Кіріспе

Атыс қаруы механизміндегі тұтану көзі – 1820-ші жылдардың басында пайда болған, кез келген ауа райында сенімді атуға мүмкіндік беретін, ұрықпен тұтануға арналған, бір рет қолданылатын құрылғы. Оның ойлап табуы, балғамен соққыға түсірілетін ұрықтарды пайдаланып, мылтықтар мен ұрықтық-допты ату қаруларындағы оқ-дәрі зарядын қозғалысқа келтіретін ұрықпен тұтану механизмін немесе перкуссиялық құлып жүйесін құрастырды. Ұрықпен тұтану механизмін қолданатын кез келген атыс қаруы – ұрықтық қару болып саналады. Ұрықпен жабылатын және оғы бұрғыланған ұзын мылтық – ұрықтық мылтық. "Cap and ball" – әрбір оқ ату кезінде бірдей диаметрдегі шар тәрізді оқ атып шығаратын ұрықтық қаруды сипаттайды.

Сипаттама

Перкуссиялық қалпақ – бір ұшы жабық мыстан немесе жезден жасалған кішкентай цилиндр. Жабық ұшының ішінде 1800 жылы ашылған, шамамен 19 ғасырдың ортасынан 20 ғасырдың басына дейін қолданылған, мысалы, сынап фулминаты сияқты, жарылысқа ұшырайтын заттың аз мөлшері бар. Каплок механизмі балға мен сосаткадан (кейде конус деп аталады) тұрады. Сосаткада қақпақтың артқы бөлігіне кіретін қуыс құбыр бар, ал перкуссиялық қалпақ сосатка тесігіне орналастырылады. Ауыспаны тартқанда балға босатылады, ол перкуссиялық қалпақты сосаткаға (қыздырғыш ретінде қызмет ететін) соғып, оны ұшырып, ішіндегі сынап фулминатын жарылысқа келтіреді, ол шұғыл соққы арқылы сосаткадан барабанға қарай ұшқын шығарып, негізгі ұнтақ зарядын тұтандырады. Перкуссиялық қалпақтар пістолеттер үшін кішкентай, ал мылтықтар мен мушкеттер үшін үлкен өлшемде жасалған. Жақында ғана ашылған фулминаттарды пайдаланып, перкуссиялық қалпақты жасауға мүмкіндік берген өнертабысты 1807 жылы Шотландияның Абердиншир ауданындағы Белхелвидің пастор Александр Джон Форсайт патенттеген. Оның фулминатты тұтандыру механизмін ойлап табуы құстарды ерте ескерту жүйесінен айырды, себебі кремнийлі қарудың ұнтақ қуырынан шығатын түтін болмайды, сондай-ақ, триггерді тарту мен оқ атудың аралығы қысқарды. Форсайт 1807 жылы «иісті бөтелке» тұтандырғыш жүйесін патенттеген. Алайда, Форсайттың патенті аяқталғаннан кейін ғана дәстүрлі перкуссиялық қалпақ жүйесі жасалды. 1814 жылы Джозеф Мантон перкуссиялық қалпақтың алғашқы нұсқасын ойлап тапты, ол қысылғанда жарылатын мыс түтік болды. Бұл 1822 жылы ағылшын текті американ суретшісі Джошуа Шоумен фулминаттармен толтырылған мыс кесе ретінде одан әрі дамытылды. Алғашқы мақсатты каплок тапаншалары Регенттік Англияда спортшыларға тапсырылған құс аулау қарулары болды. Механизмнің ықшамдығы мен кремнийлі қаруға қарағанда жоғары сенімділігіне байланысты, қару жасаушылар екі ұңғылы пистолеттер мен ұзын қарулар жасауға мүмкіндік алды. Екі немесе одан көп ұңғылы және бір ғана бұғатталатын ертедегі каплок пистолеттері, екінші ұңғыны балғамен сәйкестендіру үшін қолмен айналдыру қажеттілігіне байланысты, бұрылу немесе винтовкалы пистолеттер деп аталды. Үшінші ұңғыны қосу және балғамен шайқағанда ұңғыларды механикалық түрде айналдыратын рачеткамен бірге бұл каплок пистолеттері 1830 жылдары қымыз қорапшасы револьверіне айналды. Каплок кремнийлі қаруға қарағанда көптеген артықшылықтар ұсынды. Каплокпен оқтау оңай және жылдам болды, ауа райына төзімді және кремнийлі қарудан әлдеқайда сенімді болды. Көптеген ескі кремнийлі қарулар кейінірек каплокқа айналдырылды, осы мүмкіндіктерді пайдалану үшін. Сонымен қатар, 1820 жылы Дебуберге перкуссиялық қалпақ пен сосаткаға француз патенті берілді. Алайда, осы екі француздық талаптан бұрын, тарихшы Сидни Джеймс Гудингтің айтуынша, перкуссиялық қалпақтың ең ықтимал өнертапқышы 1817 жыл шамасында Джозеф Эгг (Дурс Эггтің інісі) болды. Бұрынғы басқа да талаптар болды. 1830 жылы полковник Питер Хокер бір мезгілде өнертапқышы екенін мәлімдеді және жоққа шығарды: «Мен оның ойлап тапқаны болдым деп айтуға құштар емеспін, мүмкін емес», бірақ кейін ол Мантонның жапсырмалы құлыпты оңайлату идеясы, ол қиын болуы мүмкін, 1816 жылы жапсырмалы құлып патенттелген кезде шапка мен сосатканы жасау арқылы келгенін айтты. Ол кейін күмәнданып отырған Джозеф Мантонға бірнеше мыс қақпақ қару жасау үшін сурет ұсынғанын айтады, содан кейін олар сатылды. Хокер, сегіз жылдан кейін, 1838 жылғы «Жас спортшыларға нұсқаулар» басылымында «Мыс түтіктер мен праймерлерді Джо Мантон ойлап тапқан» деп нақтылап, Мантонға көбірек даңқ берді. 1850 жылдары Хокер өзінің баспасөз жарнамаларында бұл өнертабысты қайтадан өзіне ие деп жариялады. Уайнт, Гудинг және Де Витт Бейлидің көп жылдық зерттеулеріне қарамастан, қазылар алқасы әлі де шешімін шығармады, өйткені бәсекелестік талаптар жеке есептерге негізделген және тәуелсіз дәлелдеуші дәлелдер аз немесе мүлдем жоқ. Металл перкуссиялық қалпақ ең танымал және кеңінен қолданылатын праймер түрі болса да, олардың кішкентай мөлшері оларды жауынгерлік немесе ат үстінде жүретін кезде қолдануды қиын етті. Осыған сәйкес бірнеше өндірушілер «автоматты тұтандыру» жүйелерін жасады. Мысалы, «Мейнард лентасы» қазіргі ойыншық қақпақ тапаншасына ұқсас қағаз «қақпақтарды» қолданды. Мейнард лентасы бар призер 19-ғасырдың ортасында қолданылған кейбір атыс қаруларына орнатылған және олардың кейбіреулері Америка Азамат соғысында қысқа уақыт пайдаланылған. Басқа диск немесе гранул түріндегі праймерлер кішкентай фулминатты детонатор дискілерін кішкентай қоймада сақтады. Балғаны шайқау автоматты түрде дискіні орнына жылжытты. Алайда, бұл автоматты жүйелерді 19-ғасырдың басы мен ортасындағы өндіріс жүйелерімен жасау қиын болды және олар шешілген мәселелерден гөрі көбірек мәселелер тудырды. Олар бірнеше рет түсіп қалғанда, ыңғайсыздыққа қарамастан, жеткілікті мөлшерде тасымалдауға болатын бір перкуссиялық қалпаққа қарағанда тез тоқтатылды. Австриялықтар өздерінің Аугустин мушкеттерінде Мантонның түтік құлыптарының нұсқасын пайдаланды, 1855 жылы дәстүрлі каплок Лоренц мылтығы енгізілгенге дейін. Шабыт кезінде перкуссиялық қалпақтарды қолдану мәселесіне алғашқы практикалық шешімді 1841 жылғы прусстық (Дрейзе инелі қаруы) берді, ол қара ұнтақпен толтырылған қағаз оққа еніп, оқтың негізіне бекітілген перкуссиялық қалпақты соғып, ұзын ине қолданды. Ол бірқатар мәселелерге ие болса да, ол пруссиялықтар мен басқа неміс мемлекеттерінде 19-ғасырдың ортасында кеңінен қолданылды және 1866 жылғы Австро-прус соғысында маңызды рөл атқарды. Инелі қару бастапқыда оқ, ұнтақ заряды және перкуссиялық қалпақтары бар қағаз оқтарды атты, бірақ Франко-прус соғысының уақытына ол қазіргі латунь оқтарға айналды.

Соңғы атыс қаруларының дамуы

Баспасөз қақпағы заманауи патрондық корпустың ойда өтуына себеп болды және барлық мылтық, сапқыш және тапаншалардың барлық түрлері үшін артқы жағынан оқ салу принципін кеңінен қабылдауға мүмкіндік берді. Америка Азамат соғысынан кейін Ұлыбритания, Франция және Америка қолданыстағы баспасөз қақпақты қаруларды латудан жасалған жиек және орталықтан ұтылатын патрондарды қабылдауға бейімдеуді бастады. 1853 жылғы Энфилд және 1861 жылғы Спрингфилд мылтықтары сияқты мылтықтар үшін бұл сосатын тесік орнына ұру тетігін орнатуды және жаңа оқтарды қабылдау үшін артқы жағына жабылатын есікті орнатуды білдірді. Мысалдарға Trapdoor Springfield, Tabatière мылтығы, Westley Richards және Snider–Enfield түрлендірулері жатады. Британ армиясы 1880 жылдары .303 болтты қайталайтын Lee–Metford мылтығы енгізілгенге дейін Snider Enfield мылтығын Martini–Henry мылтығымен бірге қолданды. Кейіннен, әскери артық Snider мылтықтарын британдық отаршылар және сенімді жергілікті тұрғындар аң аулау және қорғану қарулары ретінде сатып алды. Colt Navy және Remington сияқты баспасөз қақпақты револьверлер де 19-ғасырдың соңында қолданыстағы цилиндрді заманауи оқ-дәріге арналған цилиндрмен алмастыру арқылы кеңінен өзгертілді. Оларды орыс-түрік соғысында түрік әскерлері, үнді соғыстарында АҚШ кавалериясы, сондай-ақ Батыс елдеріндегі қарақшылар, заңгерлер және заңсыздық жасаушылар кеңінен пайдаланды. 1840 және 1850 жылдары баспасөз қақпағы алғаш рет металл патронмен біріктірілді, онда оқ корпуста ұсталады, корпус оқ-дәрімен толтырылады және ұшына праймер орналастырылады. 1860 және 1870 жылдары артқы жағынан оқ салатын металл патрондар баспасөз қақпағы жүйесін ескірген етті. Бүгінде көшірме баспасөз қақпақты қарулар ойын-сауық атушылар үшін танымал және баспасөз қақпақтары әлі де қол жетімді (бірақ кейбір заманауи мушкеттерде қалпақтардың орнына оқ-дәрілік қалпақтар қолданылады). Көптеген баспасөз қақпақтары қазірде коррозияға ұшырамайтын қоспаларды, мысалы, қорғасын стифнатын қолданады.

Басқа қолданыстар

Капсыльдар патрондарда, гранаталарда, реактивтік гранаталарда және құтқару шағындарында қолданылады. Перкуссиялық капсыльдер сондай-ақ жер миналарының оқшаулағыштарында, тұзақтарды атқыштарда және қолға тигізуге қарсы құрылғыларда қолданылады. Көптеген әскери тұзақтардың атқыштары бір шетінен детонаторға қосылған перкуссиялық капсыльге соққы беруге арналған серіппелі соққы механизмін қамтиды. Детонатор жарылғыш зарядқа енгізіледі – мысалы, C4 немесе TNT блогы. Тұзақты іске қосу (мысалы, сымды тарту арқылы) серіппелі соққы механизмін босатады, ол алға итеріліп перкуссиялық капсыльге соққы береді, оны және қосылған детонаторды атқылайды; детонатордан туындаған соққы толқыны негізгі жарылғыш зарядты жаратады.