Кіріспе
Ұстама желілерімен тірелетін биік, жұқа тік құрылым. Ұстама мачта – тұрақтылығы үшін ұстама желілеріне (жерге немесе негізге бекітілген диагональды керілген кабельдерге) тәуелді болатын биік, жұқа тік құрылым. Мачтаның өзі өзінің салмағын көтеруге жеткілікті қысымға төзімді, бірақ қолдаусыз тұруға немесе жүктемелерді ұстауға қажетті қиылысқа төзімділік жоқ. Ол тік тұруы үшін және жел сияқты бүйірлік (қиылыс) күштерге қарсы тұруы үшін ұстама желілеріне мұқтаж. Мысалдарға желкенді кемелердің мачталары, телекоммуникация, метеорология мұнаралары, крандардың, экскаваторлардың, сүйрегіштердің және қарапайым джин бағанасынан басталатын дерриктердің мачталары жатады.
A guyed mast is a tall thin vertical structure that depends on guy lines (diagonal tensioned cables attached to the ground or a base) for stability. The mast itself has the compressive strength to support its own weight, but does not have the shear strength to stand unsupported or bear loads. It requires guy lines to stay upright and to resist lateral (shear) forces such as wind loads. Examples include masts on sailing vessels, towers for telecommunications, meteorology, and masts on cranes, power shovels, draglines, and derricks, starting with the simple gin pole.
Қолданбалар
Гаузерлі мачталардың негізгі қолданылулары – желкенді кемелердің мачталары, гаузерлі мұнаралар, сондай-ақ кран, экскаватор, сүйрегіш және дерик сияқты ауыр техниканың басты мұнарасы ретінде қолданылады, олардың ең қарапайымы – джин бағанасы. Гаузерлі мачталар радио мачталар мен мұнаралар үшін жиі пайдаланылады. Мачта жоғарғы жағында орнатылған радиоантенналарды (VHF, UHF және басқа микротолқынды жолақтар үшін) қолдауға болады немесе бүкіл құрылымның өзі мачта-радиатор антеннасы ретінде жұмыс істей алады (VLF, LF, MF үшін). Соңғы жағдайда мачтаны жерден оқшаулау қажет. Гаузерлі радио мачталары әдетте оларды бүкпеу үшін мачтаға әртүрлі биіктікте бекітілген 2-ден 4-ке дейін бірнеше гаузер жиынтығын қажет етеді. Көптеген гаузерлерге ерекшелік – 1930 жылдары кеңінен қолданылған Blaw Knox мұнарасы, оның ерекше кең ромбоид пішіні оған тек бір гаузерді қана талап ететін серіктік беріктігін сыйлады. Гаузерлі мачталар кейде жер бетінен белгілі бір биіктікте метеорологиялық өлшемдерді жинау үшін өлшеу мұнаралары ретінде де қолданылады. Кейде олар пилон (тарату мұнаралары) ретінде қолданылады, бірақ оларды ауыл шаруашылығында пайдалану қиын, өйткені іргетастар жер жыртуға кедеріл келтіреді. Қазіргі уақытта ең биік гаузерлі мұнара – АҚШ-тың Солтүстік Дакота штатындағы Бланшард қаласының жанындағы 629 метрлік (2063 фут) KVLY теледидар мачтасы. Кран сияқты ауыр техниканың мачтасы оның негізгі тіреу мұнарасы болып табылады, әдетте, фермалық конструкциядан жасалған. Сым арқанды гаузерлер әдетте кранның негізін тұрақтандырады және көтеру кезінде үлкен серіктік жүктемелерді көтеруге мүмкіндік береді.
Қиссалық бұрыштама
Ішінара қапталған мұнара – бос тұрған негізі бар, көбінесе бетон немесе торлы болаттан жасалған мұнара құрылысы, ал үстінде қапталған мачта орналасқан. Мачтаның бекіткіш негізі мұнараның үстінде немесе жерде болуы мүмкін.
Қолдану
Ішінара тіреулі мұнаралар FM және телеарналар тарату үшін аса биік мұнара қажет болғанда, сонымен қатар бағытталған радио байланыс антенналарын одан әлдеқайда төмен орналастыру қажет болғанда қолданылады. Мұндай жағдайларда бағытталған радио байланыс антенналары мұнараның тірегі жоқ бөлігінің үстіне орнатылады, ал мұнараның жоғарғы жағындағы тіреулі мачта FM және телеарналар антенналарын ұстайды. Олар FM және телеарналар хабарларын тарату үшін ұзын антенналық мачтасы бар кішкентай, тұрақты мұнараларды (мысалы, су мұнараларын) жаңарту үшін де қолданылуы мүмкін. Дегенмен, олардың қолданылуы сирек, және олар көбінесе белгілі бір Еуропа елдерінде ғана кездеседі. Антеннаны реттеу ғимаратының (спиральді құрылымның) үстінде орналасқан мачталық сәулелендіргіштер ішінара тіреулі мұнараларға жатпайды, себебі ғимарат мачталық сәулелендіргіштен әлдеқайда кішіді. Мұндай құрылыстарға Мюхлакер радиореттегіші және Исманинг радиореттегіші жатады.
Зәкірлердің орналасуы
Қиссалық тіреуішті мұнаралар тіреуіш ілмектерінің орналасуына қарай екі түрге бөлінеді.
Бос тұрған мұнараның басына
Аспан қыртыстары мен кең мұнаралардағы сыммен бекітілген мачталар көбінесе бос тұрған жертөле құрылысының шатырында бекітіледі. Мұндай жағдайларда, сыммен бекітілген мачтаның жазық жердегі мачтадан конструктивтік айырмашылығы шамалы, ал бос тұрған жертөле мұнарасының құрылысы сол биіктіктегі мачтасыз мұнарадан көп ерекшеленбейді. Мұндай құрылыстардың мачтасы әдетте жертөле мұнарасынан төмен болады.
Жерге
Жерге тіреу тіректерінің кемінде біреуі жерде орналасқан жартылай тіреулі мұнаралар сирек кездеседі. Тіреу тіректерін кеңірек геометриялық негізге орналастыру мачтаның тұғырлы мұнарадан әлдеқайда биік болуына мүмкіндік береді, ал мұнара мен мачтаның үйлесімділігі құрылыс және күтімнің барлық кезеңдерінде ескерілуі тиіс.