Кіріспе

1873 жылы жарыққа түскенде айналатын құрылғы.

Крукс радиометрі (кейде жарық диірмен деп те аталады) – іші ауадан жартылай босатылған, герметикалық жабық шыны шардан тұрады. Шарардың ішінде білікке бекітілген қанаттар жиынтығы орналасқан. Қанаттар жарыққа түскенде айналады, жарықтың қарқындылығы артаған сайын айналу жылдамдығы да артады, бұл электромагниттік сәулеленудің қарқындылығын сандық өлшеуге мүмкіндік береді. Құрылғының айналу себебі оны ойлап тапқаннан кейінгі он жыл бойы ғылыми пікірталас тудырды, бірақ 1879 жылы айналудың қазіргі таңда қабылданған түсіндірмесі жарияланды. Бүгінде бұл құрылғы физика сабағында жарық энергиясымен жұмыс істейтін жылу машинасының мысалы ретінде көбінесе қолданылады. Оны 1873 жылы химик сэр Уильям Крукс химиялық зерттеулер барысында жасайды. Өте дәл сандық химиялық жұмыстар жүргізу кезінде, ол ауа ағындарының әсерін азайту үшін жартылай босатылған камерада сынамаларды өлшеді және күн сәулесі таразыға түскенде өлшеудің бұзылатынын байқады. Осы құбылысты зерттеу барысында ол өз атымен аталған құрылғыны жасады. Құрылғы әлі де білім беру мақсатында немесе қызығушылық үшін өндіріліп, сатылуда.

Жалпы сипаттама

Радиометр шыны шардан жасалады, одан ауаның көп бөлігі алынып, ішінара вакуум құрылады. Шардың ішінде, төмен үйкеліс тірегінде, осі бойымен тең аралықта орналасқан бірнеше (әдетте төрт) жеңіл тік қанатшалары бар ротор орналасқан. Қанатшалар бір жағынан жылтыратылған немесе ақ, екінші жағынан қара болып келеді. Күн сәулесіне, жасанды жарыққа немесе инфрақызыл сәулеленуге (тіпті жақын тұрған қолдың жылуы да жеткілікті) ұшырағанда, қанатшалар көзге көрінбейтін күш арқылы айналады, қара жақтары сәулелену көзінен шегінеді, ал ақ жақтары алға жылжиды. Радиометрдің сыртын жылдам салқындатса, айналу қарсы бағытта жүреді.

Эффектті бақылау

Эффект бірнеше жүз паскальдық (немесе бірнеше торрлық) жартылай вакуум қысымында байқала бастайды, шамамен ең жоғары деңгейге жетеді және вакуум жеткен кезде тоқтап қалады (түсініктеме 1-ескертпеге қараңыз). Осы өте жоғары вакуумда фотон сәулеленуінің қысымы желпуіштерге әсер ететіні өте сезімтал құралдарда байқалады (Николс радиометрін қараңыз), бірақ бұл айналуға жеткіліксіз.

Атаудың шығу тегі

Атаудағы "радио" префиксі латын тіліндегі radius сөзінің біріктірілген түрінен шыққан: бұл жерде ол электромагниттік сәулеленуді білдіреді. "Метр" қосымшасын аттас қылып қолданатын Крукс радиометрі электромагниттік сәулеленудің қарқындылығын сандық өлшеуге мүмкіндік береді. Бұл, мысалы, өлшеу процесіне кедеріс келтірмей, визуальды тәсілдермен (айналмалы ойықты диск, қарапайым стробоскоп ретінде жұмыс істейтін) жүзеге асырылуы мүмкін. Радиометрлер қазір әлемнің көптеген елдерінде жаңалық ретінде сатылады; оларға батареялардың қажеті жоқ, желкендерді қозғалу үшін жарық жеткілікті. Олар әртүрлі пішінде болуы мүмкін, мысалы, суретте көрсетілгендей, және көбінесе ғылым музейлерінде "сәулелену қысымын" көрсету үшін қолданылады – бірақ шындығында олар бұл ғылыми қағиданы демонстрацияламайды.

Абсорбциямен қозғалыс

Радиациялық энергия көзін Крукс радиометріне бағытталғанда, радиометр жылу машинасына айналады. Жылу машинасының жұмысы механикалық шығысқа айналатын температура айырмашылығына негізделген. Бұл жағдайда, қанаттың қара жағы басқа жағына қарағанда қызып кетеді, себебі жарық көзінен келетін сәулелену энергиясы қара жақты сіңіру арқылы күміс немесе ақ жақтан гөрі жылдам қыздырады. Ішкі ауа молекулалары қанаттың қара жағына тиген кезде қызып кетеді. Қанаттың жылы жағына оны алға жылжытатын күш әсер етеді. Қара қанаттардың ауа молекулаларына жылу беруімен ішкі температура көтеріледі, бірақ молекулалар шамның шыны бетіне тиген кезде салқындатылады, ал шамның шыны беті қоршаған орта температурасында болады. Шыны арқылы жылудың кетіп қалуы ішкі шам температурасын тұрақты ұстайды, нәтижесінде қанаттардың екі жағында температура айырмашылығы пайда болады. Ақ немесе күміс жақты қанаттар ішкі ауа температурасынан сәл жылырақ, бірақ қара жақтан салқын болады, себебі бір бөлігі жылу қанат арқылы қара жақтан өтеді. Әрбір қанаттың екі жағы да белгілі бір деңгейде жылу оқшаулағышпен жабдықталуы керек, сонда жылтыратылған немесе ақ жағы қара жақтың температурасына бірден жете алмайды. Егер қанат металдан жасалса, онда қара немесе ақ бояу оқшаулағыш ретінде қызмет ете алады. Шыны қоршаған орта температурасына қарағанда, қанаттардың қара жағына жететін температураға әлдеқайда жақын болады. Сыртқы ауа шыныдан жылуды кетіруге көмектеседі. Бұл теорияны бастапқыда Джеймс Клерк Максвелл қолдаған, ол осы күшті болжаған болатын. Бұл түсіндірме әлі күнге дейін құрылғымен бірге берілетін жапырақшаларда кездеседі. Бұл теорияны тексеру үшін алғашқы тәжірибені 1876 жылы Артур Шустер жүргізді, ол Крукс радиометрінің шыны шамында қанаттардың айналуына қарама-қарсы бағытта күш бар екенін байқады. Бұл радиометрдің ішінде қанаттарды айналдыратын күш пайда болатынын көрсетті. Егер айналудың себебі жарық қысымы болса, онда шамдағы вакуум неғұрлым жақсы болса, қозғалуға ауаның кедергісі соғұрлым азаяды және қанаттар соғұрлым жылдам айналады. 1901 жылы Пётр Лебедев жақсырақ вакуум сорғысымен радиометрдің тек лампада төмен қысымды газ болғанда ғана жұмыс істейтінін көрсетті, ал қанаттар қатты вакуумда қозғалмайды. Егер қозғаушы күш жарық қысымы болса, онда радиометр кері бағытта айналуы керек, себебі жарқыраған жақтағы фотондар сіңірілетін қара жақтан гөрі көбірек импульс жинақтайды. Бұл импульс сақталуының салдары, жарқыраған жақта шығатын шағылған фотондардың импульсі оны шағылған қанатпен сәйкес болуы керек. Жарықтан туындайтын нақты қысым бұл қанаттарды қозғалтуға тым аз, бірақ оны Никольс радиометрі сияқты құрылғылармен өлшеуге болады. Радиометрді жарық болмағанда оны қыздыру немесе суық ортаға (тоңазытқышқа) қою арқылы кері бағытта айналдыруға болады, онда термиялық сәулеленудің салдарынан қара жақтары ақ жақтарынан салқын болады. Тағы бір дұрыс емес теория қараңғы жақтағы жылу материалды газдан шығарып, радиометрді айналасына итеріп жіберді. Бұл кейіннен Шустердің (1876) және Лебедевтің (1901) тәжірибелерімен жоққа шығарылды.

Қазіргі таңда қабылданған теория

Қазіргі таңда қабылданған теорияны Осборн Рейнольдс ұсынды, ол термиялық транспирацияның қозғалыс себебін болжады. Рейнольдс, егер кезеңдік пластинканың бір жағы екіншісінен ыстық болса, газ молекулалары мен пластинкалар арасындағы өзара әрекеттесулер газдың салқын жағынан ыстық жағына ағып кетуіне әкеледі. Типтік Крукс радиометрінің қанаттары кезеңді емес, бірақ олардың жиектерінен кейінгі кеңістік Рейнольдс пластинасындағы кезеңдер сияқты әрекет етеді. Газ суық жақтан ыстық жаққа қарай қозғалғанда, ыстық жақтағы қысым артады. Пластинка бекітілген кезде, ыстық жақтағы қысым екі жақтың арасындағы қысымдар қатынасы абсолюттік температуралар қатынасының квадрат түбіріне тең болғанға дейін артады. Радиометрдің пластинкалары бекітілмегендіктен, суық жақтан ыстық жаққа дейінгі қысым айырмашылығы қанаттың қозғалуына себеп болады. Салқын (ақ) жақ артындағы жоғары қысымның әсерінен алға жылжып тұрады. Молекулалық тұрғыдан алғанда, қанаттың қозғалуы ыстық және суық жақтары арасындағы қанат жиектерімен әртүрлі соқтығысатын сиретілген газдың жанама күшімен байланысты. Максвелл сол жылы қайтыс болды және Корольдік қоғам Рейнольдстың жарияланбаған еңбегіне Максвеллдің қарсылығын жариялаудан бас тартты, өйткені бұл қатысы бар адамдардың бірі қайтыс болған кезде орынсыз пікір болады деп саналды.

Көлденең желкелі жеңіл диірмен

Көлденең жақтағы ыстық жағынан суық жағына дейінгі жылулық сығу, жартысы қара, жартысы ақ екі түсті беті бар көлденең жақтағы желбезектері бар диірменде байқалды. Бұл конструкция Хетнер радиометрі деп аталады. Бұл радиометрдің бұрыштық жылдамдығы ыдыстағы газдың тудырған қарсылық күшіне байланысты, жылулық сығу күшіне байланысты қарағанда көбірек шектелген. Бұл конструкция Эйнштейн эффектісін бастан кешірмейді, себебі беттері температура градиентіне параллель орналасқан.

Наношақты жеңіл диірмен

2010 жылы Берклидегі Калифорния университетінің зерттеушілері Крукс радиометрінен толығымен өзгеше принциппен жұмыс істейтін наноөлшемді жарық диірменін жасауға жетістікке қол жеткізді. Диаметрі 100 нанометр болатын алтын жарық диірмені, реттелген лазерлік сәулемен жарықтандырылды. Мұндай мүмкіндік 1936 жылы Принстон физигі Ричард Бет тарапынан ұсынылған еді. Алтын құрылымдағы плазмондық толқындарға түсетін жарықтың резонанстық байланысы арқасында айналу күші күрт күшейді.