Кіріспе

Құс шаяғы, ит шаяғы немесе Атлантикалық ит шаяғы (Nucella lapillus) – жыртқыш теңіз құрлықаяғының бір түрі, Muricidae тұқымдастығына жататын етшіл теңіз құрлықаяғы, тас шаяғы. Nucella lapillus алғаш рет Карл Линней 1758 жылғы «Systema Naturae» еңбегінің 10-шы басылымында Buccinum lapillus (базионим) деп сипаттаған. «Ит шаяғы» термині Nassariidae тұқымдастығына да қатысты қолданылуы мүмкін.

Тарату

Бұл түр Еуропа жағалауларында және Солтүстік Американың Атлантика мұхитының солтүстік-батыс жағалауында таралған. Одан әрі, Атлантика мұхитының жағалауларындағы эстуарлық суларда да кездеседі. Бұл түр тасты жағалауларды ұнатады, онда ол мидиялар мен аскабаш жануарларын жейді.

Қабықтың сипаттамасы

Иттің құртқасы кішкентай және дөңгелек, тік мұнарасы және қысқа, тік сифондық арнасы (қабықтың астыңғы жағындағы ойыс) мен терең анальдық арнасы бар. Қабықтың жалпы пішіні, сол жерде тіршілік ететін популяцияның жағалаудағы толқындарға қаншалықты ұшырауына байланысты кең ауқымда өзгереді, бірақ дене бұрандасы (қабықтың ең үлкен бөлігі, онда ішкі мүшелердің көп бөлігі орналасқан) әдетте қабықтың толық ұзындығының 3/4-ін құрайды. Ересек құрттардың апертурасы көбінесе тігізделген, ал жас құрттарда бұл сирек кездеседі. Қабық беті өсу сызықтарымен ғана үзіліске ұшыраған тегіс болуы мүмкін, немесе егер құрттар көбірек қорғалған жерлерде тіршілік етсе, қабық беті біршама кедір-бұдыр және қабатты болуы мүмкін. Беті спиральды жолақтармен өрнектелген. Сыртқы ернегі тісті және ішкі жағы қырлы. Колумласы тегіс. Сыртқы қабықтың түсі көбінесе ақшыл сұр, бірақ қызғылт сары, сары, қоңыр, қара немесе осы түстердің кез келген комбинациясымен жолақты болуы мүмкін. Кейде олар тіпті жасыл, көк немесе қызғылт түсті де болуы мүмкін.

Тіршілік ету ортасы

Иттің балықшығы тасты жағалауларда және суайдындарда тіршілік етеді. Климаттық жағдайлар бойынша 0 °C және 20 °C изотермалары арасында өмір сүреді.

Тіршілік ортасының әсері

Толқын әрекеті итбалықты көбірек қорғалған жағалауларға шектейді, бірақ бұл қабықшасы мен бұлшықетті аяғы сияқты бейімделу арқылы, сондай-ақ жартасты жарықтардағы қорғалған микроорталарды пайдаланып толқын әрекетіне тікелей ұшыраудан аулақ болу арқылы теңдестіріледі. Итбалықтың сүйікті субстраты құм емес, қатты тау жынысы болып табылады, бұл жағалаудың төменгі деңгейлеріндегі проблемаларын күшейтеді, онда ауа райы теңіз түбінің тұрақтылығын азайтуы мүмкін. Булану арқылы судың жоғалуын (суды ұстап тұратын және оның буға айналып кетуіне жол бермейтін қақпақша арқылы) көтеруге болады немесе одан аулақ болуға болады (суға немесе көлеңкелі жерге өту арқылы). Итбалықтың саны ең көп болатын орын шамамен орташа тасқын аймағымен сәйкес келеді. Ол орта жағалауда тіршілік етеді. Жалпы, жағалаудың жоғары тік биіктіктерінде итбалыққа құстардың жыртқыштығы және азық үшін түрлер арасындағы бәсекелестік сияқты биотикалық факторлар ең көп қауіп төндіреді, бірақ абиотикалық факторлар негізгі мәселе болып табылады, өмір сүруге қиын жағдай жасайды. Төменгі биіктікте крабтардың жыртқыштығы және түр ішіндегі бәсекелестік сияқты биотикалық факторлар мәселе тудырады. Итбалықтың таралған аймағының жоғарғы шегі шамамен орташа жоғары тасқын су сызығымен, ал төменгі шегі шамамен орташа төмен тасқын су сызығымен сәйкес келеді, сондықтан көптеген итбалықтар орташа тасқын аймағында кездеседі. Тасқын бассейндері мен ұқсас микроорталар итбалық сияқты организмдердің тік диапазонын кеңейтеді, себебі олар тұрақты ортаны қамтамасыз етеді, бірақ булану еріген заттарды шоғырландырғандықтан тұздылықтың жоғарылауына бейім. Бұл көптеген түрлер үшін улы жағдайлар тудыруы мүмкін. Итбалық судан тыс жерде шектеулі уақыт қана тірі қалуы мүмкін, себебі ол ұзақ уақыт судан тыс қалса біртіндеп кеуіп, өледі. Жасұшалардағы метаболикалық процестер ерітіндіде жүреді, ал судың азаюы организмнің дұрыс жұмыс істеуін мүмкін етпейді. Тәжірибелер көрсеткендей, 40°C температурада итбалықтардың 50% өледі және одан төмен температурада олардың үлесі азаяды деп болжауға болады. Сонымен қатар, итбалық аммиакты тікелей суға шығаруы керек, себебі ол көптеген жоғарғы жағалау түрлеріне тән бейімделуге ие емес, ол су жоғалтпай, экскреция үшін зәр қышқылын өндіруге мүмкіндік береді. Егер итбалық 7 күн бойы 18°C температурада судан тыс ұсталса, олардың 100% өледі, ал көптеген иттің түрлері итбалықтан гөрі көбірек су жоғалтады (яғни олардың жалпы дене массасының 37% -дан астамы), бірақ олардың улы қалдықтарды тиімдірек шығару қабілетінің арқасында тірі қалады.

Тамақтандыру әдеттері

Оның бейімделуіне құрбандыларының қабықтарында тесік жасау үшін өзгертілген радиула (тісті хитинді құрылым) және оны толықтыратын, қабықты жұмсартатын химиялық затты бөлетін аяқтағы мүше кіреді. Тесік пайда болғаннан кейін, қабықтың ішіне парализге түсіретін химиялық заттар мен ас қорыту ферменттері шығарылып, жұмсақ дене "соупқа" айналдырылады, ол сопақ арқылы сорылып алынады. Барнаклдың қабық жапырақшаларын сопақпен ажыратуға болады, ал тұтас организм шамамен бір күнде желінеді, бірақ мидия сияқты ірі жануарларды қорытуға бір аптаға дейін уақыт қажет болуы мүмкін. Тамақтану тек осы әрекетке қолайлы жағдайлар болғанда ғана жүзеге асады, және осы кезде итқұйрық көп мөлшерде тамақтанады, сондықтан ішек мүмкіндігінше толы болып қалады. Бұл қосымша тамақ қажет болғанға дейін қорғануға мүмкіндік береді, содан кейін тамақ іздеу жалғасады. Егер толқындар күшті болса немесе судың көп жоғалту қаупі болса, итқұйрық ұзақ уақыт бойы қорғалған жерлерде бейкүнә күйде қалады. Мидиялар өздеріне шабуыл жасайтын итқұйрықтарды биссус жіптерімен байлап, оларды қозғалмайтын етіп қоятын қорғаныс стратегиясын дамытқан, нәтижесінде итқұйрықтар ашаршылықтан қорғалады.

Жыртқыш жануарлар

Иттің жыртқыштарына әртүрлі рак және құстар түрлері жатады. Қабықтың жиегінде тістер өсіру арқылы, қабықтың тесігінен жұмсақ денесін тартып алуға тырысатын рактардан қорғануға болады. Көптеген жыртқыштар ересек ит-ұлудың берік қабығын бұзуға шамасы келмейді, бірақ жас ұлулар көптеген жыртқыш түрлердің шабуылына осал. Қаздар мен басқа да құстар денесін қабығымен бірге жұтып қояды, ал сойқылар мен түрлі шағалалар қабықты ұрып сындырып жей алады. Қыс айларында олар қызғылт құстар мен ұқсас су құстарынан көп зиян көреді, ал жазда рактар үлкен қауіп тудырады. Жалпы алғанда, ит-ұлу құстарға құрғақта, ал рактарға суда батқанда осал болып есептеледі.

Адамға арналған

Иттің қайыңын қызыл, қызғылт және күлгін түсті бояулар өндіру үшін пайдалануға болады, оның Жерорта теңізіндегі туыстары сияқты – тікенді бояу мурексі (Bolinus brandaris), жолақты бояу мурексі (Hexaplex trunculus) және тас қабықшасы (Stramonita haemastoma) ежелгі әлемде өте жоғары бағаланған қызыл, қызғылт және күлгін түстерді берген. Беде Британияда «қайың көп кездесетінін, олардан күн сәулесінде де, жаңбырда да солмайтын әдемі қызыл бояу алынады; шын мәнінде, мата неғұрлым ескі болса, түсі соғұрлым әдемі болады» деп жазған. Ирландияда, Инишкеа Солтүстік аралында (Ко. Мейо), археологтар біздің заманымыздың 7-шы ғасырына жататын, кішкентай, ыдыс деп саналатын және сынған ит қабықшаларынан құралған қайыңды бояу шеберханасын тапты. Өкінішке орай, осындай шеберхана ерте ортағасырлық Британияда табылған жоқ. Дегенмен, екі рет тексерілген бром іздері, қайың бояуының бар екенін көрсетеді, «Барберини Інжілі» деп белгілі англосаксондық кітаптың бір бетінен табылды. Бұл қолжазба біздің заманымыздың 8-ші ғасырының соңына немесе 9-шы ғасырының басына жатады, ал қайың бояуы Әулие Жоханның Інжілінің басындағы ақ әріптердің фонында қолданылған. Сондай-ақ, англосаксондық маталардың сақталған үлгілерінде қайың бояуын табуға әрекеттер жасалды, бірақ осы уақытқа дейін жүргізілген химиялық талдаулар бромды анықтамады. Нортумбрияның Олдфритінің таққа отыру рәсімі туралы англосаксондық мәліметтерде қайыңмен боялған мата туралы айтылады, бірақ бұл римдік рәсімдердің поэтикалық қайталауы болуы мүмкін. Тағы бір мысал – Рипондық Вильфридтің Англияға әкелген құнды маталар туралы мәлімет.