Свейн Росселанд: Норвеж ғарыш физигінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Норвегиялық астрофизик, норвегиялық физик Свейн Росселанд (1894 жылдың 31 наурызында Квам, Хардангерде дүниеге келген – 1985 жылдың 19 қаңтарында Барумде қайтыс болған) – норвегиялық астрофизик және теориялық астрофизика саласындағы пионер.

Өмірбаян

Свейн Росселанд Норвегияның Хардангер аймағындағы Квам қаласында дүниеге келген. Росселанд тоғыз бауырластың ең кішісі болып өсті. 1917 жылы Хаугесунд қаласындағы соңғы емтихандарын тапсырып, Осло университетіне түсті. Университетте үш семестр оқығаннан кейін, 1919 жылы Берген метеорология мектебінде метеоролог Вильгельм Бьеркнеспен ассистент-профессор болып жұмыс істеді. 1920 жылы Копенгагендегі Физика институтына (қазіргі Нильс Бор институты) барып, Нильс Бор және басқа да көрнекті физиктермен танысты. Сол жерде екі маңызды мақала жазды. 1924–1926 жылдары Калифорния штатының Пасадена қаласындағы Маунт Уилсон обсерваториясында Рокфеллер стипендиаты ретінде жұмыс істеді. 1927 жылы Осло университетінен докторлық диссертациясын қорғады. 1928–1964 жылдары Осло университетінің профессоры болып, Теориялық астрофизика институтының (Institutt for Teoretisk Astrofysikk) құрылуына және дамуына жетекшілік етті. Росселанд 1934 жылы Рокфеллер қорының қаржыландыруымен Осло университетінде Теориялық астрофизика институтын салуға белсенді қатысты. 1929–1930 жылдары Гарвард колледжінің обсерваториясында қонақ профессор болып жұмыс істеді. 1934 жылы Норвегия ғылым және әдебиет академиясы басылымын шығарған «Астрофизика Norvegica» журналын құрды. 1936 жылы көптеген жаңа еңбектерін қамтитын «Теориялық астрофизика» атты оқулығын жариялады. Росселанд 1938 жылы аяқталған және төрт жыл бойы әлемдегі ең қуатты дифференциалдық анализаторды құруға үлкен үлес қосты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норвегияның неміс оккупациясынан қашып, АҚШ-қа кетіп, Принстон университетінде профессор болып жұмыс істеді. 1943 жылы Лондонға барып, Ұлыбритания әуе қорғанысы министрлігінің радар әзірлеу жұмысына қатысты, кейін Әскери-теңіз министрлігінде су астындағы жарылыстарды зерттеді. Сонымен қатар, ол U. S. Time Corporation компаниясының консультанты болды, ол кейіннен норвегиялық Timex Group USA компаниясына айналды. Соғыстың соңғы жылдары Колумбия университетінде әскери зерттеулермен айналысты. Росселанд 1946 жылы Норвегияға оралды. Соғыстан кейінгі кезеңде Норвегияның ғылыми-зерттеу саясатын дамытуға қатысты және 1948 жылы құрылған Энергия технологиялары институты мен 1955 жылы құрылған Норвегия технологиялық ғылымдар академиясын құруға атсалысты. Ол сондай-ақ 1954 жылы ашылған, Оппландтағы Гуннаршаугенде орналасқан Харестуа күн обсерваториясын құрудың бастамашысы болды. Росселанд ұйымның алғашқы жылдарында ЦЕРН кеңесінде Норвегия делегаты болды.

Svein Rosseland was born in Kvam, in Hardanger, Norway. Rosseland grew up the youngest of nine siblings. He went to his final exams in Haugesund in 1917 and then went to the University of Oslo. After only three semesters at the university, he left in 1919 to work as an assistant professor with the meteorologist Vilhelm Bjerknes at the Bergen School of Meteorology. In 1920 he went to the Institute of Physics (now the Niels Bohr Institute) in Copenhagen, where he met Niels Bohr and other prominent physicists, and where he wrote two seminal papers. He spent 1924–1926 as a Rockefeller Fellow at the Mount Wilson Observatory in Pasadena, California. In 1927, Rosseland earned a PhD. from the University of Oslo. As a professor at the University of Oslo from 1928 to 1964, he built up and headed academics at the Institute of Theoretical Astrophysics (Institutt for Teoretisk Astrofysikk). Rosseland was a key participant when the University of Oslo built the Institute of Theoretical Astrophysics in 1934, using funding from the Rockefeller Foundation. Between 1929 30 he was a guest professor at the Harvard College Observatory. In 1934 he founded the journal Astrophysics Norvegica, published by the Norwegian Academy of Science and Letters. In 1936 he published his textbook Theoretical Astrophysics, which contained numerous original contributions. Rosseland was instrumental in the effort behind the building of the Oslo Analyzer, finished in 1938 and for four years the world's most powerful differential analyzer. With the German occupation of Norway in World War II, he fled the country and went to the United States, where he was appointed a professor at Princeton University. In 1943 he went to London to work with the development of radar by the British Air Defense Ministry and later at the Admiralty, where he worked on underwater explosions. He was also a consultant for the U. S. Time Corporation, a company that later evolved into the Norwegian owned company Timex Group USA. In the war's final years, he worked on military research at Columbia University. Rosseland returned to Norway in 1946. In the postwar period he was involved in the development of the Norwegian research policy and was among those involved in the creation of the Institute for Energy Technology which was established in 1948 and Norwegian Academy of Technological Sciences which was founded during 1955. He was also the driving force behind the creation of Harestua Solar Observatory located at Gunnarshaugen in Oppland, which was inaugurated in 1954. Rosseland was Norwegian delegate to the CERN Council in the early days of the organization.

Мұра

1957 жылы ол Норвегияның Корольдік Сент-Олаф орденінің командирімен марапатталды. 1646 Россленд кіші планетасы, Россленд ай кратері және Россленд орташа көлденең емес мөлдірлігі оның құрметіне аталған. Осло университетінің Теориялық астрофизика институты "Свейн Россленд үйінде" орналасқан. Оның туғанына 100 жыл толуына арналған Свейн Росслендтің 100 жылдық симпозиумы 1994 жылдың маусым айында Ослодағы Норвегия ғылым және әдебиет академиясында өткізілді. Оның бюсті Норхеймсундтағы үйіне жақын Штейнсдалсфоссенде орнатылды.