Кіріспе
Тайландтың биік таулы аймақтарында тұратын әртүрлі этникалық азшылықтар – Таиландта осы аймақтарда, соның ішінде Таиландтың солтүстігі, Лаос және Бирма шекарасының екі жағында, Фи Пан Нам жотасы, Танон жотасы (соңғысы Шан таулы аймағының оңтүстік жалғасы) және Батыс Таиландтағы Тенассерим таулы аймағында қоныстанған түрлі этникалық топтарды білдіретін термин. Бұл аймақтардың кейбір бөліктері тығыз орманды, ал басқаларында орманды жерлердің кең аумағы жойылған. 1959 жылы Таиланд үкіметі Ішкі істер министрлігі құрамында Тау тайпаларының әл-ауқатын жақсарту комитетін құрды. Сол кезде тоғыз этникалық топ (Аха, Хмонг, Хтин, Юй Миен, Карен, Хаму, Лаху, Лису және Луа) ресми түрде Чао Хао, яғни «Тау тайпалары» деп танылды. 2004 жылға қарай бұл топтармен қатар Качин, Дараанг, Млабри және Шан сияқты басқа да этникалық азшылықтар «Этникалық тау тайпалары» – Klum chatiphan Chao khao деп аталды. Тауларда тұратын халық дәстүрлі түрде көшпенді шаруалар болып келген, олар өздерінің орманды қоғамдарын өсіру үшін кесіп-жарып өртеу әдісін қолданған. Кесіп-жарып өртеу амалдарының экологиялық зияны, үкіметтің шекаралық қауіпсіздікке алаңдаушылығы және халық санының өсуі салдарынан үкімет көптеген тау тайпаларын күштеп көшіруге мәжбүр болды. Дәстүрлі түрде тау тайпалары ресурстар таусылған жерлерді қалдырып, көшіп-қонып жүретін. Мәдени және танымал туризм, оның ішінде тайпалық ауылдарға саяхат, тау тайпалары үшін табыс көзіне айналуда. Тау халқы тай этникалық тобымен салыстырғанда қиын жағдайда өмір сүреді. 2013 жылы Bangkok Post газетінде жарияланған мақалада «Жергілікті халықтың шамамен миллион адамы мен орман тұрғындары әлі де шеттен келгендер ретінде қарастырылуда, тіпті көптегендері қорғалатын орман аумағында тұрғандықтан қылмыскерлер деп есептеледі. Олардың жүздеген мыңдарын ұлттық қауіпсіздікке қауіп деп санап, азаматтықтан айырып отыр, тіпті олардың көпшілігі осы жерде туған болса да» делінген. Әлеуметтік даму және адам қауіпсіздігі министрлігінің 2015 жылғы Таиландтағы этникалық топтарды дамытудың бас жоспары (2015-2017) 13 тау халқын тізімдеді және бес мәселеге назар аударды: құқықтардың жетіспеушілігі және тұрғын үйлердегі белгісіздік, заңды мәртебедегі құқықтардың жетіспеушілігі, тұрақсыз өмір және бюрократиялық жоспарлаудағы кемшіліктер. Бұл мәселелерді шешу үшін жоспарлау аясын ұсыну мақсатында әзірленген. 2017 жылдан кейін бас жоспар жаңартылмады және ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесі кеңсесі мен Мәдениет министрлігінің жоспарлау жүйесіне енгізілді.
Hill tribe (ชาวดอย, ชาวเขา, ; Northern Thai: จาวดอย, คนดอย, ; 'mountain people/folk') is a term used in Thailand for all of the various ethnic groups who mostly inhabit the high mountainous northern and western regions of Thailand, including both sides of the border areas between northern Thailand, Laos and Burma, the Phi Pan Nam Range, the Thanon Range, the latter a southern prolongation of the Shan Hills, as well as the Tenasserim Hills in Western Thailand. These areas exhibit mountainous terrain which is in some areas covered by thick forests, while in others it has been heavily affected by deforestation. In 1959, the government of Thailand established the Hill Tribe Welfare Committee under the Ministry of the Interior; nine ethnic groups (Akha, Hmong, Htin, Iu Mien, Karen, Khamu, Lahu, Lisu and Lua) were officially recognized as Chao Khao or “Hill Tribes” at that time. By 2004, these groups and other ethnic minorities like Kachin, Dara’ang, Mlabri and Shan came to be called Klum chatiphan Chao khao or “Ethnic Hill tribes”. The hill dwelling peoples have traditionally been primarily subsistence farmers who use slash and burn agricultural techniques to farm their heavily forested communities. Popular perceptions that slash and burn practices are environmentally destructive, governmental concerns over borderland security, and population pressure has caused the government to forcibly relocate many hill tribe peoples. Traditionally, hill tribes were a migratory people, leaving land as it became depleted of resources. Cultural and adventure travel tourism resulting in visiting the tribal villages is an increasing source of income for the hill tribes. The mountain peoples are severely disadvantaged by comparison with the dominant Thai ethnic group. A 2013 article in the Bangkok Post said that "Nearly a million hill peoples and forest dwellers are still treated as outsiders—criminals even, since most live in protected forests. Viewed as national security threats, hundreds of thousands of them are refused citizenship although many are natives to the land". The Ministry of Social Development and Human Security's 2015 Master Plan for the Development of Ethnic Groups in Thailand 2015 2017 listed 13 mountain peoples and recognized problems in five areas, namely a lack of rights and uncertainty in housing, a lack of rights in legal status, a lack of stability in life, and weaknesses in bureaucratic planning. It sought to provide a planning framework to address these issues. The Master Plan was not renewed after 2017; it was 'subsumed' into planning by the Office of the National Security Council and by the Ministry of Culture.
"Тау тайпасы" термині
XIX ғасырда Таиландтағы будда дінін ұстанбаған тайпалардың ең ірі тобы таулы аймақтарда мекен еткен. Олардың таулы жерлері сол кезде шалқары және бару қиын деп есептелген. "Тау тайпалары" деген термин соңғы кезде таулы өңірлерде өмір сүретін топтарды атау үшін де қолданылады.
Негізгі топтар
Таиландтағы жеті негізгі тайпа – Аха, Лаху, Карен, Хмонг/Мяо, Миен/Яо, Лису және Палаунг, олардың әрқайсысы ерекше тіл мен мәдениетке ие.
Аха
Аха халқы Қытайдың Юньнань провинциясындағы Хани халқымен тығыз байланысты. Тай тілінде оларды кейде Гау немесе Э Гау деп қорлайды. Аха халқы аймақтағы маңызды мәдени ықпалдың бірі болып табылады. Барлығында 2-3 миллион Аха және Аха Хани өкілі бар, олардың 70 мыңы Таиландта тұрады. Аха халқы тибет-бұрма тілдер тобының Лоло/И тармағында сөйлейді, бірақ олардың дәстүрлі жазба тілі жоқ. Көптеген Аха халқы, әсіресе жастар христиан дінін қабылдағанмен, Аха Занг («Аха жолы») олардың санасында әлі де терең бойға сіңген. Аха халқы – шамандық сенімді ұстанатын, құдайлар табиғат пен адамзатты ажыратпайтын ғаламды құрған ежелгі, жалпыға ортақ архетипті бөлісетін халық. Олар сананың мәнін тұтас үзіліссіздікке айналдырады, онда олар мен табиғи әлем арасында ешқандай қарама-қайшылық жоқ. Аха жолы – діни жырлардан алынған, анимизм, ата-бабаларға табыну, шаманизм және жермен тығыз байланысты өмір салты. Аха жолы күнделікті өмірдегі рәсімдерге ерекше мән береді, сондай-ақ мықты отбасылық байланыстарды нығайтуға және жаратылыс гимніне баса назар аударады; әрбір Аха еркегі өзінің әулетін елу ұрпақтан астам уақытқа дейін, алғашқы Аха См Ми О-ға дейін еске түсіре алады.
Яо халқы
Яо халқы бірнеше топтан тұрады және оларды ажырату үшін әртүрлі тілдерде сөйлейді. Юй-Мьен халқы Яо халқының 70% құрайды. Ән мен әңгімелерде айтылуынша, Яо халқы Қытайдағы ең алғашқы өркениет болған. Бұл туралы "Юй-Мьен ақсақалдары" атты кітапта, ежегі қытай әріптерімен жазылған, Юй-Мьен ақсақалдарының діни кітабында айтылған. Юй-Мьен халқы бүгінгі Қытайдың оңтүстігінде, Гуандун, Гуанси және Хунань провинцияларында қоныстанған және Юй-Мьен халқының патшасы басқарған. Юй-Мьеннің соңғы патшасы – Пэн патша, ол қазіргі Юй-Мьен тегінің атауларын берді: Фан, Саефан, Саепан, Фан, Фарн, Пан, Фам. 800 жыл бұрын Пэн патша мен Қытай императоры арасында даулы аумақтар үшін соғыс болған. Пэн патша бастаған Юй-Мьен халқы өз халқы мен жерін қорғау үшін күрескен. Пэн патша мен Юй-Мьен халқы қырылды. Пэн патша Қытай императорына көптеген сарбаздар мен бейбіт азаматтарды, сондай-ақ аумақтарды жоғалтты. Қытай императоры Юй-Мьен халқының аумағының көп бөлігін басып алды. Юй-Мьен халқы мен Пэн патша қарсылық көрсетуге күші жетпеді, бұл Пэн патшаны Қытай императорымен келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті. Қытай императоры Пэн патша мен Юй-Мьен халқына екі таңдау ұсынды: Қытай императорына бағынып, барлық аумақты Қытайға беру туралы келісімге қол қою немесе Қытайлар Юй-Мьен қоғамын толығымен жойғанға дейін күресуді жалғастыру. Пэн патша мен оның үкіметі барлық аумақтарды Қытайға беруді қабылдады және "Тауға өтуге рұқсаттамасы" немесе "Таудан өтуге рұқсаттамасы" деп аталатын келісімге қол қойды. Бұл құжатта маңызды ақпараттар болған. Қытай императоры бұл құжатты қытай әріптерімен жазған. "Юй-Мьен халқы өздерінің жеке басын, тілін, мәдениетін, дінін сақтап, тау беткейлерінде немесе тауларда қоныстанып, егіншілікпен айналысып, отбасын өсіруге құқылы. Юй-Мьен халқына өз үкіметін құруға рұқсат берілмейді және өз ұлтын құруға құқығы жоқ. Осы құжатты иеленген Юй-Мьен халқы барлық аумақтар мен шекараларды кесіп өтіп, қоныстануға және тауларда ауыл салуға, егіншілікпен айналысып, мемлекеттік кедергісіз өмір сүруге заңды құқық алады. Бұл елдің үкіметтері олардың әл-ауқаты үшін жауапты және Юй-Мьен халқының тұрып жатқан елдің заңдары мен ережелерін сақтауға тәрбиелеуі керек". Ұлтын жоғалтқаннан кейін, Юй-Мьен халқының 12 руы таулы және төбелі жерлерге байланысты кішкентай ауылдарға бөлінуге мәжбүр болды. Әр ауылда 15-20 отбасы тұрды. Әр ауылдың көптеген тұрғындары туысқандық байланыста болды. Кейде олар өз руларын бірге сақтап қалды. Олар қырлы-жоңғылық шаруашылықпен айналысты. Аң аулау және балық аулау – олардың тамақ табудың негізгі тәсілі болды. Юй-Мьен әйелдері үй шаруасымен және балалармен айналысты. Юй-Мьеннің жазба тілі қытай әріптеріне ұқсас, ол тек діни және әншілік әндер үшін қолданылды. Күнделікті сөйлеу үшін жазба тіл болған жоқ. Топырақтары тозығы жеткенде, олар тропикалық орманның жаңа жеріне көшіп, жаңа өмір мен жаңа ауылды қайтадан бастады. Юй-Мьен халқы Қытайдың тауларында шашырап кетті. Олар тұрған таулар қырлы-жоңғылық шаруашылықтың салдарынан шөлге айналды. Олар таулы аймақтарда жаңа жерлер іздеді. Олар оңтүстікке қарай іздестіріп, ақырында Вьетнамға көшіп барды.
Карендер
Көптеген адамдар Карен, ал басқалары Карианг немесе Ян деп білетін Кньяу тайпасы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі тайпалардың бірі. Карен халқының жалпы саны белгісіз, себебі олар Бирма, Лаос және Таиланд елдеріне шашырап орналасқан, ал Бирмада 1930 жылдан бері сенімді халық санауы жүргізілген жоқ. Халық санының бағасы 7,5 миллионнан 14 миллионға дейін жетеді. (Ең консервативті бағалау бойынша, олардың халқы Швейцария халқымен шамалас). Таиландтағы шамамен 320 000 карендер елдің барлық тайпалық халқының жартысын құрайды. Карендер басқа тайпалар сияқты жерді кесіп, өртеу әдісімен шаруашылық жүргізсе де, оларды төменгі жазықтықтағы тұрақты ауылдарда өмір сүруі және экологиялық тұрақты күріш далаларын дамытуға белсенді түрде кірісуі ерекшелендіреді. Осы факторлар карендерге тай қоғамына оңайрақ интеграциялануға мүмкіндік берді.