Андре Мари Ампер: Француз физигі мен математигінің өмірі мен еңбектері
André-Marie Ampère
Андре Мари Ампер: француз физигі, электромагнетизмнің негізін қалаушы, электр тогының өлшем бірлігі ампер оның құрметіне аталған. Биогр., ғыл. еңбектері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз физигі және математигі (1775–1836) микроархитектура
French physicist and mathematician (1775–1836)
the microarchitecture
Андре Мари Ампер (/UK/'/ɑ̃//p//ɛər//, /'/æ//m//p//ɛər/, /US/'/æ//m//ɪər/, ɑ̃dʁe maʁi ɑ̃pɛʁ; 20 қаңтар 1775 – 10 маусым 1836) – классикалық электромагнетизм ғылымын қалаған француз физигі және математигі, ол оны «электрдинамика» деп атады. Ол сонымен қатар соленоид (оның өзі жасаған термин) және электр телеграфы сияқты көптеген қолданбаларды ойлап тапты. Ампер француз ғылым академиясының мүшесі және Политехникалық мектеп пен Франция колледжінің профессоры болды. Электр тогының өлшем бірлігі – ампер оның құрметіне аталған. Оның есімі Эйфель мұнарасына жазылған 72 есімнің қатарында бар. «Кинематика» термині – оның грекше κίνημα (kinema) сөзінен («қозғалыс») құралған, ал ол κινεῖν (kinein) сөзінен («қозғалдыру») туындаған.
André Marie Ampère (/UK/'/ɑ̃//p//ɛər//, /'/æ//m//p//ɛər/, /US/'/æ//m//p//ɪər/, ɑ̃dʁe maʁi ɑ̃pɛʁ; 20 January 177510 June 1836) was a French physicist and mathematician who was one of the founders of the science of classical electromagnetism, which he referred to as "electrodynamics". He is also the inventor of numerous applications, such as the solenoid (a term coined by him) and the electrical telegraph. As an autodidact, Ampère was a member of the French Academy of Sciences and professor at the École polytechnique and the Collège de France. The SI unit of measurement of electric current, the ampere, is named after him. His name is also one of the 72 names inscribed on the Eiffel Tower. The term kinematic is the English version of His cinématique, which he constructed from the Greek κίνημα kinema ("movement, motion"), itself derived from κινεῖν kinein ("to move").
Ерте өмір
Андре Мари Ампер 1775 жылғы 20 қаңтарда Лион қаласында Жан Жак Ампердің, табысты кәсіпкердің, және Жанна Антуанетт Дезутьер Сарси Ампердің, француз ағартушылығының қарыштаған шағында дүниеге келді. Ол балалық шағы мен жасөспірімдік кезеңін Лион маңындағы Полеймье-о-Мон-д'Ордағы отбасылық мүлікте өткізді. Жан Жак Ампер, жемісті саудагер, Жан Жак Руссоның философиясын құрметтеді, оның білім беру туралы теориялары (оның «Эмиль» трактатында баяндалғандай) Ампердің біліміне негіз болды. Руссо жас ұлдардың формальды білімнен аулақ болуы және оның орнына «табиғаттан тікелей білім алуы» керек деп сенді. Ампердің әкесі осы идеалды іске асырып, ұлына өзінің жақсы жабдықталған кітапханасының ішінде өзіне білім беруге мүмкіндік берді. Француз ағартушылығының шедеврлері, мысалы, Жорж Луи Леклерк, Буффон графының «Жалпы және жеке табиғат тарихы» (1749 жылы басталған) және Дени Дидро мен Жан ле Ронд д’Алембердің «Энциклопедиясы» (1751 және 1772 жылдар аралығында томдары қосылған) осылайша Ампердің ұстаздарына айналды. Алайда, жас Ампер көп ұзамай латын сабақтарын қайта бастады, бұл оған Леонард Эйлер мен Даниэль Бернуллидің еңбектерін меңгеруге мүмкіндік берді.
André Marie Ampère was born on 20 January 1775 in Lyon to Jean Jacques Ampère, a prosperous businessman, and Jeanne Antoinette Desutières Sarcey Ampère, during the height of the French Enlightenment. He spent his childhood and adolescence at the family property at Poleymieux au Mont d'Or near Lyon. Jean Jacques Ampère, a successful merchant, was an admirer of the philosophy of Jean Jacques Rousseau, whose theories of education (as outlined in his treatise Émile) were the basis of Ampère's education. Rousseau believed that young boys should avoid formal schooling and pursue instead a "direct education from nature." Ampère's father actualized this ideal by allowing his son to educate himself within the walls of his well stocked library. French Enlightenment masterpieces such as Georges Louis Leclerc, comte de Buffon's Histoire naturelle, générale et particulière (begun in 1749) and Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert's Encyclopédie (volumes added between 1751 and 1772) thus became Ampère's schoolmasters. The young Ampère, however, soon resumed his Latin lessons, which enabled him to master the works of Leonhard Euler and Daniel Bernoulli.
Француз төңкерісі
Сонымен қатар, Ампер соңғы кітаптарға қол жеткізіп, 12 жасында өзіне оқып математиканы үйрене бастады. Кейінгі өмірінде Ампер 18 жасында математика мен ғылым туралы білгенін ешқашан арттырмағанын айтты, бірақ полимат ретінде оның оқулары тарих, саяхаттар, поэзия, философия және табиғаттану ғылымдарын қамтыды. Ол Лион қаласына жақын жердегі шағын қалада әділет судьясы болды. 1792 жылы Якобиндер революциялық үкіметті басып алған кезде, оның әкесі Жан Жак Ампер жаңа саяси өзгерістерге қарсылық көрсетті және 1793 жылғы 24 қарашада сол кезеңдегі Якобиндердің тазалауының бөлігі ретінде гильотинаға алынды. 1796 жылы Ампер Джули Карронмен танысып, 1799 жылы олар үйленді. Ампер 1799 жылы математика пәнінің мұғалімі болып алғашқы тұрақты жұмысын тапты, бұл оған Карронмен үйленуге және келесі жылы әкесінің құрметіне Жан Жак деп атаған алғашқы баласын дүниеге келтіруге қаржылық мүмкіндік берді. (Жан Жак Ампер кейін тілдерді зерттеуші ғалым ретінде танымал болды.) Ампердің өсуі Франциядағы Наполеон режиміне ауысумен бірге болды, ал жас әке мен мұғалім жаңа француз консулы жақсы көретін технократиялық құрылымдарда табысқа жетудің жаңа мүмкіндіктерін тапты. 1802 жылы Ампер Борг-ан-Бресседегі Эколь-Центральде физика және химия профессоры болып тағайындалды, ол ауру әйелі мен шағалай ұлы Жан-Жак Антуан Амперді Лионда қалдырды. Ол Боргтағы уақытын математиканы зерттеуге жұмсады, 1802 жылы жарық көрген және 1803 жылы Париж ғылым академиясына жіберген "Математикалық ойындар теориясы туралы ойлар" атты математикалық ықтималдық туралы еңбегін жазды.
In addition, Ampère used his access to the latest books to begin teaching himself advanced mathematics at age 12. In later life Ampère claimed that he knew as much about mathematics and science when he was eighteen as ever he knew, but as a polymath, his reading embraced history, travels, poetry, philosophy, and the natural sciences. becoming a justice of the peace in a small town near Lyon. When the Jacobin faction seized control of the Revolutionary government in 1792, his father Jean Jacques Ampère resisted the new political tides, and he was guillotined on 24 November 1793, as part of the Jacobin purges of the period. In 1796, Ampère met Julie Carron and, in 1799, they were married. Ampère took his first regular job in 1799 as a mathematics teacher, which gave him the financial security to marry Carron and father his first child, Jean Jacques (named after his father), the next year. (Jean Jacques Ampère eventually achieved his own fame as a scholar of languages.) Ampère's maturation corresponded with the transition to the Napoleonic regime in France, and the young father and teacher found new opportunities for success within the technocratic structures favoured by the new French First Consul. In 1802, Ampère was appointed a professor of physics and chemistry at the École Centrale in Bourg en Bresse, leaving his ailing wife and infant son Jean Jacques Antoine Ampère in Lyon. He used his time in Bourg to research mathematics, producing Considérations sur la théorie mathématique du jeu (1802; "Considerations on the Mathematical Theory of Games"), a treatise on mathematical probability that he sent to the Paris Academy of Sciences in 1803.
Оқытушылық мансап
1803 жылдың шілдесінде әйелі қайтыс болғаннан кейін Ампер Парижге көшіп барды, онда ол 1804 жылы жаңа Политехникалық мектепте репетиторлық қызметін бастады. Формальды біліктілігі болмаса да, Ампер 1809 жылы мектепте математика профессоры болып тағайындалды. 1828 жылға дейін осы мектепте қызмет еткеннен кейін, 1819 және 1820 жылдары Ампер Париж университетінде сәйкесінше философия және астрономия курстарын оқыды, ал 1824 жылы ол Колледж де Франстағы тәжірибелік физика кафедрасына сайланды. 1814 жылы Ампер жаңа Император институтының математиктер тобына қабылдануға шақырылды, бұл реформаланған мемлекеттік Ғылым академиясының құрамында болды. Ампер академияға сайлануға дейінгі жылдары сан алуан ғылыми зерттеулермен айналысты – сол кездегі жетекші ғылыми зиялылардың арасында кең таралған математика, философия, химия және астрономия сияқты тақырыптар бойынша мақалалар жазып, пікір алмасты. Ампер "он сегіз жасында өмірінде үш маңызды нәрсе болғанын" айтты: "алғашқы қасиетке ие болу, Антуан Леонар Томастың "Декартқа арналған мақтау" еңбегімен танысу және Бастилияны алу". Әйелі қайтыс болған күні ол Псалмдардан екі тармақ жазып, "Уа, Мейірімді Құдай, мені Жерде сүйгендеріңмен бірге Жұмақта қосып ал" деп дұға етті. Қиын жағдайларда ол Киелі кітапты және шіркеу әкелерін оқып, тыныс тапты. Діні бойынша католик болғанымен, ол біраз уақытқа жас студент Фредерик Озанамды (1813–1853) отбасына қабылдады, ол кейін Сент-Винсент-де-Пол қоғамы деп аталған қайырымдылық конференциясының негізін қалаушылардың бірі болды. Озанам 1998 жылы Иоанн Павел II папасымен мақұлданды. Ампердің арқасында Озанам Франсуа Рене де Шатобриан, Жан Батист Анри Лакордаир және Шарль Форбс Рене де Монталембер сияқты неокатолик қозғалысының көшбасшыларымен байланысқа түсті.
After the death of his wife in July 1803, Ampère moved to Paris, where he began a tutoring post at the new École Polytechnique in 1804. Despite his lack of formal qualifications, Ampère was appointed a professor of mathematics at the school in 1809. As well as holding positions at this school until 1828, in 1819 and 1820 Ampère offered courses in philosophy and astronomy, respectively, at the University of Paris, and in 1824 he was elected to the prestigious chair in experimental physics at the Collège de France. In 1814, Ampère was invited to join the class of mathematicians in the new Institut Impérial, the umbrella under which the reformed state Academy of Sciences would sit. Ampère engaged in a diverse array of scientific inquiries during the years leading up to his election to the academy—writing papers and engaging in topics from mathematics and philosophy to chemistry and astronomy, which was customary among the leading scientific intellectuals of the day. Ampère claimed that "at eighteen years he found three culminating points in his life, his First Communion, the reading of Antoine Leonard Thomas's "Eulogy of Descartes", and the Taking of the Bastille. On the day of his wife's death he wrote two verses from the Psalms, and the prayer, 'O Lord, God of Mercy, unite me in Heaven with those whom you have permitted me to love on earth.' In times of duress he would take refuge in the reading of the Bible and the Fathers of the Church." A lay Catholic, he took for a time into his family the young student Frédéric Ozanam (1813–1853), one of the founders of the Conference of Charity, later known as the Society of Saint Vincent de Paul. Ozanam would much later be beatified by Pope John Paul II in 1998. Through Ampère, Ozanam had contact with leaders of the neo Catholic movement, such as François René de Chateaubriand, Jean Baptiste Henri Lacordaire, and Charles Forbes René de Montalembert.
Электромагнетизм саласындағы жұмыстар
1820 жылдың қыркүйегінде Ампердің досы және кейіннен оны мақтаған Франсуа Араго, Француз ғылым академиясының мүшелеріне даниялық физик Ханс Кристиан Орстедтің магниттік инеге жақын орналасқан электр тогының әсер ететінін, оны бұратынын көрсетті. Ампер электр мен магнетизм арасындағы қатынасты түсіну үшін математикалық және физикалық теорияны жасауға кірісті. Орстедтің тәжірибелік жұмысын дамыта отырып, Ампер екі параллель сымның, тоқ бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта аққан жағдайда бір-бірін тартатынын немесе итерілетінін көрсетті – бұл электродинамиканың негізін қалады. Ол сондай-ақ осы тәжірибелік нәтижелерден физикалық заңдарды жалпылау үшін математиканы қолданды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Ампер заңы деп аталған принцип, ол екі ток өткізгіш сымның өзара әрекеті олардың ұзындығына және ток күшіне пропорционалды екенін көрсетеді. Ампер осы принципті магнетизмге де қолданды, оның заңы мен француз физигі Шарль Огюстен де Куломның электр әрекеті заңының үйлесімділігін көрсетті. Ампердің тәжірибелік техникаға берілгендігі мен шеберлігі оның ғылымын жаңадан пайда болған тәжірибелік физика салаларында бекітті. Ампер электромагниттік қатынасты физикалық тұрғыдан түсіндіріп, электр мен магнетизмнің құрамдас бөлігі болып табылатын «электродynamic молекуланың» (электрон идеясының алға басушысы) бар екенін теориялық тұрғыда дәлелдеді. Электромагниттік қозғалыстың физикалық түсіндірмесін пайдаланып, Ампер электромагниттік құбылыстардың эмпирикалық және математикалық болжамдарға негізделген физикалық сипаттамасын жасады. Шамамен 100 жыл өткен соң, 1915 жылы Альберт Эйнштейн және Вандер Йоханнес де Хаас Эйнштейн – де Хаас эффектісі арқылы Ампердің гипотезасының дұрыстығын дәлелдеді. 1827 жылы Ампер өзінің ең маңызды еңбегін жариялады – «Mémoire sur la théorie mathématique des phénomènes électrodynamiques uniquement déduite de l'expérience» («Электродинамикалық құбылыстардың математикалық теориясы туралы естелік, тек тәжірибеден шығарылған»), бұл оның жаңа ғылымы – электродинамиканың атын берген және оның негізін қалаушы еңбек ретінде танылды. 1827 жылы Ампер Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі, ал 1828 жылы – Швед Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Ең жоғары мойындауды, мүмкін, Джеймс Клерк Максвелл берді, ол «Электр және магнетизм туралы трактатында» Амперді «электрдің Ньютоны» деп атады.
In September 1820, Ampère's friend and eventual eulogist François Arago showed the members of the French Academy of Sciences the surprising discovery by Danish physicist Hans Christian Ørsted that a magnetic needle is deflected by an adjacent electric current. Ampère began developing a mathematical and physical theory to understand the relationship between electricity and magnetism. Furthering Ørsted's experimental work, Ampère showed that two parallel wires carrying electric currents attract or repel each other, depending on whether the currents flow in the same or opposite directions, respectively this laid the foundation of electrodynamics. He also applied mathematics in generalizing physical laws from these experimental results. The most important of these was the principle that came to be called Ampère's law, which states that the mutual action of two lengths of current carrying wire is proportional to their lengths and to the intensities of their currents. Ampère also applied this same principle to magnetism, showing the harmony between his law and French physicist Charles Augustin de Coulomb's law of electric action. Ampère's devotion to, and skill with, experimental techniques anchored his science within the emerging fields of experimental physics. Ampère also provided a physical understanding of the electromagnetic relationship, theorizing the existence of an "electrodynamic molecule" (the forerunner of the idea of the electron) that served as the component element of both electricity and magnetism. Using this physical explanation of electromagnetic motion, Ampère developed a physical account of electromagnetic phenomena that was both empirically demonstrable and mathematically predictive. Almost 100 years later, in 1915, Albert Einstein together with Wander Johannes de Haas made the proof of the correctness of Ampère's hypothesis through the Einstein–de Haas effect. In 1827, Ampère published his magnum opus, Mémoire sur la théorie mathématique des phénomènes électrodynamiques uniquement déduite de l'experience (Memoir on the Mathematical Theory of Electrodynamic Phenomena, Uniquely Deduced from Experience), the work that coined the name of his new science, electrodynamics, and became known ever after as its founding treatise. In 1827, Ampère was elected a Foreign Member of the Royal Society and in 1828, a foreign member of the Royal Swedish Academy of Science. Probably the highest recognition came from James Clerk Maxwell, who in his Treatise on Electricity and Magnetism named Ampère "the Newton of electricity".
Құрметтер
8.10.1825: Бельгия Корольдік ғылым, әдебиет және көркем өнер академиясының мүшесі.
8.10.1825: Member of the Royal Academy of Science, Letters and Fine Arts of Belgium.
Мұра
1881 жылы Халықаралық электр көрмесінде қол қойылған халықаралық конвенция амперді электр өлшемдерінің стандартты бірліктерінің бірі ретінде бекітті, оның қазіргі заманғы электр ғылымын дамытуға қосқан үлесін ескере отырып. Кулон, вольт, ом, ватт және фарадаймен бірге, олар тиісінше Ампердің замандастары – Франциядан Шарль Огюстен де Кулон, Италиядан Алессандро Вольта, Германиядан Георг Ом, Шотландиядан Джеймс Уотт және Англиядан Майкл Фарадейдің есімдерімен аталады. Ампердің есімі Эйфель мұнарасына жазылған 72 есімнің қатарында. Көптеген көшелер мен алаңдар Ампердің құрметіне аталған, сондай-ақ мектептер, Лион метро станциясы, графикалық процессордың микроархитектурасы, Айтағы тау және Норвегиядағы электрлік паром да оның есімімен байланысты.
An international convention, signed at the 1881 International Exposition of Electricity, established the ampere as one of the standard units of electrical measurement, in recognition of his contribution to the creation of modern electrical science and along with the coulomb, volt, ohm, watt and farad, which are named, respectively, after Ampère's contemporaries Charles Augustin de Coulomb of France, Alessandro Volta of Italy, Georg Ohm of Germany, James Watt of Scotland and Michael Faraday of England. Ampère's name is one of the 72 names inscribed on the Eiffel Tower. Many streets and squares are named after Ampère, as are schools, a Lyon metro station, a graphics processing unit microarchitecture, a mountain on the moon and an electric ferry in Norway.