Кіріспе

Австралиялық крикетші Деннис Кит Лилли (18 шілде 1949 жылы туған) – "өз буынының ең үздік жылдам доп тастаушысы" деп саналатын зейнеткер австралиялық крикетші. Лилли Джефф Томсонмен жаңа доп тастау жұптығын құрды, ол барлық уақыттағы ең ұлы боулинг жұптарының бірі ретінде танылды. Карьерасының басында Лилли өте жылдам доп тастады, бірақ арқасындағы стресс-жарақтар оның мансабын тоқтатуға жақын келді. Қатаң фитнес режимін қабылдап, ол толықтай қалпына келді және халықаралық крикетке оралды. 1984 жылы халықаралық крикеттен зейнеткерлікке шыққан кезде ол 355 тесттік қақпасымен әлемдік рекордты иеленді және барлық уақыттағы ең танымал және беделді австралиялық спортшылардың бірі ретінде өзін бекітті. Ол 1975 жылғы Крикет әлем чемпионатында күміс жүлде алған Австралия құрамасының құрамында болды. 2017 жылы CA жүргізген жанкүйерлер сауалнамасы бойынша ол соңғы 40 жылдағы ең үздік Ашс XI құрамына енді. 2009 жылдың 17 желтоқсанында Лилли ICC Крикет Даңқ залына енгізілді.

Крикет мансабы

20 жасында Лилли 1969–70 жылдары Батыс Австралия үшін бірінші сыныптық дебютін жасады және жаңағы жылдамдығымен көзге түсті. Лилли дебюттік маусымында 32 қақпа алды, бұл Батыс Австралияның ең көп қақпа алған ойыншысы болды. Маусым соңында ол Австралияның екінші құрамасымен Жаңа Зеландияға сапар шегіп, 16.44 орташа есеппен 18 қақпа алды.

Ерте мансап

Келесі маусымда Лилли 1970–71 жылғы «Ашес» сериясында Аделаидадағы алтыншы тестіде тұңғыш рет Тест матчына қатысты, 28.3 оверде 5/84 нәтиже көрсетті. Оның алғашқы Тест қақпасы Джон Эдрих болды, оны Кит Стэкпол 130 ұпайға ұстады, бірақ Сиднейдегі жетінші Тестте ғана Джон Гэмпшир «Марш ұстаған, Лилли соққан» алғашқы ойыншы болды. Келесі маусымда Оңтүстік Африкаға қарсы жоспарланған серияның орнына ұйымдастырылған әлем құрамасымен өткен серияда Лилли өзінің туған жері Перттегі екінші ресми емес «Тест» матчының бірінші иннингінде көзге түсті. Ол Гарри Соберс, Клайв Ллойд, Рохан Канхай және Сунил Гаваскар кіретін күшті соққы берушілер тобын жойып, бар болғаны 7 оверде 8/29 нәтижесін көрсетті, бұл оның мансабындағы ең жақсы көрсеткіш болып қала берді. Кейін Соберс сол күні Лиллидің добын ең жылдам қарсы алғанын айтты. Лилли екінші иннингте 4/63 нәтижесін көрсетіп, матчта 12/92 есебімен аяқтады, нәтижесінде Австралия иннингпен жеңіске жетті. Лилли 1972 жылы Англияға сәтті «Ашес» турнесінде бұл жетістігін жалғастырды, онда ол «өзін ұлы боулер ретінде көрсетті». 2–2 есебімен аяқталған серияда ол екі команданың арасындағы ең үздік боулер болды, орташа есеппен 17.67 көрсеткішімен 31 қақпа алды. Бұл оған 1973 жылы Wisden журналының «Жылдың бес үздік крикетшісі» тізіміне ілеуге мүмкіндік берді. Джон Сноу Лиллидің 1971–73 жылдары Батыс Австралия мен Австралия командаларынан шаршап қалғаннан кейін тиімділігі төмендегенін айтады.

Арқа жарақаттары

1972–73 жылдар маусымында Пәкістанға қарсы өткен сынақ матчында Лилли алғаш рет арқасында өткір ауыруды сезінді, бірақ ойынды жалғастырды. Соңынан Батыс Индияға жасаған турда Лилли толыққанды түрде денсаулығын жоғалтты және омыртқасының төменгі бөлігінде стресстік жарақат (шағылысқан жарақат) анықталды. Крикеттен мәжбүрлі түрде шығарылған ол 1973 жылғы қысында алты апта бойы бүкіл денесін қамтитын гипстік корсет киді және лақтыру техникасын өзгертіп баптады. 1975 жылы Батыс Австралия университеті Лиллидің допты лақтыру жылдамдығын 154,8 км/сағат деп өлшеді.

Әлемдік сериялы крикет

Австралияда қалған Лилли турнеге телекомментарий беру үшін, Англиядағы WSC кәсіби лигасының жоспарларына байланысты туған дау-жанжалдан тыс қалды. 1977 жылғы мамыр айында ол WSC ойыншыларының бірі ретінде жарияланды. Лиллидің бейнесі мен тұлғасы WSC-нің ойындарын жаңаша таныстыруының маңызды бөлігі болды. Алайда, ол WSC-нің алғашқы маусымында жақсы ойнамады және 1978 жылдың қысында өзінің техникасын одан әрі жетілдірді. Сонымен қатар, ол бұрынғы әлемдік спринт чемпионы Остин Робертсонмен бірге жұмыс істеп, жүгіру техникасы мен физикалық дайындығын жақсартты. 1978-1979 жылдары өткен тоғыз "Супертест" матчында (төрт Австралияда және бесеуі Батыс Индияда) Лилли 22.5 орташа есеппен 46 қақпа алды, ең үздік көрсеткіші – Батыс Индия XI-іне қарсы SCG-де 7/23. Лилли жылдамдығын және жүгіріс қадамын қысқартты, содан кейін допты тігістен жылжытуға және ойынды әртараптандыру үшін кейде жылдам немесе баяу доп беруге көшті. Ресми крикетке оралған маусымда Лилли Батыс Индия және Англияға қарсы алты матчта 35 тесттік қақпа алды, сондай-ақ команданы сынап жатқан селекторларға Австралияның шабуылдық құрамына тұрақтылық сыйлады. Әлем сериясы кубогінде оның өзгерген стилі сегіз бір күндік матчта 12.7 орташа есеппен 20 қақпа алуға көмектесті, оның ішінде Батыс Индияға қарсы 4/12 және Англияға қарсы 4/28 (екеуі де SCG-де). Алайда, одан кейін Пакистанға жасаған сапарында жергілікті кураторлар оның тиімділігін төмендету үшін дайындаған тегіс жабылатын жайттар ойынды қиындатты. Ол үш тест матчында тек үш қақпа ғана алды.

Австралия және әлем рекордтары

1980–81 жылдары Жаңа Зеландия және Үндістанға қарсы алты тест матчында Лилли 37 қақпа алды және екінші жыл қатарынан Әлем сериясы кубогындағы үздік доп тастаушы атанды. Ол Австралияның бұл жарыстағы алғашқы жеңісіне 25 қақпамен үлес қосты. Ричи Беноның 248 қақпадан тұратын Австралия тест рекордын бұзғаннан кейін Лилли 1981 жылы Англияға сапар шекті, бірақ вирустық инфекция оның дайындығына кедері келтірді. Серияда 39 тест қақпасы (22.30 орташасымен) оның мансабындағы ең жақсы көрсеткіші болды. Осы күшті шабуылға қарамастан, Австралия Ян Ботамның керемет жеке өнер көрсетуіне байланысты 1–3 есебімен серияны ұтырды. Дегенмен, осы күш-жігерінің арқасында ол 1981 жылы ICC тест доп тастаушылары рейтингінде 1-орынға ие болды. 1981–82 жылдарға арналған маусымы Жавед Миандадпен болған даулы оқиғаға байланысты (төменде қараңыз) нашар басталды. Екі бір күндік матчқа қатысудан шеттетілген Лиллинің алаңдағы агрессивтілігі тағы да сынға түсті. Алайда, ол қақпаларды алуын жалғастырды: Пәкістанға қарсы үш тест матчында 15, ал Батыс Индияға қарсы үш тест матчында 16 қақпа алды. Соңғысына қарсы өткен алғашқы тест матчында 7/83 және 3/44 көрсеткішімен ол Ланс Гиббстің ең көп тест қақпасын алған әлемдік рекордын жаңартты. Оның бір күндік маусымы азырақ сәтті болды, 12 матчта 12 қақпа алды. Оның ең жақсы көрсеткіші – Әлем сериясы кубогының үшінші финалында Батыс Индияға қарсы 10 оверде 2/18. Бұл финалдық серияда Австралия жеңе алған жалғыз матч болды.

Зейнеткерлік

Алғашқы ауысыммен боулинг жасаған Лилли 1982 жылғы наурыз және сәуір айларында Жаңа Зеландияға сапар жасады, бірақ сол жылдың қараша айында WACA Ground-та өткен алғашқы Ashes матчында ауыр тізе жарақатын алды. Бұл оны серияның қалған бөлігін және Австралияның 2–1 есебімен жеңіске жетіп, Ashes-ты қайта иеленуін жіберіп алуға мәжбүр етті. Әлемдік кубок турнирінің соңғы кезеңдеріне командаға оралған Лилли енді жаңа допты беруге автоматты түрде ілікпеді. Дегенмен, ол алты бір күндік матчта 11 қақпа алды, бұл Австралияның финалда Жаңа Зеландияны жеңіп, турнирді ұтуына көмектесті. Оның қақпа алу қабілеті азайып бара жатқан еді. 1983 жылы Австралияның Шри-Ланкаға жасаған қысқа сапарында Лилли екі ел арасындағы тұңғыш тест матчында Кандиде үш қақпа алды, ал екі бір күндік матчта қақпа ала алмады. Кейін сол жылы Англияда өткен үшінші әлем чемпионатында Вест-Индияға қарсы Лордс стадионындағы матчта 12 оверде 52 ұпай жіберіп, бір күндік карьерасын аяқтады. Командадан шығарылған Лилли өзінің толықтай жарамсыз екенін мойындады. 1983–84 жылдары Пертте өткен Пәкістанға қарсы алғашқы екі тест матчында ол тек бір қақпа алды және тест командасынан да шығарылуға жақын еді. Бірақ тағдыр оған көмектесті, екінші тесттің үздік ойыншысы атанған Карл Ракеман жарақат алды. Бұл Лиллиге тест сериясының қалған бөлігінде ойнауға мүмкіндік берді, ол 31.65 орташа есеппен 20 қақпа алды. Грег Чаппелмен бірге ол Сиднейдегі соңғы тестте зейнетке шығуын жариялады және матчтағы соңғы добымен бір қақпаны қоса алғанда, сегіз қақпа алды.

Алюминий жарғақтың оқиғасы

1979 жылы желтоқсанда WACA Ground-та Австралия мен Англия арасындағы тест матчы кезінде Лилли досының компаниясы жасаған алюминийден жасалған битамен ойынға шықты. Мұндай бита қолдануға ешқандай ереже тыйым салған жоқ, бірақ Лилли үш ұпайға соққан доптан кейін дау туды. Австралия құрамасының капитаны Грег Чаппелл доптың төрт ұпайға баруы керек деп ойлады және Родни Хоггқа Лиллиге дәстүрлі ағаш битасын әкелуді бұйырды. Осы оқиға кезінде Англия құрамасының капитаны Майк Брирли төрешілерге мұндай бита қолдану ойынның әдеп-ғұрыптарына қайшы келеді және допқа зиян келтіреді деп шағымданып айтты. Лилли битасын ауыстырудан бас тартты. Брирли, Лилли және төрешілер шамамен он минут бойы қызу пікірталас жүргізді, содан кейін Чаппелл Лилли битасын ауыстыруын талап етті. Ашуға буырқанған Лилли "көңілсіз металл кесегін" павильонға қарай 40 метрдей лақтырып жіберіп, ағаш битасын алуға мәжбүр болды. Осы оқиға үшін Австралия Крикет Кеңесі (АКК) тарапынан оған ешқандай жаза берілген жоқ. Матчтан кейін битаның сатылымы бірнеше айға өсті, бірақ кейін ойын ережелеріне өзгеріс енгізіліп, биталардың тек ағаштан жасалуы керек екені нақтыланды.

Салымдар

1981 жылы Англияға жасаған тур кезінде Хединглиде Австралия үшінші тест матчының бір кезеңінде соншалықты күшті позицияда болды ki, жергілікті букмекерлер Англияның жеңісіне қарсы 500–1 коэффициент ұсынды. Бұл коэффициент ойын үзілісінде таблода көрсетіліп, австралиялық ойыншылардың назарына ілікті. Лилли мен Род Марш бұл коэффициенттің соншалықты абсурдты екеніне сенді, сондықтан үшінші тарап арқылы олардың әрқайсысы нәтижеге шағын ставка жасады, кейіннен бұл әрекеттерін "әзіл" деп сипаттады. Англияның күтпеген жеңісімен олар барлығы 7500 фунт стерлинг жеңіп алды. Екеуі де оқиға туралы ашық айтты және ресми айыпталған жоқ, бірақ кейбір адамдар олардың іс-әрекеттерін сынға алды. Олардың ставкалары ойындағы күш-жігеріне кедеріс келтіргені туралы ешқандай күмәнді болған жоқ. Дегенмен, 1990 жылдардың ортасынан бері халықаралық крикетке нұқсан келтірген матчтарды бұрмалау оқиғаларынан кейін бұл мәселе қайта қарастырылды.

Зейнетақыға шыққаннан кейін

Лилли 1987–88 жылдары Тасмания үшін бірінші сыныптық крикетке қысқа қайта оралып, алғашқы доппен бір ойыншыны ала қойды. 1988 жылы ол Англияның Нортгемптоншир командасы үшін сегіз матч ойнады, бірақ содан кейін ауыр тобық жарақатын алды. Өзінің өмірбаянында Лилли сол кездегі капитан Аллан Бордер ұсынған Австралия құрамасына қайта оралуға дайындық үшін ойнағанын айтты. Зейнеткерлікке шыққаннан бері Лилли жас боулингшілерге кеңес берумен және жаттықтырумен айналысып, олардың ішінде Бретт Ли, Шон Тейт және Митчелл Джонсон есімдері ерекше аталады. Ол сондай-ақ Үндістандағы MRF Pace Foundation ұйымымен де байланыста болды. Лилли 1999 жылға дейін Лилак Хиллдегі дәстүрлі Австралия крикет кеңесінің президенті XI матчында келуші командаларға қарсы ойнауды жалғастырды. Соңғы матчында ол үш қақпа алды және ұлы Адаммен бірге өнер танытты. 2004 жылдан бастап 2015 жылдың қыркүйегінде күтпеген жерден отставкаға кеткенге дейін Лилли Батыс Австралия крикет қауымдастығының президенті болды.

Мұра

Ол 1973 жылы "Висден" журналының "Жылдың үздік крикетшісі" аталымына ие болды. 1981 жылы крикетке қосқан үлесі үшін Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) болып тағайындалды. Ол 1996 жылы Австралия Крикет Даңқ залына енген алғашқы он адамның бірі болды. Ол ғасырдың ресми Австралия Тест командасына шақырылды. 2000 жылы Австралия Спорт медалімен марапатталды. 2010 жылы Австралия күнінде Австралия орденінің мүшесі болып тағайындалды. Лилли 1985 жылы Спорт Австралия Даңқ залына енді. Ол "Men at Work" тобының "No Restrictions" (Cargo, 1983) әнінде: "Крикет шақыруын естіп, теледидарды қосыңыз, сағаттап қарап отырыңыз және Денис Лиллиге қолдау көрсетіңіз" деген жолдармен мәңгілікке қалады. Ол сондай-ақ Иэн Кэмпбелл Смиттың "Blue Guitar" әнінде есімдері аталады. Әннің мәтінінде, баяндаушы мүмкін емес, фантастикалық оқиғаларды сипаттай келе: "Мен Денис Лиллиге алтылық соқтым және Гаваскарды қақпадан шығардым" деп айтады. Америка Құрама Штаттарында өнер көрсеткенде Смит әдетте мәтінді "Мен Карим Абдул-Жаббардан отыз жеті ұпай алдым" деп өзгертеді. Ол Австралияның "барлық уақыттағы ең ұлы ODI командасының" шабуылшысы (боулері) деп танылды. 2021 жылы Австралия Поштасының Крикет Аңызы атанды. 2021 жылы Спорт Австралия Даңқ залында 43-ші Аңыз ретінде құрметке ие болды.