Кіріспе

Ирландияның ерлер арасындағы футбол чемпионаты
Гейл футболы (ерлер)

Бүкіл Ирландияның аға футбол чемпионаты (SFC) (Craobh Shinsir Peile na hÉireann) – гейл футболындағы ең басты контиаралық жарыс. Округтік командалар бір-бірімен жарысады және жеңімпаз Бүкіл Ирландия чемпионы деп жарияланады. Гейллік атлетика қауымдастығы (GAA) ұйымдастырған чемпионат 1887 жылдан бері, бір жылды қоспағанда, жыл сайын өткізіліп келеді. Финал жыл сайынғы 35-ші жексенбіде Дублиндегі Крок паркінде өтеді, ал жеңімпаз команда Сэм Магуайр кубогын иеленеді. Чемпионаттың көп бөлігінде, команда жеңілген жағдайда чемпионаттан шығарылатын тікелей нокаут жүйесі қолданылды. Соңғы жылдары чемпионатқа іріктеу шарттары бірнеше рет өзгерді. Қазіргі таңдағы біліктілік 6 бастапқы жарысқа қатысатын командалармен шектелген: 4 провинциялық чемпионаттың финалистері – Коннахт, Ленстер, Мунстер және Ольстер, Тайлтен кубогының иегерлері және 16 командадан тұратын топтық кезеңге өту үшін Ұлттық футбол лигасының үздік білікті емес командалары. Бүкіл Ирландия чемпионатына қазіргі уақытта 33 команда қатысады, ал Керри, Дублин, Галвей және Каван өз провинцияларында ең табысты командалар болып табылады. Бұл құрметті титулдың иегері 19 түрлі округ болды, олардың 17-сі титулды бірнеше рет жеңіп алды. Барлық уақыттағы рекордты 38 рет жеңімпаз атанған Керри ұстап тұр. Дублин – қазіргі титул иесі, 2023 жылғы финалда Керриді 1:15 – 1:13 есебімен жеңді.

Тарих

Бірінші чемпионатта өздерінің округтік чемпионаттарынан кейін өз округтерін өкілдік еткен клубтық командалар бақ сынасты. 21 ойыншыдан құралған финалда Лимериктің «Коммершиалс» командасы мен Лоуттың «Жас Ирландия» командасы күш сынасты. Финал 1888 жылғы 29 сәуірде Бич-Хилл, Доннибрук қаласында (Бирд-авеню емес) өтті, «Коммершиалс» 1:4 есебімен 0:3 жеңіске жетті. Кейінгі Бүкіл Ирландия жарыстарынан айырмашылығы, провинциялық чемпионаттар өткізілмеді, нәтиже ашық жеребе тарту арқылы шешілді. Екінші чемпионат Америкалық турнеге байланысты аяқталмады. 1888 жылғы провинциялық чемпионаттар аяқталды (Типперри, Килкенни және Монахан жеңіске жетті; Коннахт командалары қатыспады), бірақ турнеден кейін Бүкіл Ирландия жартылай финалы мен финалы өткізілмеді. Англияның «Лондон» командасы жарыстың алғашқы жылдарында (1900–1903) төрт рет финалға шықты. 1892 жылы Бүкіл Ирландия чемпионатына округтік командалар енгізілді. Конгресс жеңімпаз клубқа округтегі басқа клубтардың ойыншыларын пайдалануға рұқсат берді, осылайша округтік командалар құрылды. Футбол және фырлинг ережелері де өзгертілді: голдар бес ұпайға теңестірілді, ал командалар 21-ден 17-ге дейін азайтылды. 1903 жылғы чемпионат Керриге алғашқы Бүкіл Ирландия титулын сыйлады. Олар Бүкіл Ирландияның аға футбол чемпионаты тарихындағы ең табысты футбол командасына айналды. Басқа Еуропа елдерінен, мысалы, көршілес Англиядан айырмашылығы, онда бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстарға байланысты жыл сайынғы спорттық іс-шаралар тоқтатылды, Бүкіл Ирландия чемпионаты 1887 жылдан бері үздіксіз өткізіліп келеді, финал 1889 жылдан бері өткізіліп келеді (1888 жылғы жарыс өткізілді, бірақ жоғарыда аталған шабуылға байланысты финал өткізілмеді). Жарыс Азамат соғысы мен Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарына қарамастан жалғасты (бірақ соңғысында Ұлттық футбол лигасы өткізілмеді). 1941 жылы Бүкіл Ирландия чемпионаты ауыз-аяқ ауруының таралуына байланысты тоқтап қалды, бірақ кейінге қалдырылған Ленстер финалы кейін қайта жоспарланды. 1970 жылдары кейбір чемпионат матчтарының ұзақтығы 60-тан 80 минутқа дейін ұзартылды. Бес маусымнан кейін 1975 жылы олар 70 минутқа дейін қысқартылды. Бұл тек провинциялық финалдарға, Бүкіл Ирландия жартылай финалдары мен финалдарына қатысты. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Кильдер, Майо, Каван, Вексфорд және Роскоммон сияқты сол кезеңде екі немесе одан да көп Бүкіл Ирландия титулын жеңген бірнеше команда пайда болды. 1990 жылдары маңызды өзгеріс болды, өйткені төрт жыл қатарынан (1991–1994) Бүкіл Ирландия титулын Ольстер командасы жеңіп алды. Содан бері Ольстер кез келген басқа провинциядан көбірек Бүкіл Ирландия жеңімпаздарын шығарды. Бүкіл Ирландия іріктеуі 2001 жылы енгізілді. Сол жылы 2001 жылғы финалда Галвей жеңіске жетіп, «арқа есіктен» өтіп, Бүкіл Ирландияны жеңген алғашқы футбол командасы болды. 2013 жылы «Шарқыраған көз» жүйесі «Кроук Парк» стадионындағы чемпионат матчтарында қолданыла бастады. Ол алғаш рет Оффалидің ойыншысы Питер Каннингхэмнің Килдэрге қарсы ойынның екінші жартысындағы әрекетінен соққан доптың сыртқа кеткенін растау үшін пайдаланылды. 2013 жылы Чемпионат тарихында алғашқы жұма күнгі кешкі матч өтті – Карлоу мен Лаоистің арасындағы бірінші раундтық іріктеу ойыны. Соңғы жылдары чемпионат құрылымына қосымша өзгерістер енгізілді. 2018 жылы «Супер 8» жүйесі енгізілді, онда төрт провинциялық чемпион және төрт іріктеу жеңімпазы төрттен тұратын екі топқа бөлінді. Әр команда өз тобындағы қарсыластарымен бір рет ойнайды, ал ең үздік екі команда Бүкіл Ирландия жартылай финалдарына өтеді. 2022 жылы чемпионат екі деңгейлі форматта өткізіледі. Ұлттық футбол лигасының 3-ші және 4-ші дивизиондарындағы командалар провинциялық финалға жетпесе, Бүкіл Ирландия іріктеуіне қатыспайды және оның орнына Тайтэнн кубогында ойнайды.

Тарихи форматы (18882000)

1887 жылы өткен алғашқы Бүкіл Ирландия чемпионатында жарыс ашық жеребе бойынша, тікелей еліске салу (нокаут) жүйесімен ұйымдастырылды. 1888 жылдан бастап провинциялық жүйе енгізілді, онда Ирландияның төрт провинциясындағы округтер провинциялық чемпиондарды анықтау үшін тікелей еліске салу (нокаут) жүйесі бойынша өзара жарысты. Осы төрт чемпион Бүкіл Ирландия чемпионатының жартылай финалында кездеседі. Жоғарыда сипатталған жүйе 2001 жылы көбірек ойындар өткізуге және провинциялық чемпионаттарды, сондай-ақ тікелей еліске салу (нокаут) жүйесін сақтап қалу мақсатымен қабылданды. Нәтижесінде, әрбір ойын маңызды болып қала береді, ал мәнсіз лига форматты матчтар өткізілмейді.

Төртінші финал форматы (2001-2017 жж.)

2001 жылдан 2017 жылға дейін Чемпионат ширек финал форматында өтті. Осы формат бойынша провинциялық матчтар мамыр, маусым және шілде айларында өткізілді. Төрт провинциялық чемпионаттың жеңімпаздары тамыз айында өтетін Бүкіл Ирландия ширек финалына жолдама алды. Тең түскен барлық матчтарда, тек провинциялық және Бүкіл Ирландия финалдарында ғана емес, қайта ойын өткізілетін болды. Қосымша уақыт тек қайта ойындар мен іріктеу матчтарында қолданылды. Егер командалар қосымша уақыттан кейін де тең болса, іріктеу матчы қайта ойнатылатын немесе қайта ойнатулар болған жағдайда тағы бір қайта ойнату өткізілетін еді. Провинциялық чемпионаттарды жеңбеген командалар үшін іріктеу сериясы (кейде "екінші мүмкіндік" деп те аталады) маусым және шілде айларында өтті, ал 4-турдың жеңімпаздары Бүкіл Ирландия ширек финалында төрт провинциялық чемпионмен кездесті. Бүкіл Ирландия ширек финалы: Төрт провинциялық чемпион Бүкіл Ирландия іріктеу турнирінің 4-турында жеңген төрт командамен жұптастырылды. Егер матч екі команданың теңдігімен аяқталса, қайта ойын өткізілетін еді. Төрт жеңімпаз команда Бүкіл Ирландия жартылай финалына қатысты. Бүкіл Ирландия жартылай финалы: Бүкіл Ирландия жартылай финалы тамыз айында өтті және оны Бүкіл Ирландия ширек финалының төрт жеңімпазы өткізді. Егер матч екі команданың теңдігімен аяқталса, қайта ойын өткізілетін еді. Екі жеңімпаз команда Бүкіл Ирландия финалына қатысты. Бүкіл Ирландия финалы: Қалған екі команда, әдетте, қыркүйектің үшінші жексенбісінде Бүкіл Ирландия финалында кездеседі. Жеңімпаз команда Бүкіл Ирландия чемпионы атанады.

Бір деңгейлі чемпионат форматы (20182019)

Бұл чемпионат жоғарыда аталған форматпен бірдей болды, алайда екінші деңгейлі чемпионат болмағандықтан, провинциялық финалда жеңіске ұпай алмаған барлық командалар іріктеу турниріне қатысуға құқылы болды. Іріктеу турнирі екі емес, төрт кезеңде өтті, ал төртінші кезеңнің төрт жеңімпазы Бүкіл Ирландия Супер 8-іне жолдама алды. Жоғарыда аталған форматтағыдай, командалар провинциялық чемпионаттарында неғұрлым жоғары деңгейге көтерілсе, іріктеу турнирінің соңғы кезеңіне қатысты. Бүкіл Ирландия Супер 8-і – екі топқа бөлінген төрт командадан тұратын топтық кезең болды. Әр топтан ең жоғары екі команда Бүкіл Ирландия жартылай финалына іріктеліп, одан кейін Бүкіл Ирландия финалы өтті.

Бір рет жойылатын форматқа қайта оралу (2020-2022)

COVID-19 пандемиясының салдарынан 2020 және 2021 жылғы чемпионаттар тарихи жекелей іріктеу жүйесіне қайта оралды. Өздерінің облыстық чемпионаттарында іріктеуден шығарылған командалар жолданған іріктеу кезептеріне қатыса алмады, ал «Супер 8» жүйесі тоқтатылып, тікелей нокаут жартылай финал және финал форматына көшті. 2022 жылы Нокаут (2001-2017) немесе «Супер 8» (2018-2019) жүйелерінен кішірек, қосымша іріктеу жүйесі қолданылды.

Лигамен және Тайлтен Кубогымен бірігу (2023)

2023 жылы чемпионат форматы тағы өзгертілді. 2022 жылдың ақпан айында GAA-ның арнайы съезінде бекітілген бұл жүйе бойынша, Ұлттық футбол лигасының нәтижелері (әр жылдың қаңтар айынан наурыз айына дейін өтеді) округтердің чемпионаттағы өркендеуіне әсер етеді. Төрт провинциялық чемпионат аяқталғаннан кейін, олардың құрылымы өзгеріссіз қалған күйінде, 16 команда арасында дөңгелек турнир өтеді, олар тең бөлініп, төрт топқа жіктеледі. Топтарға төрт провинциялық чемпион және төрт күміс жүлдегер кіреді, сондай-ақ лиганың жалпы тізімі бойынша тағы сегіз команда қосылады. Төрт топтың жеңімпаздары автоматты түрде «Барлық Ирландия» ширек финалына өтеді, ал ширек финалға қатысудың қалған төрт орны екінші және үшінші орын алған командалар арасындағы плей-офф матчтары арқылы анықталады. Ширек финал, жартылай финал және финал дәстүрлі жеке іріктеу жүйесі бойынша өтеді. Бұдан өзге, дөңгелек турнир кезеңіне ілікпеген 16 команда екінші деңгейдегі «Тайтэнн» кубогы үшін күш сынасады, ол да дөңгелек турнир топтары және жеке іріктеу финалдары арқылы өткізіледі.

Округтер

Аудан – Ирландияның географиялық аймағы, және Ирландияның отыз екі ауданының әрқайсысы өздерінің гэль ойындары мәселелерін Аудандық Кеңес арқылы ұйымдастырады. Аудандық командалар тиісті провинциялық чемпионаттарда (төрт ирланд провинциясын көрсететін) Коннахт (онда Лондон және Нью-Йорк командалары да бар), Ленстер, Манстер және Ольстерде ойнайды. Килкенни қазіргі уақытта 32 ирланд аудандық қауымдастықтарының ішінде жалғыз болып, Бүкіл Ирландияның аға футбол чемпионатына қатыспайды. Провинциялық чемпионаттар нокаут кубогы форматында өткізіледі.

Коннахт чемпионаты (жеті команда)

Ширек финал (3 матч): Бұл алға салынған алты команданың арасындағы үш матч, ал қалған командаларға тікелей келесі кезеңге өтуге мүмкіндік беріледі. Осы кезеңде үш команда іріктеуден шығарылады, ал жеңімпаздар жартылай финалға өтеді. Лондон мен Нью-Йорк ойындары 5 жыл сайын кезекпен өткізіледі. Жартылай финал (2 матч): Ширек финалдың үш жеңімпазы және тікелей келесі кезеңге өткен команда жартылай финал жұптарын құрайды. Осы кезеңде екі команда іріктеуден шығарылады, ал жеңімпаздар финалға өтеді және Бүкіл Ирландия топтық кезеңіне қатысуға іліктеді. Финал (1 матч): Екі жартылай финалдың жеңімпаздары осы матчта күш сынасады. Коннахт чемпиондары мен күміс жүлдегерлері тікелей Бүкіл Ирландия топтық кезеңіне бірінші және екінші нөмірлі команда ретінде қатысады.

Лайнстер чемпионаты (он бір команда)

Алдын ала тур (3 матч): Бұл алғашқы алты команданың арасындағы үш матч, ал қалған бесеуіне тікелей келесі кезеңге өтуге мүмкіндік беріледі. Осы кезеңде үш команда іріктеуден шығарылады, ал жеңімпаздар ширек финалға өтеді. Ширек финал (4 матч): Алдын ала турдың үш матчының жеңімпаздары қалған бесеуімен бірге ширек финал жұптарын құрайды. Осы кезеңде төрт команда іріктеуден шығарылады, ал жеңімпаздар жартылай финалға өтеді. Жартылай финал (2 матч): Ширек финалдың төрт жеңімпазы жартылай финал жұптарын құрайды. Осы кезеңде екі команда іріктеуден шығарылады, ал жеңімпаздар финалға өтеді және Бүкіл Ирландия топтық кезеңіне қатысу құқығын алады. Финал (1 матч): Екі жартылай финалдың жеңімпаздары осы матчта күш сынасады. Лейнстер чемпиондары мен күміс жүлдегерлері тікелей Бүкіл Ирландия топтық кезеңіне бірінші және екінші нөмірлі команда ретінде өтеді.

Мюнстер чемпионаты (алты команда)

Ширек финал (2 матч): Бұл алға салынған бірінші төрт команданың арасындағы екі матч, ал қалған екі командаға тікелей келесі кезеңге өтуге мүмкіндік беріледі. Осы кезеңде екі команда іріктеуден шығарылады, ал жеңімпаздар жартылай финалға өтеді. Жартылай финал (2 матч): Екі ширек финалдың жеңімпаздары қалған екі командамен бірігіп, жартылай финал жұптарын құрайды. Осы кезеңде екі команда іріктеуден шығарылады, ал жеңімпаздар финалға өтеді және Бүкіл Ирландия топтық кезеңіне қатысу құқығын алады. Финал (1 матч): Екі жартылай финалдың жеңімпаздары осы матчта күш сынасады. Мунстер чемпиондары мен күміс жүлдегерлері тікелей Бүкіл Ирландия топтық кезеңіне бірінші және екінші нөмірлі команда ретінде қатысады.

Ольстер чемпионаты (тоғыз команда)

Алдын ала тур (1 матч): Бұл бірінші тартылған екі команда арасындағы бір матч, ал қалған жеті команда келесі турға өтеді. Осы кезеңде бір команда іріктеуден шығарылады, ал жеңімпаздар ширек финалға өтеді. Ширек финал (4 матч): Алдын ала турдың жеңімпаздары қалған жеті командамен бірге ширек финал жұптарын құрайды. Осы кезеңде төрт команда іріктеуден шығарылады, ал жеңімпаздар жартылай финалға өтеді. Жартылай финал (2 матч): Төрт ширек финалдың жеңімпаздары жартылай финал жұптарын құрайды. Осы кезеңде екі команда іріктеуден шығарылады, ал жеңімпаздар финалға өтеді және Бүкіл Ирландия топтық кезеңіне қатысу құқығын алады. Финал (1 матч): Екі жартылай финалдың жеңімпаздары осы матчта күш сынасады. Ольстер чемпиондары мен күміс жүлдегерлері тікелей Бүкіл Ирландия топтық кезеңіне бірінші және екінші сіңірме ретінде өтеді.

Топтық кезең (қалыптасқан 16 команда)

Топтық кезең (24 матч): Топтық кезең командаларына 8 провинциялық финалист, Tailteann Кубогының иегері және Ұлттық футбол лигасының келесі 7 ең жоғары рейтингтегі округтері кіреді. Командалар төрт топқа бөлінеді. Топ жеңімпаздары ширек финалға, ал топтың күміс және қола жүлдегерлері алдын ала ширек финалға өтеді. Бұл кезеңде төрт команда іріктеп қалады, ал он екі команда All Ireland нокаут кезеңіне өтеді.

Алдын ала ширек финал (12 команда қалды)

Алдын ала ширек финал (4 матч): Топтық кезеңде екінші орын алған командалар, топтық кезеңде үшінші орын алған командалармен ойнайды. Облыстық финалда кездескен командалар әртүрлі ширек финалдарға бөлінеді, және мүмкіндігі болса, провинциялық чемпиондар да бөлек ойнайды. Осы кезеңде төрт команда іріктеліп шығарылады, ал жеңімпаздар ширек финалға өтеді.

Төртінші кезең (сегіз команда қалды)

Ширек финал (4 матч): Алдын ала ширек финалдың жеңімпаздары топтық кезеңде бірінші орын алған командалармен бірігеді. Облыстық финалда кездескен командалар әртүрлі ширек финалға бөлінеді, және мүмкіндігінше провинциялық чемпиондар да бөлек ойнайды. Осы кезеңде төрт команда іріктеліп қалады, ал жеңімпаздар жартылай финалға өтеді.

Жартылай финал (төрт команда қалды)

Жартылай финал (2 матч): Шартылай финал жұптамалары төртінші финалдың жеңімпаздарынан құралады. Облыстық финалда кездескен командалар әртүрлі жартылай финалдарда ойнайды. Бұл кезеңде екі команда іріктеп қалады, ал жеңімпаздар финалға өтеді.

Финал

Финал (1 матч): Бұл ойында жартылай финалдың екі жеңімпазы күш сынастырады. Жеңімпаз команда Бүкіл Ирландия чемпионы деп жарияланады.

Финалдар тізімі

Әдетте, қыркүйек айының төрт жексенбісінде ерлер футболы, әйелдер футболы, хёрлинг және камоги бойынша Бүкіл Ирландия финалдары ГАА-ның ұлттық стадионы Крок Паркте өтеді. Әр финал күні екі деңгейдегі командалар ойнайды: негізгі команда және жасөспірімдер командасы (18 жасқа дейінгі жас ойыншылардан құралған, сол жылы Бүкіл Ирландия жасөспірімдер футбол чемпионатына қатысқан). Бұл шараларға Ирландия Президенті, Taoiseach және басқа да маңызды қонақтар қатысады. Футбол финалы осы кезеңдегі ең маңызды оқиға саналады. Бүкіл Ирландияның футбол чемпионатының финалдық ойыны қыркүйек айының үшінші жексенбісінде өтеді. Ерлер арасындағы шешуші ойынға әдетте 80 мыңнан астам көрермен жиналады. Жеңімпаз команданың капитаны Сэм Магуайр кубогын алады. Қазіргі чемпиондар – Керри. COVID-19 және осыған байланысты мемлекеттік шектеулерге байланысты 2020 жылғы Бүкіл Ирландияның футбол чемпионатының финалы жартылай финалдан екі апта кейін, 19 желтоқсанда, сенбі күні өтті. 2000 жылдан бері алғаш рет футбол чемпионаты жеңіліс жолсыз жүйемен өтті, ал 13 желтоқсанда аяқталған хёрлинг чемпионатында екінші мүмкіндік болды.

Құрметті статистика

Уэксфорд төрт рет қатарынан Барлық Ирландияның Аға футбол финалында (1915–18 жылдары) жеңіске жеткен алғашқы округ болғанымен, тарихи тұрғыдан Керри Барлық Ирландияның Аға футбол чемпионатында ең табысты команда атанды. 2023 жылға дейін Керри бұл жарысты 38 рет жеңіп алды, төрт жыл қатарынан екі рет (1929–1932 және 1978–1981) және үш жыл қатарынан екі рет (1939–1941 және 1984–1986) жеңіске жетті. 31 жеңісімен Керриден кейін Дублин жарыстың құрметті тізімінде екінші орында тұр, бірақ 1950 жылға дейін Дублин командаларының көптеген табыстары Дублин тумаған ойыншыларға негізделген. Дублин 2018 жылы төрт рет қатарынан жеңіске жетіп, «төрттік клубқа» қосылды, ал 2015 жылдан бері қатарынан жарысты ұтып келеді. 2019 жылы Дублин бұл жарысты бес рет қатарынан жеңген алғашқы команда болды, ал 2020 жылы ол алтыншы рет қатарынан чемпион атанды. Галвей 1925 жылы Коннахт провинциясының батысынан шыққан алғашқы команда болып, Барлық Ирландия титулын жеңіп алды. 1933 жылғы финалда Каван жеңіске жетіп, Ольстер провинциясының солтүстігінен шыққан алғашқы команда болып, Барлық Ирландия титулын иеленді. Екі команда Барлық Ирландияның Аға хоккей чемпионатымен бірге қос жеңіске жетті: Корк (1890 және 1990) және Типперри (1895 және 1900). Чемпионатты Ирландиядан тыс команда ешқашан жеңген емес, бірақ Лондон бес финалға қатысты. Дублин – 2023 жылғы Барлық Ирландияның Аға футбол чемпионатының финалында Керриді жеңіп, отыз бірінші титулын жеңіп алған қазіргі чемпион.