда, көл үстіндегі кедергісіз батуымен әйгілі. Гиппопойнт Дунга ауылының жанында, қаладан оңтүстік-батысқа бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Ауылда балық аулау порты мен кемпинг те бар. Кисуму қаласы ұлттық регби лигасы бойынша "Кисуму RFC" командасымен өкілдік етеді. Сонымен қатар, қала ұлттық регби жетілігінің біріншілігінің кезеңін қабылдайды, мұндай құрлықтық жарысқа тек алты қала ие. Кисуму кезеңі "Дала жетілігі" деп аталады және жыл сайынғы турнир елдің түкпір-түкпірінен мыңдаған жанкүйерлерді қызықтырады.
Жол
Бұрынғы президент Мваи Кибаки 2009 жылдың 24 шілдесінде Кисуму қаласының жол желісін толық жаңартуға бағытталған 6,8 миллиард кениялық шиллингтік жобаны іске қосты. Қала А104 тас жолы арқылы Накуру, Найроби және Момбаса қалаларымен, ал B1 тас жолы арқылы Эльдорет қаласымен байланысқан. Қазіргі уақытта көл жағалауымен айналма жол салынып жатыр және ол қаланың жанынан өтеді. Апаттардың себебі, әдетте таңертең Кисумуға әсер ететін катабатикалық жел деп саналады. 2000 жылдары Кисуму маңында екі ауыр теміржол оқиғасы болды. Біріншісі 2000 жылдың 15 тамызында Кисуму қаласының сыртында болды. Пойыздың тежегіштері істен шығып, пойыз тез қозғала бастады. Нәтижесінде 13 адам қаза тауып, 37 адам жарақат алды. Екіншісі 2005 жылдың 16 қазанында таңертең болды, онда такси-минибусы (матату) жолаушылар пойзымен соқтығысты. Алты адам қаза тауып, тағы 23 адам жарақат алды. Одан кейін қаланың ірі елді мекендерінде, мысалы, Ожола/Кисиан, Кисат көпірі, Ахеро, Сонду, Аваси сияқты қауіпті учаскелерде апаттар болды. Бусия-Кисуму тас жолындағы қозғалыс тығырығы артып, жол пайдаланушыларына қауіп тудыруда. Кисуму облысының әкімдігі жолдарды кеңейтіп, екі бағыттық қозғалысқа көшіруді қарастыруға шақырылды, бұл көптеген адамдардың өмірін қиған және жүргізушілер мен жаяу жүргіншілерге денсаулық және психологиялық зиян келтірген жол апаттарын болдырмау үшін.
Ғибадат орындары
Құдайға сиыну орындарының арасында негізінен христиан шіркеулері мен ғибадатханалары бар: Кисуму Рим-католик архиепископиясы (католик шіркеуі), Исаны мерекелеу орталығы (JCC халықаралық), Кенияның Англикан шіркеуі (Англикан қауымы), (Citam Church Kisumu) Шығыс Африканың пресвитериан шіркеуі (Реформацияланған шіркеулердің әлемдік қауымы), Кенияның баптистер конвенциясы (Баптистердің әлемдік альянсы), Құдайдың жиналысы. Сонымен қатар, мұсылман мешіттері мен индуист ғибадатханасы да бар.
Танымал мәдениетте
Оканга Ооконың "Кисуму" кітабы Кисуму музыканттарының тарихын айтады (2018). Андрей Гусевтің 2017 жылғы "Момбасадағы тозу" әңгімесіндегі кейбір оқиғалар Кисумуда өтеді. Сюжетте басты кейіпкерлердің (орыс жазушысы Энди мен Дженнифердің) Момбасадағы католиктік үйлену тойы және Дженнифердің туған қаласы Кисумуға саяхаты суреттеледі. Зак Океллоның "Кисуму" әні Кисуму қаласының дамуын көрсетеді (2015).
Бауырлас қалалар
Қала Ұлыбританиядағы Челтенхэм қаласымен «Достық» мәртебесіне ие. Кисуму қаласының серіктес қалалары – АҚШ-тағы Роанок, Вирджиния және Боулдер, Колорадо.