Жарқын сюжеттік бұрылыс – әдебиеттегі маңызды тәсіл. Оқиға бағытын күрт өзгертіп, жаңа конфликт тудырады. Жасырын ақпарат пен алдау арқылы қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Narrative technique
Narrative technique
Сюжеттік бұрылыс – көркем шығармадағы сюжеттің бағытын немесе күтілетін нәтижесін күрт өзгертетін әдеби тәсіл. Егер бұл оқиғаның соңына жақын болса, онда ол күтпеген аяқтама деп аталады. Ол оқырманның алдыңғы оқиғаларға деген көзқарасын өзгерте алады немесе оны басқа контекстке қоятын жаңа қақтығысты тудыра алады. Сюжеттік бұрылыс оқырманды дайындау үшін алдын ала сездірілуі мүмкін, бірақ көбінесе ол күтпеген элементтермен бірге келеді. Сюжеттік бұрылысты іске асыру үшін түрлі тәсілдер қолданылады, мысалы, оқырманнан ақпаратты жасыру немесе оларды шатастыру үшін екіұшты немесе жалған ақпарат беру. Барлық сюжетте де бұрылыс бола бермейді, бірақ кейбіреулерінде бірнеше шағын бұрылыстар, ал кейбіреулері бір маңызды бұрылысқа негізделген. Сюжеттік бұрылыстың тиімділігі көбінесе оқырманның оны күтпегендігіне байланысты болғандықтан, сюжеттік бұрылысты оқырмандарға немесе көрермендерге алдын ала жариялау спойлер болып саналады. Тіпті туындыда сюжеттік бұрылыстар бар екенін айту, әсіресе соңында, оқырманның күтіктерін өзгерте алады, бұл дау тудыруы мүмкін. Дегенмен, кем дегенде бір зерттеу көрсеткендей, бұл жұмыстан алған ләззатқа әсер етпейді.
A plot twist is a literary technique that introduces a radical change in the direction or expected outcome of the plot in a work of fiction. When it happens near the end of a story, it is known as a twist ending or surprise ending. It may change the audience's perception of the preceding events, or introduce a new conflict that places it in a different context. A plot twist may be foreshadowed, to prepare the audience to accept it, but it usually comes with some element of surprise. There are various methods used to execute a plot twist, such as withholding information from the audience, or misleading them with ambiguous or false information. Not every plot has a twist, but some have multiple lesser ones, and some are defined by a single major twist. Since the effectiveness of a plot twist usually relies on the audience's not having expected it, revealing a plot twist to readers or viewers in advance is commonly regarded as a spoiler. Even revealing the fact that a work contains plot twists – especially at the ending – can also be controversial, as it changes the audience's expectations. However, at least one study suggests that this does not affect the enjoyment of a work.
Алғашқы мысалдар
Романтика жанрының көптеген бұрылыстармен келген алғашқы мысалы – "Араб түндерінен" алынған "Үш алма" ертегісі. Оқиға құлыпталған сандықты тапқан балықшымен басталады. Бірінші бұрылыс сандық ашылғанда ішінде мәйіт табылуымен болады. Кісі өлтірушіні іздеудің алғашқы әрекеттері сәтсіз аяқталады, содан кейін екі адам жеке-жеке өздерін қылмыскер деп мойындайды, бұл оқиғаға жаңа бұрылыс әкеледі. Күрделі оқиғалар тізбегінің соңында қылмыскердің тергеушінің өзінің құлы екені анықталады.
An early example of the romance genre with multiple twists was the Arabian Nights tale "The Three Apples". It begins with a fisherman discovering a locked chest. The first twist occurs when the chest is broken open and a corpse is found inside. The initial search for the murderer fails, and a twist occurs when two men appear, separately claiming to be the murderer. A complex chain of events finally reveals the murderer to be the investigator's own slave.
Механика
Әдебиеттанушылар сюжеттік бұрылыстардың орындалу жолына қарай бірнеше жалпы санаттарын анықтаған.
Literary analysts have identified several common categories of plot twists, based on how they are executed.
Анагнориз
Анагноризис немесе жаңалық ашу – басты кейіпкердің өзінің немесе басқа кейіпкердің нағыз кім екенін немесе оның шынайы табиғатын кенеттен сезінуі. Осы тәсіл арқылы бұрыннан белгісіз болған кейіпкер туралы маңызды ақпарат ашылады. Анагноризиске жарқын мысал – «Эдип патша»: Эдип әкесін өлтіріп, анасына үйленеді, ал шындықты тек пьесаның шешіміне жақын уақытта ғана біледі. Бұл тәсілді қылмыстың құпиясын ашатын сюжеттік бұрылыс ретінде алғаш рет орта ғасырлық «Араб түндері» жинағындағы «Үш алма» ертегісінде қолданған, онда басты кейіпкер Джафар ибн Яхья оқиғаның соңына таяу кездейсоқ түрде маңызды затты табады, ол кімнің қылмыс жасағанын – өзінің құлы екенін көрсетеді.
Anagnorisis, or discovery, is the protagonist's sudden recognition of his or her own or another character's true identity or nature. Through this technique, previously unforeseen character information is revealed. A notable example of anagnorisis occurs in Oedipus Rex: Oedipus kills his father and marries his mother in ignorance, learning the truth only toward the climax of the play. The earliest use of this device as a twist ending in a murder mystery was in "The Three Apples", a medieval Arabian Nights tale, where the protagonist Ja'far ibn Yahya discovers by chance a key item towards the end of the story that reveals the culprit behind the murder to have been his own slave all along.
Қайталау
Флешбек немесе аналепсис – өткен оқиғаға кенеттен, жарқын оралу, оқырманды бұрын белгісіз болған мәліметпен таңдандырып, құпияны ашады, кейіпкерді жаңа қырынан көрсетеді немесе бұрын түсіндіруге келмейтін іс-әрекеттің себебін түсіндіреді. Альфред Хичкоктың "Марни" фильмі осы күтпеген аяқтаманы пайдаланған. Кейде бұл жоғарыда айтылған жағдаймен біріктіріледі, мысалы, флешбек кейіпкерлердің біреуінің нақты кім екенін көрсетеді немесе басты кейіпкердің зұлым адамдардың бұрынғы құрбандарының бірімен туыс екенін аңғартады, сияқты Серхио Леоне "Батыс жұлдызында" Чарльз Бронсонның кейіпкері арқылы немесе Фредерик Форсайттың "Одесса файлында" көрсеткендей.
Flashback, or analepsis, a sudden, vivid reversion to a past event, surprises the reader with previously unknown information that solves a mystery, places a character in a different light, or reveals the reason for a previously inexplicable action. The Alfred Hitchcock film Marnie employed this type of surprise ending. Sometimes this is combined with the above category, as the flashback may reveal the true identity of one of the characters, or that the protagonist is related to one of the villain's past victims, as Sergio Leone did with Charles Bronson's character in Once Upon a Time in the West or Frederick Forsyth's The Odessa File.
Таңдау
Клифхэнгер немесе клифхэнгерлік аяқталу – көркем әдебиеттегі сюжеттік тәсіл, онда басты кейіпкер осал немесе қиын жағдайға түсіп, немесе сериалды көркем әдебиеттің бір эпизодының соңында сенімсіз жаңалықты естиді. Клифхэнгер көрермендерді кейіпкерлердің бұл қиындықтан қалай шығатынын білуге ынталандыруы тиіс. Мысалы, 1980 жылғы «Жұлдызды соғыстар» фильмінің «Империяның кері соққысы» бөлімінде, Лука Скайуокер бастапқыда қарсыласы Дарт Вейдер әкесі Анакинды өлтірді деп ойлайды, бірақ Оби-Ван Кеноби оған «Жаңа үміт» фильмінде осылай айтқаннан кейін, Вейдер өзінің әкесі Анакин екенін айтқанда қатты қорқып, таңғалады. Бұл жайттың толық шешімі «Джедайдың оралуы» (1983) фильмінде беріледі.
A cliffhanger or cliffhanger ending, is a plot device in fiction which features a main character in a precarious or difficult dilemma or confronted with a shocking revelation at the end of an episode of serialized fiction. A cliffhanger is hoped to incentivize the audience to return to see how the characters resolve the dilemma. A notable example is in the 1980 Star Wars film The Empire Strikes Back where protagonist Luke Skywalker who initially believed that the antagonist Darth Vader had killed his father, Anakin after Obi Wan Kenobi told it to him in A New Hope is shocked and horrified when the latter tells him that he himself is his father Anakin, with the revelation eventually being fully dealt with and resolved in Return of the Jedi (1983).
Сенімсіз баяндаушы
Сенімсіз баяндаушы оқиғаның соңын бұрмалайды, көбінесе повесть соңында, баяндаушының алдыңғы оқиғаны манипуляциялап немесе құрастырғанын ашады, осылайша оқырманды мәтін туралы бұрынғы пікірлеріне күмән келтіруге мәжбүр етеді. Бұл мотив көбінесе нуар жанрындағы әдебиеттер мен фильмдерде қолданылады, әсіресе "Әдеттегі күдіктілер" фильмінде. Агата Кристи "Роджер Экройдтің өлімі" романында сенімсіз баяндаушы мотивін қолданды, бұл роман сыншылардың оқырманды осындай манипуляциялық тәсілмен алдаудың әділетсіздігі туралы пікірлеріне байланысты көптеген дау тудырды. Сенімсіз баяндаудың тағы бір мысалы – ақыл-есінен жаңылысқан кейіпкер, оның арқасында көрермендер алдыңғы оқиғаға күмәнмен қарайды; мұндай мысалдарға Терри Гиллиамның "Бразилия" фильмі, Чак Паланиктың "Жауынгерлік клуб" (және Дэвид Финчердің осы фильмге жасаған бейімдеуі), Джин Вольфтың "Жаңа күннің кітабы" романы, Альфред Хичкок көрсеткен "Премонтиция" эпизоды, 1920 жылғы неміс үнсіз қорқыныш фильмі "Доктор Калигари кабинеті", Иэн Пирстің "Бір саусақтың белгісі", "Шаттер аралы" және Ким Ньюменнің "Өмір лотереясы" жатады. "Сенімсіз баяндаушы" термині кейде фильмдерге де қолданылады (мысалы, жоғарыда аталған "Бразилия" және "Шаттер аралы"), оларда дәстүрлі мағынада дауысты баяндама болмаса да, кейіпкерлер фильмді өз көзқарастарынан көрсетеді және көрермендер оқиғаны және оқиғаның дамуын негізінен сол кейіпкердің көзқарасы арқылы қабылдайды.
An unreliable narrator twists the ending by revealing, almost always at the end of the narrative, that the narrator has manipulated or fabricated the preceding story, thus forcing the reader to question his or her prior assumptions about the text. This motif is often used within noir fiction and films, notably in the film The Usual Suspects. An unreliable narrator motif was employed by Agatha Christie in The Murder of Roger Ackroyd, a novel that generated much controversy due to critics' contention that it was unfair to trick the reader in such a manipulative manner. Another example of unreliable narration is a character who has been revealed to be insane and thus causes the audience to question the previous narrative; notable examples of this are in the Terry Gilliam film Brazil, Chuck Palahniuk's Fight Club (and David Fincher's film adaptation), Gene Wolfe's novel Book of the New Sun, the second episode of Alfred Hitchcock Presents, Premonition, the 1920 German silent horror film The Cabinet of Dr. Caligari, Iain Pears's An Instance of the Fingerpost, Shutter Island and Kim Newman's Life's Lottery. The term "unreliable narrator" is sometimes applied to films (such as the aforementioned Brazil and Shutter Island) which do not feature any voice over narration in a conventional sense, but whose protagonists are still considered "narrators" in the sense that the film is presented from their perspective and the audience mainly encounters the narrative and diegesis through that character's point of view.
Перипетия
Перипетия – кейіпкердің жағдайынан туындайтын, жақсы немесе жаман, басты кейіпкердің тағдырындағы кенеттен болатын өзгеріс. "Deus ex machina" тәсілінен айырмашылығы, перипетия оқиғаның аясында логикалық түрде дамуы керек. Жаманға қарай болатын өзгеріске Аэскилдің "Орестея" трагедиясында Агамемнонның әйелі Клитемнестраның қолынан күтпеген жерден өлтірілуі немесе Кейт Хадсонның кейіпкері "Скелет кілті" фильмінің соңында тапқан шешілмейтін жағдай мысал бола алады. Осы сияқты аяқталулар "The Twilight Zone" телесериалында жиі қолданылды, ең әсерлісі – "Соңында уақыт жеткілікті" атты эпизодта, онда Бёрджесс Мередиттің кейіпкері көзілдірігімен болған қарапайым, бірақ қорқынышты оқиға салдарынан барлық үмітінен айырылады. Жақсыға қарай болатын өзгеріске Николас Ван Ортонның өзіне-өзі қол жұмтау әрекеті жатады, ол бауырын қателікпен өлтіріп қойғанын ойлап, бірақ "Ойын" фильмінде өзінің туған күні тойында аман-есен қалды.
Peripeteia is a sudden reversal of the protagonist's fortune, whether for good or ill, that emerges naturally from the character's circumstances. Unlike the deus ex machina device, peripeteia must be logical within the frame of the story. An example of a reversal for ill would be Agamemnon's sudden murder at the hands of his wife Clytemnestra in Aeschylus' The Oresteia or the inescapable situation Kate Hudson's character finds herself in at the end of The Skeleton Key. This type of ending was a common twist ending utilised by The Twilight Zone, most effectively in the episode "Time Enough at Last" where Burgess Meredith's character is robbed of all his hope by a simple but devastating accident with his eyeglasses. A positive reversal of fortune would be Nicholas Van Orton's suicide attempt after mistakenly believing himself to have accidentally killed his brother, only to land safely in the midst of his own birthday party, in the film The Game.
Deus ex machina (жасалған құдай)
Deus ex machina – латын тіліндегі термин, "машинадан келген құдай" деген мағынаны білдіреді. Ол шығармадағы жағдайды шешу немесе сюжеттің түйінін ашу үшін күтпеген, жасанды немесе ықтималсыз кейіпкер, құрал немесе оқиғаның кенеттен енгізілуін білдіреді. Ежелгі грек театрында "deus ex machina" (ἀπὸ μηχανῆς θεός) – грек құдайының кейіпі, ол тікелей кран (μηχανῆς – mechanes) арқылы сахнаға көтерілетін. Содан кейін құдайдың қалауымен, шешілмейтін сияқты көрінетін мәселе қанағаттанарлық шешім табады. Қазіргі кезде бұл термин автордың пьесада немесе романда сюжеттің қиындықтарын шешу үшін қолданатын, алдыңғы оқиғаларда жеткілікті түрде дайындалмаған, кез келген сенімсіз немесе күтпеген тәсілді сынау үшін қолданылады. Мысалы, жоғалған өсиетті табу – викториялық романдар жазушыларының жиі пайдаланатын тәсілі болған.
Deus ex machina is a Latin term meaning "god from the machine." It refers to an unexpected, artificial or improbable character, device or event introduced suddenly in a work of fiction to resolve a situation or untangle a plot. In Ancient Greek theater, the "deus ex machina" ('ἀπὸ μηχανῆς θεός') was the character of a Greek god literally brought onto the stage via a crane (μηχανῆς—mechanes), after which a seemingly insoluble problem is brought to a satisfactory resolution by the god's will. The term is now used pejoratively for any improbable or unexpected contrivance by which an author resolves the complications of the plot in a play or novel, and which has not been convincingly prepared for in the preceding action; the discovery of a lost will was a favorite resort of Victorian novelists.
Қызыл селінш
Қызыл селінгі – тергеушілерді қате жолға түсіру үшін жасалған жалған белгі. Бұл тәсіл көбінесе детективтік романдар мен құпия жанрда кездеседі. Қызыл селінгі – бұл адастырудың бір түрі, ол басты кейіпкерді, сонан соң оқырманды дұрыс жауаптан, маңызды жайттардан немесе оқиға орын алатын жерден ауыртпаққа түсіруге арналған. Үндістанның "Гупт: Жасырын шындық" фильмінде бұрынғы фильмдерде жауыз рөлдерді сомдаған көптеген тәжірибелі актерлер көрермендерді күдікке салу үшін қызыл селінгі ретінде пайдаланылды. "Да Винчи коды" бестселлерінде "Епископ Арингароза" атты маңызды кейіпкердің жасаған істері назарды нағыз жауызға ( "Арингароза" сөзбе-сөз "қызғылт селедка" дегенді білдіреді) аударады. Уильям Дильдің "Түпкі қорқыныш" романында (сонымен қатар фильмге де бейімделген) Аарон Стамплер Чикаго архиепискобын қатыгездікпен өлтіргені үшін айыпталады. Ол диссоциативті жекелік бұзылысымен ауырады және ақылсыздықтан босатылады. Соңында Ааронның адвокаты өлім жазасынан құтылу үшін оның ақылсыздыққа салғанын біледі. Агата Кристидің "Ешкім қалмады" классикалық туындысы тағы бір танымал мысал және бұл термин кісі өлтіру амалында қолданылады, онда құрбандардың біреуі сатқындық арқылы өлтіріледі деп болжауға мәжбүр болады. "Жоғалғандар" телесериалының алтыншы маусымының толық екінші уақыт желісі – қызыл селінгі: бастапқыда бұл екінші уақыт желісі Oceanic 815 ешқашан құламайтын баламалы уақыт желісі сияқты көрінеді (негізгі уақыт желісі осындай ұшақтың аралға құлауымен байланысты). Бірақ, соңғы сахналардың бірі бұл уақыт желісінің – кейіпкерлер қайтыс болғаннан кейін кездесетін "мекен" екенін көрсетеді, бұл Бардо немесе Лимбо тұжырымына ұқсас. Қызыл селінгі жалған болжам ретінде де қолданылуы мүмкін.
A red herring is a false clue intended to lead investigators toward an incorrect solution. This device usually appears in detective novels and mystery fiction. The red herring is a type of misdirection, a device intended to distract the protagonist, and by extension the reader, away from the correct answer or from the site of pertinent clues or action. The Indian murder mystery film Gupt: The Hidden Truth cast many veteran actors who had usually played villainous roles in previous Indian films as red herrings in this film to deceive the audience into suspecting them. In the bestselling novel The Da Vinci Code, the misdeeds of a key character named "Bishop Aringarosa" draw attention away from the true master villain ("Aringarosa" literally translates as "pink herring"). In the William Diehl novel Primal Fear (also adapted into a film), a defendant named Aaron Stampler is accused of brutally murdering the Archbishop of Chicago. He is revealed to have a dissociative identity disorder, and is not executed on plea of insanity. Near the end, Aaron's lawyer discovers that he feigned his insanity to avoid the death penalty. Agatha Christie's classic And Then There Were None is another famous example and includes the term as well in a murder ploy where the intended victims are made to guess that one of them will be killed through an act of treachery. The complete second timeline of the sixth season of the television series Lost is a red herring: initially, this second timeline seems to be an alternate timeline in which Oceanic 815 never crashes (the main timeline revolves around the crashing of such plane on an island). However, one of the last scenes reveals that this timeline is "a place" where the characters of the series meet after they have died, similar to the Bardo or Limbo concept. A red herring can also be used as a form of false foreshadowing.