Кіріспе
Бояу, лак және жабындыларды алып тастайтын химиялық өнім. Бояуды алып тастағыш немесе бояуды жойғыш – бояу, лак және жабындыларды алып тастауға, сонымен қатар астыңғы бетті тазалауға арналған химиялық өнім. Өнімнің қауіпсіздік туралы деректер кестесінде өнімнің таңбасынан гөрі көбірек қауіпсіздік ақпараты берілген. Бояуды механикалық тәсілдермен (сырып алу немесе тегістеу) немесе жылумен (ыстық ауа, сәулелі жылу немесе бу) де алып тастауға болады.
Paint stripper or paint remover is a chemical product designed to remove paint, finishes, and coatings, while also cleaning the underlying surface. The product's material safety data sheet provides more safety information than its product labels. Paint can also be removed using mechanical methods (scraping or sanding) or heat (hot air, radiant heat, or steam).
Түрлері
Химиялық бояуды кетірушілер тек белгілі бір жабын түрлерінде ғана тиімді, ал егер бір бетке түрлі жабын түрлері қолданылған болса, әр жағдайға ең қолайлы кетірушіні анықтау үшін сынақтап қарау жиі кездеседі. Химиялық бояуды кетірушілердің негізгі екі түрі – жегіш және еріткіш.
Еріткіштер
Еріткішпен бояуды жұлып алушылар бояу қабаттарына еніп, бояуды ісіну арқылы бояу мен объект арасындағы байланысты бұзады. Ең тиімді бояуды тазартқыштардың белсенді құрамы – дихлорметан, сондай-ақ метилен хлориді деп те аталады. Дихлорметанның денсаулыққа қауіптілігі зор, оның ішінде өлімге әкелуі мүмкін, ол канцерогенді болуы ықтимал және кейбір елдерде тұтынушылар қолдануына тыйым салынған. Дегенмен, дихлорметаннан туындаған өлім-жітім өте сирек, жылына 2,4-тен аз жағдай тіркеледі, көбінесе оны жабық, нашар желдетілетін кеңістікте үлкен мөлшерде қолданған адамдарда кездеседі. Ақылға қонымды мөлшерде және қалыпты желдету жағдайында немесе ашық ауада қолданғанда, оны пайдалану, әдетте, қауіпсіз. Еріткішпен тазарту құралдарында апельсин қабығынан алынған лимонен (немесе басқа терпен еріткіштері), n-метилпирролидон, дибазиялық эфирлер (көбінесе қысқа тізбекті дикарбон қышқылдарының диметил эфирлері, кейде аминделген, мысалы, адипин қышқылы немесе глутамин қышқылы), хош иісті көмірсутектер, диметилформамид және басқа да еріткіштер болуы мүмкін. Формула бояу түріне және жатқан беттің сипаттамасына байланысты өзгереді. Нитрометан да жиі қолданылатын еріткіш. Диметил сульфоксид – кейбір құралымдарда қолданылатын, аз улы еріткіш. Алайда, бұл баламалы бояуды жұлып алу формулалары дихлорметанға негізделгендерге қарағанда тиімсіз, бір қабатты ғана алып тастайды немесе көбінесе бояуды мүлдем алып тастамайды. Егер олар жұмыс істесе, онда бірнеше сағатқа созылады, ал дихлорметанға негізделген құралдар бірнеше минут немесе секундтың ішінде әрекет етеді. Бояуды жұлып алушылар сұйық немесе гель ("тиксотроптық") түрінде келеді, ол тік беттерге де жабысады. Бояуды жұлып алушылардың принципі – белсенді құрамның молекулаларының бояу қабықшасына енуі, оның ісінуіне себеп болуы; көлемнің артуы ішкі кернеулерді тудырады, бұл, қабаттың жатқан бетке жабысуының әлсіреуімен бірге, бояу қабатының субстраттан бөлінуіне әкеледі.
Басқа компоненттер
Әртүрлі қосымша еріткіштер негізгі белсенді ингредиентке қосылады. Олар бояуға енуге және оны алып тастауға көмектеседі, ал таңдалынысы қолданылатын бояу түріне байланысты өзгереді. Этанол шелак бояуы үшін қолайлы, метилэтилкетон целлюлоза нитраты үшін қолданылады, ал фенол мен крезольдер кейбір өнеркәсіптік формулаларда пайдаланылады. Бензил спирті де қолданылады. Активаторлар ену жылдамдығын арттырады; дихлорметан үшін су жарамды, ал басқа нұсқалар – аминдер, күшті қышқылдар немесе күшті сілтілер. Активатордың міндеті – бояу қабықшасындағы молекулалық және молекулааралық байланыстарды бұзу және оны әлсіретуге көмектесу. Оның құрамы алынып тасталатын бояудың сипаттамасына сәйкес келеді. Эпоксид шайырларын гидролиздеу үшін минералды қышқылдар қолданылады. Сілтілік активаторлар көбінесе натрий гидроксиді негізінде жасалады. Кейбір қосымша еріткіштер активаторлар ретінде де қолданылады. Амин активаторлары, бейорганикалық гидроксидтерге қарағанда нашар сілтілік заттар, субстрат күшті қышқылдар немесе сілтілердің әсерінен жеңілдеуі мүмкін болған жағдайда артықшылыққа ие. Беттік белсенді заттар бетті ылғалдандыруға көмектеседі, соның салдарынан еріткіштің бояу қабатына енетін аймағы ұлғаяды. Аниондық беттік белсенді заттар (мысалы, додецилбензолсульфонат немесе натрий ксиленсульфонат) қышқыл формулалар үшін қолданылады, ал катиондық немесе иондық емес заттар сілтілік формулалар үшін жарамды. Беттік белсенді заттар бар бояу сызып тастағыштар өте жақсы щетка тазалағыштар болып табылады. Тиксотропты формулалар үшін қоюлатушы заттар қолданылады, бұл қоспаға тік беттерге жабысатын гельді қалыптастыруға және еріткіштердің булануын азайтуға, осылайша еріткіштің бояуға ену уақытын ұзартуға көмектеседі. Целлюлозаға негізделген агенттер, мысалы, гидроксипропил целлюлоза, көбінесе өте қышқыл немесе сілтілік емес қоспалар үшін қолданылады; мұндай жағдайларда целлюлоза гидролизге ұшырап, тиімділігін жоғалтады, сондықтан олардың орнына түтінді кремний қолданылады. Балауыздарды (әдетте парафин балауыздары немесе полиэтилен немесе полипропилен туындылары) немесе полиакрилат гельдерін пайдалану да мүмкін. Коррозиядан қорғағыштар формулаға қосылады, олар бояу сызып тастағыш сақтау ыдысын (әдетте болаттан жасалған банка) және боялған беткі қабатын коррозиядан қорғайды. Дихлорметан уақыт өте соры қышқылына ыдырайды, ол пропилен оксидімен немесе бутилен оксидімен жылдам реакцияға түседі, сондықтан ол ерітіндіден алынып тасталады. Хромат негізіндегі ингибиторлар қоспаға ерекше сары түс береді. Басқа мүмкіндіктерге полифосфаттар, силикаттар, бораттар және әртүрлі антиоксиданттар жатады. Секестранттар мен хелаттаушы агенттер ерітіндідегі металл иондарын "бейтараптандыру" үшін қолданылады, олар басқа компоненттердің тиімділігін төмендетуі мүмкін, сондай-ақ көбінесе металл қосылыстарын қамтитын дақтарды тазалауға көмектеседі. Бояу сызып тастағыштарда қолданылатын ең көп таралған секестранттар – EDTA, трибутилфосфат және натрий фосфаты. Түс беруші заттар қосылуы мүмкін.
Баламалар
Жылу тапаншалары химиялық бояуды сыдыру құралдарына балама болып табылады. Қыздырғанда, жұмсаған бояу жинақы болып келіп, оны бақылау оңайырақ. Қорғасынды бояуды қыздырғанда жоғары температуралы жылу тапаншалары немесе одан да жоғары температурадағы тапаншалар улы қорғасын буын бөліп шығарады, бірақ төмен температуралы жылу тапаншалары мен инфрақызыл бояу сыдыру құралдары қорғасын буын тудырмайды. Жылу тапаншаларын пайдалану кезінде өрт қаупі бар. Буды үлкен беттерге немесе сыдырылатын заттарға, мысалы, терезе жақтауларына қолдануға болады, оларды бу камерасына қоюға болады.
Жергілікті заңдар
Америка Құрама Штаттарында қорғасынды бояуға тыйым салынған. Ескі қорғасынды бояуды жою қорғасынды таратуға және қорғасынмен улануға алып келуі мүмкін. Осыған байланысты, АҚШ-тың бірнеше еңбек және қоршаған ортаны қорғау ережелері қорғасын болуы мүмкін ескі бояуды жою мәселесін реттейді.