Кіріспе
Жеке немесе қарым-қатынас себептерімен белгілі бір адамдар немесе топтардан ақпаратты жасыру тәжірибесі.
Secrecy is the practice of hiding information from certain individuals or groups who do not have the "need to know", perhaps while sharing it with other individuals. That which is kept hidden is known as the secret. Secrecy is often controversial, depending on the content or nature of the secret, the group or people keeping the secret, and the motivation for secrecy. Secrecy by government entities is often decried as excessive or in promotion of poor operation; excessive revelation of information on individuals can conflict with virtues of privacy and confidentiality. It is often contrasted with social transparency. Secrecy can exist in a number of different ways: encoding or encryption (where mathematical and technical strategies are used to hide messages), true secrecy (where restrictions are put upon those who take part of the message, such as through government security classification) and obfuscation, where secrets are hidden in plain sight behind complex idiosyncratic language (jargon) or steganography. Another classification proposed by Claude Shannon in 1948 reads that there are three systems of secrecy within communication:
Concealment systems, including such methods as invisible ink, concealing a message in a harmless text in a fake covering cryptogram, or other methods in which the existence of the message is concealed from the enemy. Privacy systems, for example, voice inversion, is a special equipment required to recover the message. "True" secrecy systems where the meaning of the message is concealed by the cypher, code, etc. Although, its existence is not hidden. The enemy is assumed to have any special equipment necessary to intercept and record the transmitted signal.
Құпиялылық – бұл «білуге қажеттілігі» жоқ белгілі бір адамдар немесе топтардан ақпаратты жасыру тәжірибесі, мүмкін оны басқа адамдармен бөліскен кезде. Жасырылған нәрсе құпия деп аталады. Құпиялылық көбінесе құпияның мазмұнына немесе сипатына, құпияны сақтайтын топқа немесе адамдарға және құпиялылыққа ұмтылу себебіне байланысты даулы болып табылады. Мемлекеттік органдардың құпиялылығы көбінесе артық немесе нашар жұмыс істеуді ынталандыру деп сынға ұшырайды; жеке тұлғалар туралы ақпаратты тым көп ашу жеке өмір мен құпиялылық принциптеріне қайшы келуі мүмкін. Ол көбінесе әлеуметтік ашықтықпен салыстырылады. Құпиялылық түрлі жолдармен болуы мүмкін: кодтау немесе шифрлау (хабарларды жасыру үшін математикалық және техникалық стратегиялар қолданылады), нағыз құпия (хабардың бір бөлігін алатын адамдарға шектеулер қойылады, мысалы, мемлекеттік қауіпсіздік жіктеуі арқылы) және бүркемелеу, онда құпиялар күрделі, ерекше тілдің (жаргон) немесе стеганографияның артында ашық түрде жасырылады. 1948 жылы Клод Шеннон ұсынған тағы бір жіктелуде коммуникация ішінде үш құпиялылық жүйесі бар:
Secrecy is the practice of hiding information from certain individuals or groups who do not have the "need to know", perhaps while sharing it with other individuals. That which is kept hidden is known as the secret. Secrecy is often controversial, depending on the content or nature of the secret, the group or people keeping the secret, and the motivation for secrecy. Secrecy by government entities is often decried as excessive or in promotion of poor operation; excessive revelation of information on individuals can conflict with virtues of privacy and confidentiality. It is often contrasted with social transparency. Secrecy can exist in a number of different ways: encoding or encryption (where mathematical and technical strategies are used to hide messages), true secrecy (where restrictions are put upon those who take part of the message, such as through government security classification) and obfuscation, where secrets are hidden in plain sight behind complex idiosyncratic language (jargon) or steganography. Another classification proposed by Claude Shannon in 1948 reads that there are three systems of secrecy within communication:
Concealment systems, including such methods as invisible ink, concealing a message in a harmless text in a fake covering cryptogram, or other methods in which the existence of the message is concealed from the enemy. Privacy systems, for example, voice inversion, is a special equipment required to recover the message. "True" secrecy systems where the meaning of the message is concealed by the cypher, code, etc. Although, its existence is not hidden. The enemy is assumed to have any special equipment necessary to intercept and record the transmitted signal.
Жасыру жүйелері, соның ішінде көзге көрінбейтін сия, жалған жапқыш криптограммадағы зиянсыз мәтінде хабарды жасыру сияқты әдістер немесе хабардың бар екендігі жаудан жасырылатын басқа да әдістер. Құпиялылық жүйелері, мысалы, дауыс инверсиясы, хабарды қалпына келтіру үшін арнайы құралдар қажет. «Нағыз» құпия жүйелері, онда хабардың мағынасы шифр, код және т.б. арқылы жасырылады. Бірақ оның бар екені жасырылмаған. Жаудың жіберілген сигналды қабылдап, жазу үшін қажетті арнайы құралдары бар деп есептеледі.
Secrecy is the practice of hiding information from certain individuals or groups who do not have the "need to know", perhaps while sharing it with other individuals. That which is kept hidden is known as the secret. Secrecy is often controversial, depending on the content or nature of the secret, the group or people keeping the secret, and the motivation for secrecy. Secrecy by government entities is often decried as excessive or in promotion of poor operation; excessive revelation of information on individuals can conflict with virtues of privacy and confidentiality. It is often contrasted with social transparency. Secrecy can exist in a number of different ways: encoding or encryption (where mathematical and technical strategies are used to hide messages), true secrecy (where restrictions are put upon those who take part of the message, such as through government security classification) and obfuscation, where secrets are hidden in plain sight behind complex idiosyncratic language (jargon) or steganography. Another classification proposed by Claude Shannon in 1948 reads that there are three systems of secrecy within communication:
Concealment systems, including such methods as invisible ink, concealing a message in a harmless text in a fake covering cryptogram, or other methods in which the existence of the message is concealed from the enemy. Privacy systems, for example, voice inversion, is a special equipment required to recover the message. "True" secrecy systems where the meaning of the message is concealed by the cypher, code, etc. Although, its existence is not hidden. The enemy is assumed to have any special equipment necessary to intercept and record the transmitted signal.
Әлеуметтану
Жануарлар өздерінің қонысын немесе ұясын жыртқыштардан жасырады. Сиыртықтар жаңғақтарды көміп, жасырып, кейін олардың орналасқан жерін есте сақтауға тырысады. Адамдар ұяттан немесе зорлық-зомбылық, бас тарту, қорқыту, қабылдауды жоғалту немесе жұмыстан айырылу қорқынышынан туындаған жағдайларда өздерінің кейбір жақтарын басқалардан саналы түрде жасыруға тырысады. Адамдар өздерінің психологиялық тұрғыдан саналы болмысына сіңіре алмайтын жеке ерекшеліктерін де жасыруға тырысуы мүмкін. Отбасылар кейде "отбасылық құпияларды" сақтайды, отбасы мүшелерін отбасыға қатысты жағымсыз мәселелерді сырт адамдармен немесе тіпті отбасы ішінде талқыламауға міндеттейді. Көптеген "отбасылық құпиялар" сыртқы адамдармен сөйлескенде өзара келісілген түсінік (ресми отбасылық әңгіме) қолдану арқылы сақталады. Құпияны сақтау туралы келісім көбінесе "ұяттату" арқылы және отбасылық абыройға сілтеме жасау арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл ақпарат тіпті рецепт сияқты қарапайым нәрсе болуы мүмкін. Кейде құпиялар жағымды тосынсый жасау үшін сақталады. Бұл тосынсый кеш туралы құпияны сақтау, оқиғаның спойлерін айтпау және әдемі тәжірибенің құпиясын ашпауды қамтиды. Стратегияны құпия ұстау ойын теориясының көптеген аспектілерінде маңызды. Антропологияда құпияны бөлісу – адамдардың басқа адамдармен дәстүрлі қарым-қатынас орнатуының бір жолы. Мұндай мінез-құлықты сипаттайтын кең таралған мысал – Джозеф Конрадтың "Сыр бөлісуші" атты әңгімесі.
Үкімет
Үкіметтер көбінесе басқа үкіметтер мен жұртшылықтан ақпаратты жасыруға тырысады. Бұл мемлекеттік құпияларға қару-жарақ үлгілері, әскери жоспарлар, дипломатиялық келіссөздер тактикасы және басқалардан заңсыз алынған құпиялар ("барлау") кіруі мүмкін. Көптеген елдерде Ресми құпиялар туралы заңның (АҚШ-та Тыңшылық туралы заң) қандай да бір түрі бар және материалды қажетті қорғау деңгейіне сәйкес жіктейді (осыдан "жасырын ақпарат" термині пайда болған). Жеке тұлғаға кіру үшін қауіпсіздік рұқсаты қажет, сондай-ақ құжаттарды сейфте сақтау сияқты басқа қорғау әдістері де қарастырылған. Жасырын ядролық қару жасау туралы ақпаратты құпия ұстаудың қажеттілігіне күмән келтіретіндер аз, бірақ көптеген адамдар үкіметтік құпияны шамадан тыс және саяси мақсаттар үшін жиі қолданады деп санайды. Көптеген елдерде үкіметтік құпияны шектеуге тырысатын заңдар бар, мысалы АҚШ-тың Ақпарат еркіндігі туралы заң және "күн сәулесі" заңдары. Үкімет қызметкерлері кейде құпия сақтауы керек мәліметтерді жариялайды. (Жақында ғана (2005 жылы) болған жағдайды қараңыз, мысалы Пламе ісі.) Сайлаудағы құпиялық мәселесі көбейіп келеді, әсіресе компьютерлік дауыс санау машиналарындағы дауыс санау құпиялығы. Дауыс беру кезінде азаматтар ерекше егемендік немесе "иесі" ретінде әрекет етеді (сайлаудан тыс жағдайда заңның қарауындағы субъекті болудың орнына), өкілдерін сайлап алады. Үкіметтің барлық билігі мен салық салу құқығы сайлаулар арқылы қалыптасқандықтан, сайлау саласында жұртшылыққа қатысты құпиялылыққа жол жоқ деп саналады. Дегенмен, рұқсат етілген құпиялылықтың көлемі жағдайға байланысты айтарлықтай өзгереді.
Корпорациялар
Көп ұлттық табысты корпорациялардан бастап, коммерциялық емес қайырымдылық ұйымдарына дейінгі ұйымдар бәсекелестік артықшылығы үшін, заң талаптарын орындау үшін немесе кейбір жағдайларда, заңсыз әрекеттерді жасыру үшін құпияларды сақтайды. Әзірленіп жатқан жаңа өнімдер, ерекше өндіріс технологиялары немесе қарапайым клиенттер тізімі – бұл коммерциялық құпия заңдарымен қорғалатын ақпарат түрлері. Корпоративтік құпияны зерттеу құпия ұйымдарды қолдайтын факторларды зерттеді. Әсіресе экономика және басқару саласындағы ғалымдар картельге қатысушы компаниялардың құпиялылықты сақтау және антимонополиялық органдардан қызметтерін жасыру үшін бірлесіп жұмыс істеу жолына назар аударды. Қатысушылардың әртүрлілігі (компаниялардың жасы және мөлшері бойынша) олардың анықталмау үшін үйлестіру қабілетіне әсер етеді. Патент жүйесі өнертапқыштарды ақпаратты жариялауға ынталандырады, оның пайдалану құқығына шектеулі мерзімге монополия алады, бірақ патенттік өтінімдер бастапқыда құпия болып сақталады. Құпия қоғамдар құпиялылықты мүшелерді тартудың бір жолы ретінде пайдаланады, маңыздылық сезімін қалыптастырады. Жасырын компаниялар қылмыстық қызметтен түскен ақшаны жылыстыруға, терроризмді қаржыландыруға немесе салықтан қашуға пайдаланылуы мүмкін. Нақты иеленушілердің тізілімдері осы мағынада корпоративтік құпиямен күресуге бағытталған. Басқа заңдар ұйымдарды белгілі бір ақпаратты құпия ұстауға міндеттейді, мысалы, медициналық жазбаларды (АҚШ-та HIPAA) немесе дайындалып жатқан қаржылық есептерді (ішкі сауданы шектеу үшін). Еуропа дерекқорлардың құпиялылығына қатысты өте қатаң заңдарға ие. Көптеген елдерде үкіметтің неолибералдық реформалары мемлекеттік басқарудың тиімділігі мен нәтижелілігін арттыру мақсатында мемлекеттік міндеттер мен функцияларды жеке бизнеске аутсорсингке беруді қамтиды. Алайда, осы реформаларды сынға алғандардың бірі – үкімет пен жеке провайдерлер арасындағы келісімшарттардағы «Коммерциялық сенім» (немесе құпиялылық) тармақтарының кеңінен қолданылуы үкіметтердің есеп беруін одан әрі шектейді және жеке компаниялардың жұмысы мен адалдығына тиісті қоғамдық бақылауды жүзеге асыруға кедерілдіреді. «Коммерциялық сенім» корпоративтік немесе мемлекеттік басқарудағы бұзушылықтарды, тіпті сыбайлас жемқорлықты жасыру үшін әдейі пайдаланылуы мүмкін екендігіне қатысты алаңдаушылықтар туындады.
Есептеу
Құпияларды сақтау – ақпараттық қауіпсіздіктің мақсаттарының бірі. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін физикалық қауіпсіздік және криптография сияқты техникалар қолданылады. Криптография, өз кезегінде, криптографиялық кілттердің құпиялылығына тікелей байланысты. Көптеген мамандар қауіпсіздік технологиясының өзі құпия сақталмаған жағдайда тиімдірек болатынына сенеді. Ақпаратты жасыру – көптеген бағдарламалық жасақтамаларды жобалаудың маңызды қағидасы. Бағдарламаның әртүрлі бөліктері тек белгілі бір, шектеулі көлемдегі ақпаратқа ғана қол жеткізе алатынына (және осыған тәуелді болатынына) сенімді болған жағдайда, бағдарламаның сенімділігін тексеру айтарлықтай оңайлайды.
Әскери
Әскери құпия – бұл соғыс өнері туралы ақпаратты жалпы жұртшылықтан және осы арқылы кез келген жаудан жасыру, мақсат – үстемдікке қол жеткізу немесе кемшіліктерді жасыру, ұяттан сақтану немесе үгіт-насихат жұмысына көмектесу. Көптеген әскери құпиялар тактикалық сипатта болады, мысалы, қару-жарақ жүйелерінің артықшылықтары мен кемшіліктері, тактикалық әдістер, оқу жолдары, жоспарлар, сондай-ақ нақты қарулардың саны мен орналасқан жері. Кейбір құпиялар ауқымдырақ салаларды қамтиды, мысалы, қауіпсіз байланыс, криптография, барлау операциялары және үшінші тараптармен ынтымақтастық. АҚШ үкіметінің әскери құпияға қатысты құқықтары 1953 жылы Жоғарғы Соттың «АҚШ – Рейнольдс» ісі бойынша шешімімен бекітілді.
Көзқарастар
Адамдар арасындағы көптеген келіспеушіліктердің себебі – шамадан тыс құпиялылық. Құпияны сақтау үшін жалған айтуға тура келуі мүмкін, бұл психологиялық салдарларға алып келуі ықтимал. Басқаша айтқанда, сұраққа жауап бермеу, жауапты меңзеуі мүмкін, сондықтан құпияны сақтау үшін әрқашан тиімді болмайды. Сонымен қатар, екінші тарап сұраққа жауап беруді талап етуі мүмкін. Шамамен 2500 жыл бұрын Софокл былай деп жазған: "Ешнәрсені жасырын істемеңдер, себебі Уақыт бәрін көріп, естіп, ашып жатады". Гаутама Сиддхартха айтқан: "Күн, ай және шындық – үш нәрсені ұзақ жасыра алмайсың".