Кіріспе

Теңіз бұршақтарының тобының жалпы атауы.

Абалон (/audio=En us abalone. ogg/'/æ//b//ə//l//oʊ//n//i/ немесе ,/æ//b/ə/'/l//oʊ//n/; испан тілінен abulón, Rumsen тілінен aulón сөзінен келген) – Haliotidae тұқымдасына жататын, тек Haliotis туысын қамтитын (бұрын алты кіші туыстан тұратын) шағыннан өте ірі теңіз гастропод ұлуларының кез келген тобының жалпы атауы. Әлем бойынша танылған абалон түрлерінің саны 30-дан 130-ға дейін, 230-дан астам түр деңгейіндегі таксондар сипатталған. Тұқымның ең толық қарастырылуы 56 түрді және 18 қосымша түршелерді жарамды деп санайды. Абалон қабықтары төмен, ашық спиральді құрылымға ие және қабықтың сыртқы жиегіне жақын бірнеше ашық тыныс тесіктерімен сипатталады. Қабықтың қалың ішкі қабаты перленең қабықтан (накре) тұрады, ол көптеген түрлерде өте жарықтандырады, нәтижесінде қабықтарды адамдарға әдемі заттар, әшекейлер ретінде және түрлі-түсті перленең қабықтың көзі ретінде тартымды ететін әртүрлі, өзгермелі түстер пайда болады. Абалонның еті деликатес саналады және оны әртүрлі мәдениеттерде шикі немесе пісірілген күйінде тұтынушылар пайдаланады.

Сипаттама

Абалонның көпшілігі (Haliotis pulcherrima) ең үлкен түрі, Haliotis rufescens-ке дейін жетеді. Абалон қабығы дөңгелек, овал пішіндес және жоғары иісті немесе өте жалпақ болуы мүмкін. Көптеген түрлердің қабығында кішкентай, жазық шыңы және екі-үш айналым бар. Соңғы айналым, дене айналымы деп аталады, ол ауриформды, яғни қабық құлаққа ұқсайды, соның салдарынан "құлақ қабықшасы" деген жалпы атау пайда болды. Haliotis asinina пішіні біршама өзгеше, себебі ол созылыңқы және кеңейтілген. Haliotis cracherodii cracherodii қабығы да ерекше, өйткені ол жұмыртқа тәрізді, тесігі жоқ, шыңы жоғары көтерілген және тікенекті қабырғалары бар. Қабықшадағы мантиялық тілік қабықшада ойыс жасап, тұқымдасқа тән тесіктер қатарын көрсетеді. Бұл тесіктер - жабыршықтардың суын шығаруға және сперматозоидтар мен жұмыртқаларды су қабатына шығаруға арналған тыныс алу тесіктері. Қабықтың сыртқы беті жолақты және күңгірт. Қабықтың түсі түрлерге қарай өте әртүрлі болады, бұл жануардың тамақтануын көрсетеді. Бұл жұмсақ денелілер кең, бұлшықетті аяқтарымен тасты беттерге мықты жабысады, бірақ кейбір түрлері, мысалы, Haliotis cracherodii, бұрынғыда суаралық аймақта көп кездесетін. Абалон салыстырмалы түрде кішкентай өлшемде пісіп-жетіледі. Олардың өнімділігі жоғары және олардың өлшемімен бірге артады, бір ретте 10 000-нан 11 миллионға дейін жұмыртқа салады. Сперматозоидтар жіңішке, бір жағынан сүйір, ал алдыңғы жағы дөңгелек бас пішіндес.

Тарату

Галиотидтер туысы бүкіл әлемде тараған, Оңтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауы, Солтүстік Американың Атлантика жағалауы, Арктика және Антарктиданы қоспағанда, барлық құрлықтардың жағалау суларында кездеседі. Абалон түрлерінің көп бөлігі Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, Австралия, Солтүстік Американың батыс жағалауы және Жапония сияқты суық суларда таралған.

Қабықтың құрылысы мен қасиеттері

Абалонның қабығы ерекше түрде мықты және микроскопиялық кальций карбонатынан жасалған кірпіштей қабатталған плиткалардан тұрады. Плиткалардың қабаттары арасында жабысқақ ақуызды зат бар. Абалон қабығына соққанда, плиткалар сынудың орнына сырғанап жылғалады, ал ақуыз соққының күшін жұтады. Материалтану ғалымдары бүкіл әлемде осы плиткалы құрылымды зерттеп, дене бронясы сияқты берік керамикалық өнімдерді жасауға тырысуда. Абалон қабығын ұнтақтау және кесу кезінде пайда болатын шаң қауіпті; адамдарды осы бөлшектерді жұтудан қорғау үшін қажетті сақтық шараларын қолдану қажет.

Аурулар мен зиянкестер

Абалон түрлі ауруларға шалдығады. Виктория штатының Басты өнеркәсіп департаменті 2007 жылы ганглионевриттің салдарынан зардап шеккен аймақтардағы малдың 90%-ға дейін қырылғанын хабарлады. Абалондықтар ауыр гемофилиямен ауырады, себебі олардың дене сұйықтықтары кесілген немесе тесілген жарақта ұюға келмейді. Полихеттердің Spionidae тұқымдас өкілдері абулонға зиян келтіретін жәндіктер ретінде танымал.

Адамға арналған

Абалон ғасырлар бойы бүкіл әлемде тағамдық және әсемдік заттары ретінде жиналып келеді. Абалон қабықтары және оған байланысты материалдар, мысалы, оның тырнақ тәрізді інжулары мен аналық қабығы, әшекейлер жасауға, сондай-ақ түймелерге, токаларға және инкрустацияға қолданылған. Бұл қабықшалар әлемнің әртүрлі жерлеріндегі археологиялық қазбаларда табылды, Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгіріндегі 100 000 жылдық шөгінділерден бастап Калифорнияның Солтүстік арналы аралдардағы тарихи қытайлық абалон қалдықтарына дейін. Кем дегенде 12 000 жыл бойы абалонды Арналы аралдар аймағында осылай көптеп жинағандықтан, төрт мың жыл бұрын қабықшалардың мөлшері кішірейіп кеткен.

Ауыл шаруашылығы

Абалонды өсіру 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында Жапония мен Қытайда басталды. 1990 жылдардың ортасынан бері, тұтыну мақсатында коммерциялық абалон өсіруге қатысты көптеген, үнемі табысты жобалар іске асырылды. Қаңқа басу және браконьерлік салдарынан жабайы абалон популяциясы мөлшері азайып, қазіргі таңда тұтынылатын абалон етінің көп бөлігі шаруашылықта өсіріледі. Абалон өсірудің негізгі аймақтары – Қытай, Тайвань, Жапония және Корея. Сондай-ақ, Австралия, Канада, Чили, Франция, Исландия, Ирландия, Мексика, Намибия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, Испания, Таиланд және АҚШ-та да абалон өсіріледі. 2012 жылы сынақтан өткеннен кейін, Батыс Австралиядағы Флиндерс шығанағында коммерциялық «теңіз ранчосы» құрылып, абалон өсіріледі. Ранчо 5000 бөлек бетонды абалон мекендейтін жасанды риф негізінде құрылған, әрбір бөлігі 400 абалонға арналған. Риф жағалаудағы шағын өсіру орталығынан алынған жас абалонмен себіледі. Абалон мекендерде табиғи түрде өсетін теңіз балдырымен қоректенеді; шығанақтың экожүйесінің байытылуы дуфиш, қызғылт шұбар, урас және Самсон балықтарының санының өсуіне де ықпал етеді.

Тұтыну

Абалон – әлемнің кез келген аймағында, оның бір түрі көптеп таралған жерлерде адамдар үшін бағалы тағамдық көз. Бұл моллюсктың еті Латын Америкасының кейбір елдерінде (әсіресе Чилиде), Францияда, Жаңа Зеландияда, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда деликатес саналады. Үлкен Қытай аймағында және теңіз артындағы қытай қауымдастықтарында абалонды «бао ю» деп атайды және ол кейде қытайлық тойлардағы дастарқанға қойылады. Акула қанаттары немесе қарлыға ұясы сияқты, абалон да сәнді тағам ретінде қарастырылады және дәстүрлі түрде мерекелік кештерге арналады. Абалонның танымалдылығы артып, саны азайған сайын, бағасы да сәйкес түрде өзгерді. 1920 жылдары мейрамханада 4 унциялық абалон порциясы (инфляцияға түзетілген доллармен) шамамен 7 АҚШ доллары тұрған, ал 2004 жылы бағасы 75 АҚШ долларына дейін өсті. Америка Құрама Штаттарында осыған дейін абалонды көбінесе қытай иммигранттары жеп, жинап, дайындаған. Одан бұрын, абалонды американдық тайпалар тамақ ретінде пайдаланған және басқа да мақсаттарға қолданған. 1900 жылы Калифорнияда таяз судан жоғарыда абалон аулауға тыйым салатын заң қабылданды. Бұл қытайлықтарды нарықтан ығыстырды, ал жапондықтар жабдықтармен немесе оларсыз терең суға түсуді жетілдіріп, нарыққа енді. Абалон 1915 жылы Панама-Тынық мұхиты халықаралық көрмесінен кейін АҚШ-та танымал бола бастады, онда 365 түрлі балық және тағам дайындау көрсетілімдері, сондай-ақ 1300 орындық асхана ұсынылды. Жапонияда тірі және шикі абалонды аваби сушиіне қосады немесе буға пісіріп, тұздап, қайнатып, ұсатып немесе соя соусында сөндіреді. Тұздалған, ашытылған абалон ішектері – Хонсю аймағының жергілікті тағамы, тотцурудың негізгі құрамы. Тотцуру көбінесе сакемен бірге ішіледі. Оңтүстік Кореяда абалонды Чонбок (/juhn bok/) деп атайды және оны түрлі рецепттерде қолданады. Чонбок қамыры және майда қуырылған абалон стейкі танымал, сонымен қатар оны көбінесе сорпаларға немесе рамьонға қосады. Калифорнияда абалон етін пиццада, карамельденген мангомен бірге пісірілген немесе крекер ұны мен ұнмен шаңдалған стейк түрінде табуға болады.

Австралия

Тасмания жыл сайынғы әлемдік балық тұқымының шамамен 25% өнімді қамтамасыз етеді. Шамамен 12 500 тасманиялық қара және жасыл жапырақты балықты хобби ретінде аулайды. Қара жапырақты балық үшін өлшем шегі штаттың оңтүстік бөлігінде бірдей, ал солтүстік бөлігінде басқаша. Жасыл жапырақты балықтардың ең кішкентай өлшемі – , бірақ штаттың солтүстігіндегі Перкинс шығанағы маңындағы аймақта ең кішкентай өлшем – . Балық аулауға рұқсаттамасы барлар үшін күндізгі шегі 10 дана, ал жалпы жинау лимиті 20 дананы құрайды. Балық аулау үшін суға түсуге рұқсат етіледі және Австралияда бұл іс бай тарихқа ие. (Жаңа Оңтүстік Уэльс және Батыс Австралия штаттарында балық аулау үшін суға түсуге тыйым салынған; тегін суға түсу арқылы екі балық аулауға рұқсат беріледі). Виктория штаты 1950 жылдардың соңынан бері белсенді балық аулаумен айналысып келеді. Штат үш балық аулау аймағына бөлінген: Шығыс, Орталық және Батыс, және әр балықшыға аймаққа сәйкес лицензия талап етіледі. Балық аулауды судан ауамен жабдықталған "хука" жүйесін пайдаланатын суға түсушілер жүзеге асырады. Суға түсуші рифтер арасында балық колонияларын іздеп жүргенде, палубадағы жұмыскер қайықты басқарады, бұл "тірі" жұмыс деп аталады және суға түсуші жұмыс істейтін жерде болады. Тас арасынан алынған балықтар суға түсушімен немесе "ату арқаны" арқылы су бетіне көтеріледі, онда палубадағы жұмыскер балықты ілгіш арқанға қосып алады. Суға түсушілер рифтен шығару алдында әр балықты өлшейді, ал палубадағы жұмыскер әр балықты қайта өлшеп, қабығынан артық балдырларды тазартады. 2002 жылдан бері Викториядағы балық аулау өнеркәсібінің өнімділігі айтарлықтай төмендеді, 2011/12 балық аулау маусымында жалпы рұқсат етілген аулау көлемі 1440 тоннадан 787 тоннаға дейін азайды, себебі балық қорларының азаюы және ең бастысы, балықтардың ганглионевриті вирусының таралуы, ол балық қорлары үшін жылдам таралып, өлімге себеп болады.

Америка Құрама Штаттары

Қызыл абалонды спорттық аулауға Калифорния балық аулау лицензиясы және абалон маркалық картасы арқылы рұқсат етіледі. 2008 жылы абалон картасымен бірге 24 тегті жинақ келді. 2014 жылы бұл көрсеткіш жылына 18 абалонға дейін төмендетілді, ал 2017 жылдан бастап лимит 12-ге дейін төмендетілді, олардың тек тоғызы ғана Мендосино округінің оңтүстігінде аулануы мүмкін. Заңды өлшемге сай келген абалонды дереу тегтеу керек. Абалонды тек демдік сақтап аулау немесе жағадан жинау арқылы ғана аулауға болады; абалонды суға батып аулауға қатаң тыйым салынған. Сан-Франциско шығанағының оңтүстігінде абалон аулауға рұқсат жоқ. Міндетті ең кішкентай мөлшері қабықтың бойымен өлшенеді. Бір адамда бір уақытта үш абалоннан артық болмауы керек. 2017 жылдан бастап абалон аулау маусымы мамырдан қазанға дейін, шілде айын қоспағанда. Абалонды тасымалдау тек қана қабығымен бірге болғанда ғана заңды. Спорттық аулау арқылы алынған абалонды, соның ішінде қабығын сатуға тыйым салынған. Тек қызыл абалонды ғана аулауға болады, себебі қара, ақ, қызғылт, жалпақ, жасыл және пинто абалон заңмен қорғалады. Абалон суға түсуші әдетте қалың суға түсу костюмімен, соның ішінде капот, ботинок және қолғаптармен жабдықталады, және әдетте маска, шнорхел, салмақ белбеуі, абалон темірі және абалон өлшегіші де болады. Басқаша айтқанда, тас жинаушы төмен суда жартастардың астында абалонды қолмен сезіп таба алады. Абалон көбінесе бірнеше дюйм тереңдіктен бастап ауланады; одан тереңде аулау сирек кездеседі, бірақ демдік сақтап суға түсетіндер азық көздері жанындағы тау жыныстарынан одан да терең жұмыс істей алады. Абалонды жартастан толығымен жабылуға үлкермей шығарып алу үшін абалон темірі қолданылады. Суға түсушілер қайықтан, каяктан, түтікшеден немесе тікелей жағалаудан суға түседі. Молюск Concholepas concholepas көбінесе АҚШ-та "Чили абалоны" деген атпен сатылады, бірақ ол абалон емес, мурицид.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда абулонды pāua (/'//p//aʊ//ə/, маори тілінен алынған) деп атайды. *Haliotis iris* (немесе қара аяқты пауа) – Жаңа Зеландияда кең таралған пауа, оның жоғары жылтыратылған анакарлы қабығы көк, жасыл және күлгін түстердің керемет ойынымен сувенир ретінде өте танымал. *Haliotis australis* және *Haliotis virginea* да Жаңа Зеландия суларында кездеседі, бірақ *H. iris*-тен кем танымал. Жаңа Зеландияның барлық моллюскалары сияқты, пауаны демалыс мақсатында аулау үшін рұқсат алу қажет емес, егер Бастапқы өнеркәсіп министрлігі (MPI) белгілеген аулау лимиті, мөлшерге қатысты шектеулер, маусымдық және жергілікті шектеулер сақталса. Заң бойынша демалыс күнінің лимиті бір суарғышқа 10 дана, ал *H. iris* үшін қабықтың ең аз ұзындығы – [саны], *H. australis* үшін – [саны] тең. Сонымен қатар, ешбір адамда, тіпті құрлықта да, 20 пауадан немесе пауа етінен артық мөлшерде болуына рұқсат етілмейді. Пауаны тек еркін суға түсу арқылы ғана аулауға болады; оны аквалангпен аулауға тыйым салынған. Әлемде абулон етін жинау және экспорттау бойынша үлкен қара нарық бар. Бұл мәселе әсіресе маорилердің дәстүрлі құқықтары бойынша пауа аулауға рұқсат заңды түрде берілген жағдайларда қиындық тудырады. Мұндай рұқсаттарды теріс пайдаланғанда, оны бақылау өте қиын. Лимиттерді Бастапқы өнеркәсіп министрлігінің балық шаруашылығы инспекторлары Жаңа Зеландия полициясының қолдауымен қатаң түрде сақтайды. Браконьерлік Жаңа Зеландияда кең таралған, мыңдаған пауа заңсыз ауланып, көбінесе қабық өлшемдеріне сәйкес келмейді. Сотталғандардың суға секіру құралдары, қайықтары мен автокөліктері тәркіленіп, айыппұл салынады, ал сирек жағдайларда түрмеге қамалады.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкаға ендемиялық бес түрі бар, атап айтқанда H. parva, H. spadicea, H. queketti және H. speciosa. Оңтүстік Африкадағы ең ірі абулон – Haliotis midae – елдің жағалауының шамамен үштен екі бөлігінде кездеседі. Абулон аулау көп жылдар бойы хобби ретінде танымал болған, бірақ қазіргі уақытта заңсыз коммерциялық аулау оның қорларын қауіпке тікелей тікелей алып келді. Оңтүстік Африкада осы моллюскіні аулауға ниеттенген әрбір адамға жыл сайын берілетін рұқсат қажет, ал абулонды су астындағы жабдықтарды пайдаланып аулауға тыйым салынған. Дегенмен, соңғы жылдары абулон аулауға рұқсат берілмейді, бірақ коммерциялық аулау және синдикаттардың заңсыз аулауы жалғасуда. 2007 жылы абулонның кең таралған браконьерлік аулауына байланысты, Оңтүстік Африка үкіметі оны CITES келісімінің III қосымшасына сәйкес, құрдымға бара жатқан түрлер тізіміне енгізді, бұл мүше мемлекеттерді осы түрдің саудасын қадағалауға шақырады. 2010 жылдың маусым айында Оңтүстік Африка үкіметі бұл тізімді CITES-тен алып тастады, соның салдарынан Оңтүстік Африка абулоны енді CITES сауда бақылауына бағынбайды. Бірақ экспортқа рұқсат алу әлі де міндетті. Браконьерлік аулауды азайту мақсатында Оңтүстік Африкадан алынған абулон еті ел ішінде сатуға тыйым салынған, алайда заңсыз ауланған еттің көп бөлігі Азия елдерінде сатылады. 2008 жылдың басында абулон етінің көтерме бағасы шамамен 40 АҚШ долларына 1 килограммды құрады. Сонымен қатар, қабықшаларының саудасы да белсенді жүріп жатыр, олардың бір тоннасы 1400 АҚШ долларынан астам бағаға сатылады.

Канал аралдары, Бретань және Нормандия

Ормерлер (Haliotis tuberculata) Британдық Норманд аралдарында және Францияның көршілес аймақтарында деликатес саналады, ал жергілікті тұрғындар оларды қызу қызығушылықпен іздейді. Бұл және жақында пайда болған қауіпті бактериялық ауру 19 ғасырдың екінші жартысынан бері олардың санының күрт азаюына себеп болды, ал "ормер жинау" енді қорларды сақтау мақсатында қатаң реттеледі. Ормерлерді жинау қазір 1 қаңтардан 30 сәуірге дейінгі бірнеше "ормер кезеңдерімен" шектеледі, олар толық немесе жаңа ай күндері және одан кейінгі екі күнде болады. Қабығының ұзындығы белгілі бір өлшемнен кем ормерлерді жағажайдан алуға рұқсат жоқ. Жинаушыларға су өткізбейтін костюм киюге немесе тіпті басын суға батыруға да рұқсат етілмейді. Осы заңдарды бұзу қылмыстық құқық бұзушылық болып есептеледі және 5000 фунт стерлингке дейін айыппұл салуға немесе алты айға бас бостандығынан айыруға әкелуі мүмкін. Ормерлерге деген сұраныс соншалық, олар әлемдегі алғашқы су астындағы тұтқындалуға себеп болды: Гернси тұрғыны, мырза Кемпторн Ли, ормерлерді заңсыз жинап алып, толық дайвинг жабдығымен суға түскені үшін полиция қызметкерімен тұтқындалды.

Декоративтік бұйымдар

Абалон қабығының жарқыраған, ішкі перле қабаты дәстүрлі түрде әшекейлеу үшін, әсемдік заттары ретінде және зергерлік бұйымдарда қолданылып келген. Корей қолөнері туралы толық мағлұмат үшін "Наджончильги" мақаласын қараңыз.

Жергілікті қолдану

Абалон әлемнің көптеген жергілікті мәдениеттерінде, әсіресе Африкада және Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауында маңызды тағамдық өнім болып саналған. Оның еті дәстүрлі тағам, ал қабығы әшекей жасауға қолданылады. Тарихи жағдайларға сәйкес, кейбір қауымдастықтарда қабықтар валюта ретінде де қолданылған.

Құрып кету қаупі

Абалон – тым көп балық аулау және соңғы кездегі көмірқышқыл газының деңгейінің артуынан мұхиттардың қышқылдануы салдарынан жойылып кету қаупі төнген көптеген организмдердің бірі, себебі pH деңгейінің төмендеуі олардың қабықтарын әлсіретеді. XXI ғасырда ақ, қызғылт және жасыл абулон АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлердің федералды тізіміне енген, ал Сан-Клементе және Санта-Барбара аралдарында оларды қалпына келтіруге болатын жерлер ұсынылған. Сонымен қатар, абулонды шаруашылыққа өсіріп, оларды табиғатқа қайта енгізу мүмкіндігі де қарастырылып жатыр, мұндай абулонға популяцияны қадағалауға көмектесетін арнайы таңбалар қойылады.

Түрлер

Haliotis туысына жататын түрлердің саны уақыт өте өзгеріп отырады және қандай дереккөзге жүгінгеніңізге байланысты. Расталған түрлердің саны 30-дан басталады. Абалонның көп бөлігі сақтау статусы бойынша бағаланбаған. Бағаланған түрлердің нәтижесінде, абалонның саны жалпы алғанда азайып бара жатқаны және оны бүкіл әлемде қорғау қажеттігі анықталды.