Ян Ингемар Стенмар: Швецияның шаңғы спортының жұлдызы

Кіріспе

Ян Ингемар Стенмар (туған 18 наурыз 1956 ж.) – швед, бұрынғы әлем кубогының альпийлік шаңғымен жарысушысы. Ол Швецияның ең белгілі спортшыларының бірі және барлық уақыттағы ең ұлы слалом және гигант слалом маманы деп есептеледі. Ол "Тарна ИК Фьеллвиден" клубы үшін өнер көрсетті.

Өмірбаян

Йоесйёде, Сторуман муниципалитетінде, Лапландияда дүниеге келген Стенмарктың отбасы, ол төрт жасқа толғанда Норвегияға жақын орналасқан Тярнабиге көшіп келді. Ол Стиг Страндтың (1956 жылы туған) балалық шақтағы көршісі болды, ол 1983 жылы Стенмаркпен бірге әлем кубогының слалом титулын бөлісті. Стенмарк бес жасында шаңғы тебуді бастады және сегіз жасында алғашқы ұлттық жарысын жеңіп алды.

Жарыстардағы жетістіктері

Стенмарк әлем кубогында тұңғыш рет 1973 жылдың желтоқсанында 17 жасында өнер көрсетті. Ол зейнетке шыққан кезде халықаралық жарыстарда кез келген тау шаңғышысынан көп жеңіске жетті: 86 әлем кубогын жеңді (46 гигант слалом және 40 слалом). Бірақ кейін Микаэла Шифрин осы көрсеткішті басып өтті. Стенмарк тек екі техникалық дисциплинада ғана жеңіс тудырды: слалом және гигант слалом (басқа дисциплиналар – таудан түсу, супер G, бірінші рет 1982 жылдың желтоқсанында өткізілді, және біріктірілген). Ол басқа жарыстарда сирек қатысты, себебі оған жоғары жылдамдық қолайлы болмады. Стенмарк әлі күнге дейін әлем кубогының тау шаңғысы жарысындағы ең үлкен айырмамен жеңіске жеткен рекордты сақтап тұр: 1979 жылдың 4 ақпанында Яснада Боян Крижажға қарағанда 4,06 секундқа озып кетті. Стенмарк бұқаралық ақпарат құралдарының сұрақтарына қысқа, бірақ әдепті жауаптар берген тыныш чемпион ретінде танымал болды. Үш рет қатарынан (1976–78) әлем кубогында жеңіске жеткені үшін Стенмарк 1979 жылы Холменколлен медалін алды (Эрик Хокер және Раиса Сметанинамен бірге). Стенмарк екі рет Svenska Dagbladet алтын медаліне ие болды (1975, 1978). 1978 жылғы медалін ол теннисші Бьёрн Боргпен бөлісті, осылайша екеуі де осы құрметті екі рет жеңіп алған жалғыз ер адамдар болды (әскери шаңғышы Аня Пярсон 2006 және 2007 жылдары медаль алды). 1978 жылы Батыс Германиядағы Гармиш-Партенкирхенде өткен әлем чемпионатында Стенмарк слаломда секундықтың үштен екі бөлігімен, ал гигант слаломда екі секундтан астам айырмамен жеңіске жетті. Стенмарк слаломда қайтадан жеңіске жетіп, үш рет қатарынан әлем чемпионатында бір аталымды жеңген алғашқы шаңғышы болды. 25 жасында ол ірі жарыстағы соңғы медалін алды. Стенмаркқа 1984 жылғы Сараево қысқы Олимпиадасына қатысуға рұқсат берілмеді, себебі ол ұлттық шаңғы федерациясы арқылы емес, тікелей жарнамалық төлемдерді қабылдады. Лихтенштейннің Ханни Венцелі де жарыстан шеттетілді; екеуі де 1980 жылы екі алтын медальді жеңіп алған еді. 1983–84 маусымындағы слаломдағы үздік шаңғышы Марк Жираделлиге де қатысуға рұқсат берілмеді, себебі ол Люксембург азаматы емес еді, ол ел үшін жарысқа қатысты. Стенмарк 1988 жылы Олимпиадалық жарысқа қайта қатысты, бірақ ол өзінің ең жақсы күйінде болмады және медаль жеңе алмады (дегенмен, ол слалом жарысының екінші кезеңінде ең жылдам көрсетті). Ол 1989 жылғы наурыз айында, 33 жасқа толуына бірнеше күн қалғанда әлем кубогындағы жарыстардан зейнетке шықты.

Stenmark made his World Cup debut in December 1973 at age 17. At the time of his retirement, he had won more international races than any other alpine skier to date: he took 86 World Cup wins (46 giant slaloms and 40 slaloms). He has since been passed by Mikaela Shiffrin. Stenmark won only in the two technical disciplines: slalom and giant slalom (the other events are downhill, super G, first run in December 1982, and combined). He rarely competed in the other disciplines, as he was not comfortable with speeds in excess of Stenmark still has the record for the biggest win margin in a World Cup alpine race: 4.06 seconds ahead of 2nd placed Bojan Križaj in Jasna on 4 February 1979. Stenmark was known as a quiet champion, with short, but polite, responses to media questions. For his three straight World Cup titles (1976–78), Stenmark earned the Holmenkollen medal in 1979 (shared with Erik Håker and Raisa Smetanina). Stenmark also earned the Svenska Dagbladet Gold Medal twice (1975, 1978). His 1978 medal was shared with tennis player Björn Borg, making them the only two men to ever win the honor twice (female alpine skier Anja Pärson received the medal in 2006 and 2007). At the World Championships in 1978 in Garmisch Partenkirchen West Germany, Stenmark won the slalom by two thirds of a second and the giant slalom by over two seconds, Stenmark rebounded in the slalom and became the first to win the same title in three consecutive world championships. At age 25, it was his final medal in a major competition. Stenmark was not allowed to participate in the 1984 Winter Olympics in Sarajevo by the International Ski Federation (FIS) for accepting promotional payments directly, rather than through the national ski federation. Hanni Wenzel of Liechtenstein was also banned; both were double gold medalists in 1980. Marc Girardelli, who was the best slalom racer during the 1983–84 season, wasn't allowed to participate either. In his case it was because he didn't have citizenship in Luxembourg, the country for which he competed. Stenmark was allowed back into the Olympic competition in 1988, but was past his prime and did not win a medal (however, he had the fastest second run of the slalom competition). He retired from World Cup competition at the end of the 1989 season in March, days before his 33rd birthday.

Басқа

1976-1978 жылдар аралығында Стэнмарк, теннисші Бьёрн Боргпен бірге Швецияда ұлттық беделге ие болды. 2004 жылғы 26 желтоқсанда Стенмарк Таиландта демалыс кезінде Үнді мұхитындағы жер сілкінісінен аман қалды. 2015 жылы ол «Билейік 2015» телешоуында жұлдызды биші ретінде қатысты, онда ол кәсіби биші Сесилия Эрлингпен жұптасты.

Жеке

Стенмарк 1984–1987 жылдары Lufthansa әуе компаниясының ұшқыш әйел қызметкері Энн Увагенге үйленген. Олардың 1984 жылы туған қызы бар.