Кіріспе

"Авангард" класындағы ракетасы – АҚШ-тың жер серігін орбитаға шығаратын алғашқы ұшыру құралы болуы жоспарланған еді. Бірақ, "Спутник-1" спутнигінің күтпеген іске қосылуынан туындаған "Спутник" дағдарысы, "Vanguard TV 3" сәтсіз аяқталғаннан кейін, АҚШ-ты "Juno I" ракетасын пайдаланып "Explorer 1" спутнигін жеделдетіп орбитаға шығаруға мәжбүр етті, осылайша "Vanguard 1" – АҚШ-тың екінші сәтті орбиталық іске қосылуы болды. "Авангард" ракеталары 1957-1959 жылдар аралығында "Авангард" жобасы аясында қолданылды. Жоба іске қосуға тырысқан он бір "Vanguard" ракетасының арасында үш ракета ғана жер серіктерін сәтті орбитаға шығарды. "Авангард" ракеталары – АҚШ пен КСРО арасындағы ғарыш кеңістігіндегі бәсекелестіктің маңызды бір бөлігі болды.

Шолу

1955 жылы АҚШ 1957-1958 жылдары Халықаралық геофизикалық жыл (IGY) үшін ғылыми спутникті орбитаға шығару жоспарларын жариялады. Мақсаты – спутниктің эксперимент жүргізу кезіндегі қозғалысын бақылау болды. Сол кездегі ұшыру құралына үш үміткер бар еді: Әуе күштерінің SM 65 Atlas зымыраны, Армияның Баллистикалық зымыран агенттігінің SSM A 14 Redstone зымырасының модификациясы, және Әскери-теңіз күштерінің RTV N 12a Viking зондтық зымыраны негізіндегі үш сатылы зымыран ұсынысы. Осы бағдарлама жүріп жатты, ол – 117L қару жүйесі, және бұл жобаның құпиялылығы жоғары деңгейде сақталды. Зымыранды тану мәселесіндегі бір қиындық – заңдылық сұрағы еді: «ғарыш кеңістігінің еркіндігі» бар ма, әлде елдің әуе кеңістігі ғарышқа кірген кезде бітіп қала ма? Армияның Redstone негізіндегі ұсынысы спутникті ұшыруға дайын бірінші болып табылуы мүмкін еді. Алайда, оның неміс ғалымы Вернер фон Браунмен байланысы қоғамдық қабылдау тұрғысынан тәуекел тудыратын еді. Дегенмен, Atlas және Redstone баллистикалық зымырандары әскери жобалардың басымдығында болды, сондықтан оларды екінші деңгейлі ғарышқа ұшыру миссиясымен жүктеуге болмады. Милтон Розеннің Vanguard жобасы Әскери-теңіз зерттеу зертханасында (NRL) жүзеге асырылды, ол ғылыми ұйым ретінде қарастырылды. Розен мен Ричард Портер (IGY спутнигінің басшысы және Америкалық ракета қоғамының төрағасы) екеуі де Vanguard жобасын қолдады және Atlas немесе фон Браунның зымырандарын пайдалануға қарсы болды. Олар спутниктік бағдарламаның әскери емес мақсаттарын баса көрсетті. Қоғамдық қабылдау мәселесінен басқа, әскери емес спутник маңызды саналды, себебі спутниктердің шетелдік территориялардың үстінен ұшуының заңдылығы туралы пікірталасқа жол бермеу қажет еді. 1955 жылдың тамызында немесе қыркүйегінде Қорғаныс министрлігінің Арнайы мүмкіндіктер жөніндегі комитеті IGY жобасы үшін Vanguard ұсынысын таңдады. Viking зымыранын да құрастырған Martin компаниясы ұшыру құралының бас мердігері атанды. Vanguard зымыраны үш сатылы көлік ретінде жобаланды. Бірінші саты General Electric X 405 сұйық отынмен жұмыс істейтін қозғалтқышынан (Әскери-теңіз күштерінің XLR50 GE 2 белгісімен) құралды, ол RTV N 12a Viking қозғалтқышынан алынған. Екінші саты Aerojet General AJ10 37 (XLR52 AJ 2) сұйық отынмен жұмыс істейтін қозғалтқышынан тұрды, ол RTV N 10 Aerobee зымыранындағы қозғалтқыштың модификациясы еді. Ал үшінші сатыда қатты отынмен жұмыс істейтін зымыран қозғалтқышы орнатылды. Vanguard зымырасының барлық үш сатылы ұшуларының соңғысынан басқасы Grand Central Rocket Company компаниясы жасаған қозғалтқышты қолданды. Vanguard зымыранында қанаттар болған жоқ, ал бірінші және екінші сатылар басқарылатын қозғалтқыштар арқылы бағытталды. Екінші сатыда телеметриялық жүйе, инерциялық басқару жүйесі және автопилот орналастырылды. Үшінші саты айналу арқылы тұрақтандырылды, ал айналу екінші сатыдағы айналу платформасы арқылы бөліну алдында берілді. Vanguard зымырасының екінші сатысы ондаған жылдар бойы спутниктерді ұшыруға қолданылатын Able және Delta екінші сатысы ретінде қызмет етті. Бұл сатыларды құрайтын AJ10 қозғалтқышы Apollo қызметтік модулінің қозғалтқышы ретінде пайдаланылған AJ10 137 қозғалтқышына бейімделді. Apollo ғарыш кемесінен алынған AJ10 190 қозғалтқышы ғарыш шаттлында орбиталық маневрлер үшін қолданылды. AJ10 160 қозғалтқышы NASA-ның болашақ Orion ғарыш кемесінде пайдалану үшін қайта жаңартылуда.

Жүгірту туралы қорытынды

Vanguard бағдарламасының алғашқы екі ұшуы, Vanguard TV 0 және Vanguard TV 1 деп белгіленді, шын мәнінде соңғы қалған екі RTV N 12a Viking зымыранының өңделген түрі болды. 1956 жылдың 8 желтоқсанында ұшырылған Vanguard TV 0 жаңа телеметриялық жүйелерді сынауға бағытталған, ал 1957 жылдың 1 мамырындағы Vanguard TV 1 екі сатылы көлік құралы болып, Vanguard-тың жоғарғы сатысының қатты отынмен жұмыс істеуінің ажыратылуын және тұтандырылуын сынады. 1957 жылдың 23 қазанында бірнеше сәтсіз әрекеттен кейін ұшырылған Vanguard TV 2 – нағыз Vanguard зымыраны болды. Екінші және үшінші сатылары инерциялық болды, бірақ ұшу бірінші/екінші сатының ажыратылуын және үшінші сатының айналуын сәтті сынады. Алайда, сол кезде Кеңес Одағы Sputnik 1 спутнигін орбитаға шығарған еді, сондықтан Vanguard жобасы өз спутнигін мүмкіндігінше тезірек ұшыруға мәжбүр болды. Сондықтан, өте кішкентай тәжірибелік спутник (Никита Хрущев оны "грейпфрут" деп атайтын және салмағы тек) Vanguard TV 3-ке қосылды, ол толыққанды Vanguard зымырасын сынаудың алғашқы қадамы болды. NRL және Glenn L. Martin компаниясы Vanguard TV 3 миссиясы таза сынақ ұшуы (және бірнеше "біріншіліктері" бар) екенін көрсетуге тырысқанмен, қалғандары оны Батыс әлемінің алғашқы спутнигін ұшыру ретінде қарастырды, оны "Американың Спутникке жауабы" деп атады. Вернер фон Браун ашуланып: "Біз олардың мұны жасайтынын білдік. Vanguard ешқашан сәтті аяқталмайды. Бізде қажетті жабдықтар бар. Біз 60 күнде спутникті ұшыра аламыз" деді. 1957 жылдың 6 желтоқсанында АҚШ Әскери-теңіз күштері Канавералдан спутникті алып жүретін Vanguard TV 3 зымырасын ұшырды. Ол құлап, жарылғанға дейін тек бір метр биіктікке көтерілді. Спутник зымырадан жарылып, ұшыру алаңының жанындағы бұталарға түсіп, сигналдарды таратуды бастады, бұл New York Journal American газетінің тілшісі Дороти Килгалленді: "Неге біреу сол жерге барып, оны тауып, атып жібермейді?" деп сұрауға итерді. Америкалық баспасөз оны "Капутник" деп атады. Апатты тергеу нәтижесінде отын багінің қысымы жеткіліксіз болғандықтан, ыстық газдар инжекторлық басқа түсіп, оны жойды, нәтижесінде қозғалтқыштың итеру күші толығымен жойылды деген қорытындыға келді. Vanguard TV 3 сәтсіздігінен кейін, қосалқы көлік, Vanguard TV 3BU ("BU" – қосалқы үшін) тағы бір әрекетке дайындалды. Ұшыру алаңының қызметкерлері Vanguard TV 3-тің жарылысынан келген зақымды LC 18A-да жөндеуге асықты, ал 1958 жылдың қаңтар айының үшінші аптасында жұмыс аяқталды. Vanguard TV 3BU ұшыру алаңына орнатылды, бірақ үздіксіз кешігулер ұшыру әрекетіне кедері келтірді. Күшті жаңбыр жердегі кейбір электр кабельдерін қысқа тұйықтады, оларды ауыстыру қажет болды. Екінші саты да азот қышқылымен толы резервуарда бірнеше апта бойы тұрды, бұл ақырында отын багі мен клапандарды тот бастырды. Оны алып тастап, басқа сатымен ауыстыру қажет болды. Ақыры, 1958 жылдың 5 ақпанына қараған түні ұшыру басталды. Vanguard аспанға тегіс көтерілді және ұшырылғаннан кейін 57 секунд өткенде, бустер шамамен 40°-қа қарай иілді. Төрт секундтан кейін жұқа екінші саты аэродинамикалық күш салдарынан екіге бөлінді, нәтижесінде Vanguard айналып құлады, содан кейін қауіпсіздік офицері жойғызу командасын берді. Ақаудың себебі бірінші сатының қаламаған маневрлерін тудырған жалған бағыттау сигналына байланысты болды. Бағыттау жүйесі сенімділігін арттыру үшін өзгертілді, сондай-ақ сапаны бақылауды жақсартуға күш-жігер жұмсалды. 1958 жылдың 17 наурызында Vanguard TV 4, ақыры Vanguard 1 спутнигін орбитаға шығаруға қол жеткізді. Алайда, сол кезде Армияның Juno (Jupiter C) зымыраны АҚШ-тың бірінші спутнигі Explorer 1-ді орбитаға шығарған еді. Vanguard TV 4 зымырасы Vanguard 1 спутнигін салыстырмалы түрде жоғары орбитаға шығарды, ал Vanguard 1 және оның үшінші сатысы ғарыштағы ең көне адам жасаған артефакттар ретінде орбитада қалады. Келесі төрт ұшу, TV 5 және SLV (Спутниктерді ұшыру аппараты) Vanguard SLV 1, Vanguard SLV 2 және Vanguard SLV 3 сәтсіз аяқталды, бірақ 1959 жылдың 17 ақпанында Vanguard SLV 4 Vanguard 2 спутнигін, салмағы , орбитаға шығарды. SLV-лер "өндірістік" Vanguard зымырандары болды. Vanguard SLV 5 және Vanguard SLV 6 да сәтсіз аяқталды, бірақ 1959 жылдың 18 қыркүйегіндегі соңғы ұшу Vanguard 3 спутнигін орбитаға сәтті шығарды. Соңғы миссия Vanguard TV 4BU деп аталды, өйткені ол үшінші сатысы жаңартылған, Аллеган баллистика зертханасының X 248A2 Altair зымырасымен жаңартылған сынақ көлігін пайдаланды. Бұл қуаттырақ қозғалтқыш ауыр жүкпен ұшыруға мүмкіндік берді. AJ10 сұйық қозғалтқышы мен X 248 қатты қозғалтқышының комбинациясы Thor және Atlas ғарыш зымырандарының жоғарғы сатысы ретінде Able деген атпен де пайдаланылды.