Кіріспе

Австриялық биолог және жүйелер теориясының маманы (1901–1972)

Карл Людвиг фон Берталанффи (19 қыркүйек 1901 – 12 маусым 1972) – австриялық биолог, жалпы жүйелер теориясының (ЖЖТ) негізін қалаушылардың бірі. Бұл – биология, кибернетика және басқа да салаларға қолданылатын, өзара әрекеттесетін компоненттері бар жүйелерді сипаттайтын пәнаралық тәжірибе. Берталанффи термодинамиканың классикалық заңдары жабық жүйелерге ғана қолданылатынын, бірақ тірі организмдер сияқты «ашық жүйелерге» емес екенін ұсынды. 1934 жылы жарияланған организмнің уақыт өте өсуінің математикалық моделі бойынша, Фогель отыз төрт жасар Густавқа тұрмысқа шыққанда он жеті жаста болған. Людвиг фон Берталанффи жалғыз бала ретінде өсті, он жасқа дейін жеке репетиторлар үйде оқытты. Гимназияға (грамматикалық мектептің бір түрі) келгенде, ол оқу арқылы білім алуға үйренген және өздігінен оқуын жалғастырды. Оның көршісі, белгілі биолог Пол Каммерер, жас Людвигке ұстаз және үлгі болды. Берталанффи отбасының тамыры 16 ғасырғы Венгрия ақсүйектеріне жетеді, олардың арасында бірнеше ғалымдар мен сарай шенеуніктері болған. Оның атасы Карл Иосиф фон Берталанффи (1833–1912) Австрияға қоныстанды және Клагенфурт, Грац және Венадағы мемлекеттік театр директоры болды, бұл империялық Австрияның маңызды орталықтары еді. Людвигтің әкесі Густав фон Берталанффи (1861–1919) – көрнекті теміржол әкімшісі болған. Анасының әкесі Иосиф Фогель – император кеңесшісі және Венадағы бай баспагер болған. 1918 жылы Берталанффи философия және өнер тарихы бойынша университет деңгейінде білім ала бастады, алдымен Инсбрук университетінде, содан кейін Вена университетінде. Ақырында Берталанффи ғылым философиясы мен биологияны зерттеудің арасында таңдау жасады; ол соңғысын таңдады, өйткені, оның пікірінше, кейін философ болуға болады, бірақ биолог емес. 1926 жылы психолог және философ Густав Теодор Фехнерге арналған докторлық диссертациясын («Fechner und das Problem der Integration höherer Ordnung», аудармасы: Фехнер және жоғары ретті интеграция мәселесі) аяқтады. Берталанффи 1934 жылы Вена университетінде приват-доцент болып тағайындалды. Лауазым аз табыс әкелді және Берталанффи қаржылық қиындықтарға тап болды. Ол доцент атағына өтініш берді, бірақ Рокфеллер қорынан алған қаржы оған 1937 жылы Чикагоға сапар шегуге мүмкіндік берді, онда Николас Рашевскиймен жұмыс істеді. Сондай-ақ, ол Массачусетс штатындағы Теңіз биологиялық зертханасына барып қайтты. Ол оқуын аяқтағысы келді, бірақ аяқтамады, оның орнына өмірін Берталанффидің мансабына арнады. Кейін Канадада ол оның мансабында оған қызмет етті және онымен бірге жұмыс істеді, ал ол қайтыс болғаннан кейін Берталанффидің соңғы екі еңбегін жинақтады. Олардың бір баласы болды, ол әкесінің ізімен қатерлі ісіктерді зерттеу саласында мамандық алды.

Жұмыс

Бүгінде Берталанфи жалпы жүйелер теориясы деп аталатын пәнаралық ойлау мектебінің негізін қалаушысы және басқа да маңызды авторларының бірі саналады, бұл теорияны Александр Богданов алғаш ұсынған. Векковичтің (1989) сөзінше, ол "20-шы ғасырдың интеллектуалдық тарихында маңызды орын иеленеді. Оның еңбегі биологиядан асып, кибернетика, білім беру, тарих, философия, психиатрия, психология және социология салаларына тарады. Оның жанкүйерлерінің кейбіреулері бұл теория бір күні барлық осы ғылымдарға тұжырымдамалық база болады деп сендіреді". Динамикалық энергия бюджеті теориясы тұрақты түрде тамақтанатын изоморфтар үшін осы модельдің механизмдік түсіндірмесін ұсынады. Берталанфи өсу жылдамдығының кері шамасы әртүрлі тамақ деңгейлерімен салыстырғанда соңғы ұзындыққа сызықтық байланысты болып көрінеді. Түйіспе – сақтауға жұмсалатын шығындар, ал еңіс – метаболизм үшін резервті жұмылдыру жылдамдығын көрсетеді. Соңғы ұзындық, тамақ жеткілікті болған кездегі максималды ұзындыққа тең.

Берталанфи модулі

Берталанфиді құрметтеу үшін экологиялық жүйелер инженері және ғалымы Говард Т. Одум өзінің Жалпы жүйелер тіліндегі сақтау белгісін Берталанфи модулі деп атады (оң жақтағы суретті қараңыз).

Жалпы жүйелік теория

1920-ші жылдардың аяғында кеңес философы Александр Богданов "тектологияны" қалыптастырды, оны Иоганн Пленге "жалпы жүйелер" теориясы деп атады. Дегенмен, Батыста Берталанфи жалпы жүйелік теория (GST) деп танылатын теорияны дамытуымен әйгілі. Бұл теория ұйымдастырудың қалыпты үлгілеріне балама ұсынуға бағытталған. GST көптеген зерттеу салаларына қолданылатын жүйелердің жалпыланған теориясы ретінде жаңа негіздер мен дамуларды анықтады, редукционизмге қарағанда холизмге, механизмге қарағанда организмге басымдық берді. GST-ның негізі – элементтердің бір-бірімен байланысы, олардың барлығы бірігіп, тұтас бірлік құрайды.