Кіріспе

Толыққанды тұқымды жылқылардың жарысы – бұл спорт және оған байланысты өнеркәсіп. Оны әртүрлі ұлттық ұйымдар басқарады. Бұл спорттың екі түрі бар: жазық жарыс және кедергілер арқылы жүгіру. Ұлыбританияда кедергілер арқылы жүгіру National Hunt жарысы деп, ал АҚШ-та steeplechasing деп аталады. Кедергілер арқылы жүгірудің өзі кедергілі және тікұшақпен жүгіруге бөлінеді.

Жарыс жылқыларының иелігі мен оларды даярлау

Әдетте жарыс жылқылары бай адамдардың меншігінде болған. Соңғы онжылдықтарда жылқыларды синдикаттар немесе серіктестіктер иеленуі көбірек кездеседі. Мысалы, 2005 жылғы Эпсом Дербисінің жеңімпазы Мотиватор, «Корольдік Аскот Жарыстар Клубының» меншігінде, 2003 жылғы Кентукки Дербисінің жеңімпазы Funny Cide, «Sackatoga Stable» ретінде ұйымдастырылған 10 серіктес тобының меншігінде, ал 2008 жылғы Кентукки Дербисінің жеңімпазы Big Brown, жылқы жарыстарына арналған хедж-фонд ұйымы – «IEAH stables»-тің меншігінде болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, жарыс аттарын көбінесе иелері өсіріп, жарысқа шығарған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Солтүстік Америкада, Еуропада және Австралияда коммерциялық асылдандыру саласы айтарлықтай маңызға ие болды. Соның салдарынан, толыққанды жылқылардың көп бөлігі енді асылдандырушылармен, қоғамдық аукционда немесе жеке сату арқылы сатылады. Иелері жарыстан «талап ету» арқылы да толыққанды жылқыларды сатып ала алады (жарыстардың түрлері туралы төменде қараңыз). Жылқы өзінің иесінің ерекше түстерін киеді. Бұл түстер ұлттық басқару органдарында тіркелуі керек, және екі иесінің бірдей түстері болмауы тиіс. Белгілі бір түстердің құқықтары («қымбат түстер») автомобильдің ерекше нөмірлері сияқты құнды болып саналады. Дәстүр бойынша, Сью Магние (Джордж Вашингтон, Галилео және т.б. иесі) өзінің ерекше қара-көк түстері үшін 50 мың фунт төлеген. Егер иесінің бір жарыста бірнеше аты болса, онда түстердің сәл өзгеше нұсқасы қолданылады (әдетте басқа түсті бас киім) немесе жарыс клубының түстері қолданылуы мүмкін. Жылқы иесі әдетте жаттықтырушысына ай сайынғы сыйақы немесе Солтүстік Америкада «күндік төлем» төлейді, сондай-ақ жаттықтыру орталығын немесе галопты пайдалану үшін ақы (егер жылқы жарыс трассасында тұрақтандырылмаса), мал дәрігері мен атқақшының қызметіне, сонымен қатар өлім-жітім сақтандыру сыйлықақысы, жарысқа қатысу ақысы және жокейлердің еңбекақысы сияқты басқа да шығындарды төлейді. Бір жыл бойы жаттығуда болған жарыс жылқысын ұстаудың орташа құны Ұлыбританияда шамамен 15 000 фунт стерлинг, ал Солтүстік Америкадағы ірі жарыс трассаларында 35 000 долларға дейін жетеді. Жаттықтырушыларға қол жетімді мүмкіндіктер өте әртүрлі. Кейбір жаттықтырушылардың ауласында бірнеше ғана жылқы болады және олар басқа жаттықтырушылардың галоптарын пайдалану үшін ақы төлейді. Ал басқа жаттықтырушылардың барлық қажетті жаттықтыру құралдары бар. Жарыстың ерекшелігі – шағын шаруашылықтар тіпті ірі ойыншыларға қарсы жоғары деңгейдегі жарыста да өздерін көрсете алады. Бұл әсіресе ұлттық аң аулау жарыстарына қатысты.

Құндылықтар

1976 жылы Canadian Bound таза тұқымды жылқылардың арасында 1 миллион АҚШ долларынан артық сомаға сатылған алғашқысы болды. Оны канадалықтар Тед Бернет және Джон Сикура-младший Кинеландтың шілде айындағы аукционында сатып алды.

Ирландия

Жарыстар бүкіл Ирландия аумағында басқарылады, ұйымдастыру жауапкершілігі екі органға бөлінген. Ирландия ат жарыстарын реттеу органы ережелерді қабылдау және оларды күшіне енгізумен айналысады, ал Horse Racing Ireland жарыстарды басқарады және дамытады. 2013 жылы Ирландия әлемнің 37 еліне 4800-ден астам таза қанды жылқы экспорттады, олардың жалпы құны 205 миллион еуродан ($278 миллион) асты. Бұл АҚШ-тан жыл сайын экспортталатын жылқы санынан екі есе көп.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда толыққанды тұқымды жылқы жарыстарын Британдық жылқы жарыстары басқармасы (BHA) басқарады, ол ережелерді жасап, орындаумен, жаттықтырушылар мен жокейлерге лицензиялар немесе рұқсаттар берумен, сондай-ақ жарыстарды жарыс алаңдарының қызметкерлері арқылы өткізумен айналысады. Ұлыбританиядағы Жокей клубы реттеуші функциясынан босатылды, бірақ әлі де түрлі көмекші рөлдерді атқарады. BHA жұмысының маңызды бөлігі жаттықтырушылар мен жокейлерді тәртіпке келтіруге, соның ішінде жарыс төрешілерінің (course stewards) қабылдаған шешімдеріне шағымдануға байланысты. Тәртіптік тергеулер көбінесе жылқының қатысымен жүреді, мысалы: жылқының өзінің мүмкіндіктерін толық пайдаланбауы, басқа жылқылардың жолына кедергі келтіру, қамшыны шамадан тыс қолдану. Интернеттегі ставка алмасу платформаларының пайда болуы халыққа жылқыға қарсы ставка жасауға мүмкіндік берді, және бұл жаңалық кейбір резонансты тәртіптік істерге себеп болды. Жылқы ресми жарысқа қатысу үшін Weatherbys компаниясында толыққанды тұқымды жылқы ретінде тіркелуі керек. Сондай-ақ, ол BHA лицензиясы бар жаттықтырушының немесе рұқсат иесінің шаруашылығында тұрақты түрде орналасуы тиіс. Сол сияқты, жылқының иесі немесе иелері де жылқы иесі ретінде тіркелуі керек.

Австралия

Толыққанды жарыстар Австралияда штаттар бойынша мемлекеттік деңгейде басқарылады. Racing NSW Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы жарыстарды басқарады, Racing Victoria Виктория штатындағы жауапты ұйым, ал Брисбен жарыс клубы 2009 жылы Квинсленд Turf Club және Brisbane Racing Club клубтарының бірігуі нәтижесінде құрылды және Квинсленд штатындағы жарыстарды басқарады. Мельбурндағы Флемингтон жарыс жолында әлемдегі ең ірі сыйлық қоры бар "екі мильдік" хендикап және ең бай шөп жарыстарының бірі – Мельбурн кубогы өткізіледі. Жарыс Көктемгі жарыс фестивалі кезінде қараша айының бірінші сейсенбісінде өтіп, Австралияда "елді тоқтататын жарыс" деп танымал.

Америка Құрама Штаттары

Құрама Штаттарда қауіпсіздік ережелері мен дәрі-дәрмекке қатысты шектеулер негізінен федералдық деңгейде Ат жарысының тұтастығы және қауіпсіздік басқармасы (Horseracing Integrity and Safety Authority) тарапынан бақыланады. Жарыс регламентінің басқа да аспектілері жоғары деңгейде фрагменттелген. Әдетте, жарыс өткізетін әрбір АҚШ штатындағы жарыс комиссиясы немесе басқа мемлекеттік орган жарыс иелеріне, жаттықтырушыларға және осы индустрияға қатысатын басқа да адамдарға лицензия береді, жарыс күндерін белгілейді және тікелей ставкаларды қадағалайды. Асыл тұқымдық мәселелер және жарыс түстерін тіркеу – американдық тұқымдық кітапты (American Stud Book) жүргізетін және барлық таза қанды аттардың аттарын бекітетін Жокейлер клубының (The Jockey Club) қарауына жатады. Ұлттық стипльчез қауымдастығы (National Steeplechase Association) – американдық стипльчез ат жарыстарының ресми санкциялаушы органы.

Канада

Канададағы жылқы жарыстарын реттеу Канада Жокей клубының қарауында. Канада бойынша бірнеше жарыс өткізілетін орындар бар, бірақ маңызды жарыстар негізінен Онтариода өтеді және оларды бұрынғы Онтарио Жокей клубы аталған Woodbine Entertainment Group басқарады. Британдық Колумбиядағы ең ірі жарыс алаңы – Хастингс жарыс жолы, онда жыл сайынғы BC Дерби сияқты танымал шаралар ұйымдастырылады.

Жарыс түрлері

Толыққанды жарыстар екі түрге бөлінеді: жазық жол жарыстары және кедергілер арқылы жүгірілетін жарыстар. Ең маңызды жарыстар Топтық жарыстар немесе Санатталған жарыстар деп аталады. Әр басқару органы өз стандартын белгілеуге құқылы, сондықтан жарыстардың сапасы әртүрлі болуы мүмкін. Жылқылар түрлі жағдайларда жарысады, мысалы, Еңбек жарыстары, Жасына қарай салмақпен жарысу немесе Салмақ бойынша жарыс. Еңбек жүйесі көбінесе ең жылдам жылқыны анықтау үшін емес, құмар ойындарға арналған болғанымен, әлемдегі ең танымал жарыстардың кейбірі, мысалы, Гранд Националь немесе Мельбурн Кубогы еңбек жүйесі бойынша өткізіледі.

Жазық жарыстар

Плат жарыстар әртүрлі қашықтықтарда және әртүрлі талаптар бойынша өткізілуі мүмкін. Тарихи тұрғыдан, маңызды плат жарыстар елдері Австралия, Англия, Ирландия, Франция және АҚШ болды, бірақ соңғы онжылдықтарда Жапония және Біріккен Араб Эмираттары сияқты басқа елдер де көзге көтерілді. Кейбір елдер мен аймақтарда мал өсірудің ірі орталықтары ретінде ұзақ дәстүр бар, атап айтқанда Ирландия мен Кентукки. Еуропа мен Австралияда дерлік барлық маңызды жарыстар шөптегі (газон) жолдарда өткізіледі, ал АҚШ-та топырақ жабындары (немесе соңғы кезде Политрак сияқты жасанды жабындар) көп кездеседі. Канадада, Оңтүстік Америкада және Азияда екі түрлі жабын да жиі қолданылады.

Секіру жарыстары

Ұлыбритания мен Ирландияда National Hunt деп аталатын секіру жарыстары мен кедергілер арқылы жүгірілетін жарыстар ұзақ қашықтықтарда, әдетте 2 мильден (3 км) бастап, одан да ұзаққа дейін өткізіледі, ал жылқылар көбірек салмақ көтереді. Көптеген секіру жарысына қатысатын жылқылар, әсіресе Францияда өсірілгендері, толыққанды тамырлы емес, AQPS деп жіктеледі. Жаңадан бастаған секіру жарыстары секіру мансабын бастайтын жылқыларды қамтиды, соның ішінде бұрын дербіде жаттығудан өткендер де бар. National Hunt жарыстары кедергілер арқылы жүгірілетін жарыстар мен қуғын-сүргін жарыстарына бөлінеді: алғашқысы төмен кедергілер арқылы, екіншісі секіруі қиын үлкен қоршаулар арқылы өткізіледі. National Hunt жарыстары жалаумен басталады, яғни жылқылар бастапқы сызықта таспаның артында қатар тұрады. Секіру жарыстары Ұлыбританияда, Ирландияда, Францияда және Орталық Еуропаның кейбір аймақтарында танымал, бірақ әлемнің көп бөлігінде бұл спорттың мәні аз немесе мүлдем белгісіз. National Hunt дербісі (немесе "бумперлер") қоршаулар мен кедергілерсіз өткізіледі, бұл жарысқа қатыспаған жылқыларға тәжірибе алуға мүмкіндік береді.

Жылқы өсіру

Әлемдегі ірі толыққанды тұқымдық жарыс жүргізетін елдерде жарыс аттарын өсіру – бүкіл әлем бойынша миллионнан астам жұмыс орнын қамтамасыз ететін ірі индустрия. Ат жарысын ұнататындар мен бұқаралық ақпарат құралдарының назары көбінесе жылқының жарыстағы өнеріне немесе, еркек аттар үшін, оның тұқымдық жетістіктеріне шоғырланса, ал аналық аттарға, яғни ұрпақ беруге қабілетті жылқыларға көңіл аз бөлінеді. Осыған орай, XX ғасырдың ең маңызды аналық аттарының бірі – Ла Тройеннің мысалын келтіруге болады, оның арқасында көптеген ұлы толыққанды жарыс аттары мен чемпиондардың аналары дүниеге келді.

Жарыс түрлері

Майыптылар жарысы – жүгірушілердің басқа жарыстардағы көрсеткіштеріне сәйкес, артық салмақ артып, «майыпты» жағдайда қатысатын жарыс. Теориялық тұрғыдан алғанда, дұрыс шектелген жарыста барлық жылқының жеңіске үміті тең болады. Мысалдары: Мельбурн кубогы, Гранд-Нэшнл, Кембриджшир мүгедектігі, Донн мүгедектігі, Санта-Анита мүгедектігі, Голливудтың алтын кубогы, Окленд кубогы, Пасха мүгедектігі және Колфилд кубогы. Жоғары сыныптағы жарыстар әртүрлі елдерде әртүрлі атаулармен белгілі: АҚШ және Канадада – рейтингтік жарыстар, Англия мен Францияда – талаптар жарысы, Австралия мен Жаңа Зеландияда – топтық жарыстар. Олар көбінесе бір жынысты, бір жастағы және бір сыныптағы бәсекелестерді қамтиды. Бұл жарыстар «жасына қарай салмақ» принципімен өтеді, онда салмақтар тек жасқа қарай реттеледі, сондай-ақ барлық жылқылар бірдей салмақ көтеретін «белгіленген салмақтар» жарыстары да бар. Сонымен қатар, «талаптар» жарыстары бар, онда жылқылар белгілі бір шарттарға сәйкес салмақтарды көтереді, мысалы, белгілі бір сандағы жарыстарды жеңген немесе белгілі бір құндылықтағы жарыстарда қатысқан болуы. Стак/талаптар жарысының мысалдары: Асыл тұқымдылар кубогы, Дубай әлем кубогы, 2,000 Гвинеялық стак, 1,000 Гвинеялық стак, Дерби, Окс, Сент-Легер стак, Кентукки Дерби, Кентукки Окс, Преакнес стак, Белмонт стак, Траверс стак және Prix de l'Arc de Triomphe. Қыздар жарысы – жүгірушілердің ешқашан жеңіске жетпеген жарыс. Қыздар жарысы әртүрлі жастағы жылқылар арасында өтуі мүмкін. Бұл жарыста барлық жылқыға шамамен бірдей салмақ салынады және мүгедектерге арналған «жаза» болмайды. Бұл 2 жасар жылқыны бірінші рет жарысқа шығарудың негізгі тәсілі, бірақ тек басқа 2 жасар жылқыларға қарсы. 3 жасар жылқылар да жыл басындағы қыздар жарыстарында өз жастарындағы жылқылармен ғана жарысады. Жәрдемақы жарысы – жүгірушілердің қыздар жарысына қарағанда жоғары сыйлық қорына ие болуға мүмкіндік беретін жарыс. Бұл жарыстарда әдетте «өмір бойы үш рет жеңімпаз болмау» сияқты талаптар болады. Олар әдетте, қызын бұзған, бірақ тік жарға дайын емес жылқы үшін қолданылады. Талап жарысы – жарыс кезінде барлық жылқылар бірдей бағаға («талап бағасы») сатылатын жарыс. Бұл жарысты теңестіру үшін жасалады; егер сыныптан жақсы жылқы қатысса (жеңіл сыйлық жеңісі күтіліп), оны талап бағасына жоғалтуы мүмкін, бұл жылқының құнынан кем болуы мүмкін. Біреу жылқының басқа жаттықтырушының көмегімен толыққанды жаттықтырылмағанын есептесе, оны талап етуге болады. Егер жылқы сатып алынса, жарыстан кейін оған белгі қойылады және ол жаңа иесіне беріледі. Сату жарысы немесе сатушы – жеңімпаз жарыстан кейін дереу аукционға қойылатын жарыс. Таңдаулы талап жарысы – жәрдемақы және талап жарысының гибриді, алаң көлемін арттыру үшін жасалған. Шарттарға сай келмейтін жылқы да «талапқа жетуі» мүмкін, яғни оны сату шартымен қатысуға рұқсат етіледі. Свипстейкс – жеңімпаз иесінің жарысқа қатысу үшін төленген барлық басқа жылқы иелерінің жарналарын жеңіп алатын ескі сөз (қазір әдетте «Стак» деп қысқартылады).