Кіріспе

Американдық жазушы және режиссер (1894–1982)

Кинг Уоллис Видор (8 ақпан 1894 – 1 қараша 1982) – американдық кинорежиссер, кинопродюсер және сценарист, 67 жылдық киномансабы үнсіз және дыбыстық кезеңдерді сәтті қамтыды. Оның туындылары заманауи әлеуметтік мәселелерді көрнекті, адамгершілікке толы және жанына жақын бейнелеуімен ерекшеленеді. Авторлық режиссер ретінде танылған Видор түрлі жанрларды меңгерді және тақырыптың стилін анықтауға мүмкіндік берді, көбінесе кино жасау шектеулерін басып өтті. Оның үнсіз кезеңдегі ең танымал және сәтті фильмі – "The Big Parade" (1925). Видордың 1940-шы және 1950-ші жылдардың басындағы дыбыстық фильмдері оның ең бай туындыларын құрайды. Оның ең үздік туындыларының қатарында "Солтүстік-батыс жолы" (1940), "Х жолдасы" (1940), "Америкалық романтика" (1944) және "Күн астындағы дуэль" (1946) бар. Оның американдық батыс пейзаждарын көркем бейнелеуі табиғатқа зұлым күш сыйлайды, онда кейіпкерлер өмір сүру және құтқарылу үшін күреседі. Видордың ерте фильмдері көбінесе ұжымдық күрестегі қарапайым халықпен байланысты, ал кейінгі туындылары жеке тұлғаларды оқиғаның ортасына қояды. Ол "актерлер режиссері" деп есептелді: оның көптеген актерлері "Оскар" сыйлығына ұсынылған немесе ие болған, олардың ішінде Уоллес Бири, Роберт Донат, Барбара Стэнвик, Дженнифер Джонс, Энн Ширли және Лилиан Гиш болды. Видор ең үздік режиссер номинациясы бойынша бес рет "Оскарға" ұсынылды. 1979 жылы ол "кино өнеріндегі теңдесі жоқ жетістіктері үшін" арнайы "Оскар" сыйлығымен марапатталды. Бұған қоса, ол өмірінде сегіз ұлттық және халықаралық кино сыйлығын жеңіп алды, соның ішінде 1957 жылғы Screen Directors Guild Lifetime Achievement Award сыйлығын. 1962 жылы ол 12-ші Берлин халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының төрағасы болды. 1969 жылы ол 6-шы Мәскеу халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды.

Ерте өмір және мансап

Видор Техас штатының Галвестон қаласында жақсы жағдайдағы отбасында дүниеге келді. Ол Кейт (қыздығы Уоллис) пен ағаш импорттаушы және ұңғылау иесі Чарльз Шелтон Видордың ұлы болды. Оның әкесінің әкесі, Кароли Чарльз Видор, 1848 жылғы Венгрия революциясынан қашқан болып, 1850-ші жылдардың басында Галвестонға қоныс аударған. Видордың анасы, шотланд-ағылшын тегінен шыққан Кейт Уоллис, белгілі шекарашы және саясаткер Дэви Крокеттің екінші әйелімен туыс болған. «Видор патшасы» деген аттың «патша» дегені лақап емес, ол анасының сүйікті ағасы Уоллис патшаның құрметіне берілген есім. Алты жасында Видор 1900 жылғы Галвестон дауылдарының салдарынан қирауды көреді. Осы тәжірибеге сүйене отырып, ол апат туралы тарихи естеліктерді «Оңтүстік дауылы» деген атпен 1935 жылғы мамыр айындағы «Эсквайр» журналында жариялайды. 1980 жылы Америка Режиссерлер Гильдиясына (DGA) берген сұхбатында Видор дауылдың қорқынышты әсерлерін еске алды:

Қаланың барлық ағаш құрылыстары қирады, көшелер өлі адамдармен толы болды, мен бірінші буксирмен шықтым. Қайықта мен бауға көтерілдім де, шығанақтың өлі денелерге, жылқыларға, жануарларға, адамдарға толы екенін көрдім. 1939 жылы ол Metro Goldwyn Mayer компаниясының «Оз әйелі» фильміндегі дауылдық сахнаны түсірді. Видорды анасы өте ерте жасында Мэри Бейкер Эддидің Христиан ғылымымен таныстырды. Видор фильмдеріне сенімнің моральдық принциптерін, «прагматикалық өзін-өзі көмектесу мен діни мистиканың үйлесімін» енгізді. Видор Бағана әскери академиясында оқыды.

Галвестон қаласындағы әуесқойлар шеберлік курсы

Бала кезінде Видор Box Brownie камерасымен туыстарының портреттерін суретке түсіріп, дамытуға кірісті. Он алты жасында Видор Мэрилендтегі жеке орта мектепті тастап, Галвестонға оралып, никелодеонда билет сатушы және проекционист болып жұмыс істеді. 18 жастағы әуесқой киножурналист ретінде Видор деректі фильмдер түсіру дағдысын жинақтап бастады. Оның алғашқы фильмі жергілікті дауылдан түсірілген кадрларға негізделген (1900 жылғы Галвестон дауылымен шатастырмау керек). Ол Хьюстон қаласындағы әскери шерудің кадрларын жаңалықтар кинокомпаниясына (The Grand Military Parade) сатты және өзінің алғашқы көркем фильмін, жергілікті автомобиль жарысына арналған жартылай деректі комедиясын, In Tow (1913) түсірді.

Hotex Motion Picture компаниясы

Видор 1914 жылы вадевиль және кино кәсіпкері Эдвард Седжвикпен серіктестік құрып, Hotex Motion Picture Company ("HO" Хьюстон үшін, "TEX" Техас үшін) компаниясын құрды. Мақсаты – төмен бюджетті, бір немесе екі бөлімді фильмдер түсіру болатын. Кәсіпорын құрылғанын жариялаған Moving Picture World журналында ұлттық баспасөз хабарламасы жарияланды. Осы комедиялық фильмдерден тек фотосуреттер сақталған, ал Hotex авторлық құқық алымдарын еңбек ақысын ала алмады. 1915 жылы жаңа үйленген Видор және актриса Флоренс Арто Видор, сондай-ақ бизнес-серіктесі Седжвик, жаңадан өркендеп келе жатқан Голливуд киноиндустриясында жұмыс іздеу үшін Калифорнияға көшіп келді. Олар Батыс жағалауына мүлде ақшасыз келді.

Голливудтағы шәкірттік: 19151918

Техас актрисасы Корин Гриффит ұйымдастырған және Голливудта Чарльз Рошер түсірген экрандық сынақтың нәтижесінде Флоренс Видор Vitagraph Studios-пен келісімшарт жасады, осылайша оның сәтті кино мансабы басталды. Видор Vitagraph және Inceville студияларында маловаты рөлдерде ойнады (1916 жылғы "The Intrigue" (қастандық) шпиондық драмасы сақталған, онда ол шофер рөлін сомдайды). Universal студиясында кеңседегі төменгі лауазымды қызметкер болып жұмыс істеген ол, "Чарльз К. Уоллис" атты қолтаңбамен өзінің сценарийлерін ұсынуға тырысқаны үшін жұмыстан босатылды, бірақ студия оны жақын арада қысқаметражды фильмдердің авторы ретінде қайта жұмысқа алды.

Судья Уиллис Браун сериясы

1915 жылдан бастап Видор әлеуметтік реформатор судья Уиллис Браунның жас қылмыскерлерді оңалту туралы бірнеше қысқа фильмдер сериясының сценарийін жазып, режиссерлік жасады. Браунның өзі жазған және продюсерлік еткен бұл жобада Видор 20 фильмнен ондарын түсірді, және Видор оған "шын жүректен сенгенін" айтқан. "Бадтың жалдамалы әскері" фильмінің бір ғана бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған, бұл Видордың режиссерлік карьерасының ең алғашқы сақталған кадрлары.

Брентвуд кино корпорациясы және "Пречист" фильмдері, 19181919

1918 жылы 24 жасында Видор өзінің алғашқы голливудтық толық метражды фильмін – «Жолдағы бұрылыс» (1919) фильмін түсірді. Бұл фильм тәуелсіз «Брентвуд» кинокорпорациясы ретінде тіркелген дәрігерлер мен стоматологтар тобы демеушілік еткен христиан ғылымының үгіттеу трактатының бейнелеуі болды. Видор Голливуд киноөндірісіне алғашқы қадамын басқандағы естеліктерін былай еске алады: «Мен сценарий жаздым – «Жолдағы бұрылыс» – және оны жібердім. Содан кейін тоғыз дәрігер әрқайсысы 1000 доллардан салды, және ол сәтті болды. Міне, бастамасы осылай болды. Менде колледжге баруға уақыт болмады». Видор «Брентвуд» корпорациясы үшін тағы үш фильм түсірді, олардың барлығында режиссер Голливуд трамвайында кездестірген, әлі танылмаған комедия актрисасы Засу Питтс ойнады. 1919 жылы аяқталған «Жақсы уақыттар», «Екінші жартысы» және «Жақын туыстар» фильмдерінде болашақ режиссер Дэвид Батлер де түсті. Бұл фильмдерде Видордың 1915 жылы үйленген әйелі Флоренс Арто Видор да басты рөлде ойнады, ол Голливудта өркендеп келе жатқан актриса еді. Видор 1920 жылы «Брентвуд» тобымен ынтымақтастығын тоқтатты.

"Видор ауылы" және Бірінші ұлттық көрмешілер, 1920-1925

Кейін Видор Нью-Йорк негізді First National кинокомпаниясымен бірлесіп үлкен жобаға кірісті. Голливудтың күшейіп келе жатқан студияларымен бәсекелесу үшін First National Видорға Санта-Моникада шағын фильм шығару орталығын салуға қаржы ұсынды, ол орталық Видор ауылы деп аталды. Видор патша «Сенім және міндеттеме» деген құрылтайшы мәлімдеме жариялады, онда оның христиандық ғылымға деген сенімінен туған фильм жасаудың моральдық қағидалары баяндалды. Мен адамзатқа үндеу жасайтын киноға сенемін. Мен адамзатты ұзақ жылдар бойы шынжырлап келген қорқыныш пен азаптың тұтқынынан босатуға көмектесетін киноға сенемін. Мен адам табиғатына толыққанды сәйкес келмейтін, ешкімге зиян келтіретін, ой-өрісінде немесе іс-әрекетінде таза емес нәрсені білгенімше түсірмеймін. Сондай-ақ, мен қасақана қорқыныш тудыратын, үрейлендіретін, зұлымдыққа құлықтылық танытатын, қатыгездікке көз жұматын немесе зұлымдықты ақтауға тырысатын ешнәрсені бейнелемеймін. Мен жамандық немесе жаңылысты тек оның жалғандығын дәлелдеу үшін ғана көрсетемін. Мен фильмдер түсіретін уақыт бойы тек әділеттілік принциптеріне негізделген фильмдерді ғана түсіремін және өз әңгімелерім, бағыт-бағдарым және шабытым үшін жақсылықтың таусылмас көзінен нәр аламын. Оның «манифесті» 1920 жылғы қаңтардағы Variety журналында жарияланды. Видор ауылының алғашқы туындысы – оның «Жекпеңеші» (1920) фильмі, бұрынғы сахналық актер Фред Тернердің орындауында кедей, бірақ мейірімді шалдың тәрбиелеген жесім баласы туралы қараңғы және ащы оқиға. Шал қаржылық сәттілікке жетеді және Флоренс Видор сомдаған әйелдің махаббатымен сыйланады. «Сенім және міндеттеме» қағидаларымен үйлесетін фильмнің «жарқын реализмі» First National басшыларына ұнаған жоқ. Олар кинотеатрларын толтыру үшін көп ақша табуға мүмкіндік беретін ойын-сауықтарды талап етті. Фильм сыншысы және өмірбаяншы Джон Бакстер: «Бұл тәжірибе Видордың фильм жасауға деген көзқарасына түбегейлі әсер етті» деп атап өтті. «Студиялық жүйе қатайған сайын» қысымға ұшырап, 26 жастағы Видор өз фильмдерін сол кезеңнің қалыптасқан стандарттарына сәйкес етуге тырысты. Оның 1920 жылғы «Отбасылық абыройы» фильмі романтикалық комедияларға қарай бұрылысты және «Жекпеңеші» фильміндегі идеалдардан алшақтауды көрсетеді. Видордың «Аспан пилоты» (1921) – Калифорнияның биік Сьерра-Невада тауларында түсірілген үлкен бюджеттік батыс комедиясы. Джон Бауэрс батыл уағызшы рөлінде, ал Коллин Мур (жақын арада Голливудтың «флэппері» ретінде танылатын) – ол жақсы көретін және қауіпті малдың жүргенінен құтқаратын қыз рөлінде ойнады. Фильмдегі табиғи ландшафттар, кейінгі Видор фильмдеріндегідей, маңызды драмалық компонент болып табылады. Қаржылық шығындар First National табысын азайтты, олар Видордың жобаларын қаржыландырудан бас тартты. Видор мен Мур «Аспан пилоты» түсірілімінде үш жылдық романс бастады, ол «Голливуд аңызына» айналды. Жұп 40 жылдан кейін (1963 жылы) қарым-қатынасын қайта жаңғыртты, Видор 1982 жылы қайтыс болғанға дейін жақын болды. «Махаббат ешқашан өлмейді» (1921) – локомотив пен вагондардың рельстен шығып, төмендегі өзенге құлайтыны бейнеленген керемет апат сахнасы бар «ауылдық махаббат тарихы». Өзендердің драматикалық бейнесі Видор фильмдерінің тұрақты мотиві болды. Видордың бұл эпизодына әсерленген продюсер Томас Х. Инс фильмді қаржыландыруға көмектесті. 1922 жылы Видор өзінің жұбайы Флоренс Видор үшін көлік ретінде қызмет еткен фильмдерді түсіріп, режиссерлік қызмет атқарды, олар тек «жасандылығымен» ғана ерекшеленді. Бұл туындылар оның замандасы Сесил Б. ДеМиллдің Famous Players–Lasky студиясындағы комедиялық әдептілік пен романтикалық мелодрамаларына ұқсас болды. Кейін Видор ДеМиллдің талантына тәнті болғанын мойындады. Флоренс Видор өзінің кейінгі мансабында жиі ДеМиллдің қойылымдарында ойнады. Видордың келесі суреті «Әйелді бағындыру» – Глория Свонсонның қатысуымен түсірілген ДеМиллдің «Ер және әйел» (1919) драмасының ашық көшірмесі болды. Видор одан кейін «Әйел, оян» және «Нағыз оқиға» (1922) фильмдерін түсірді, олардың әрқайсысы ерлер басымдығымен биленген әлемде өзін-өзі танытуға сәтті күш салып жатқан әйел бейнесін көрсетеді. Осылайша, оларды феминистік киноның алғашқы мысалдары деп санауға болады, бірақ толыққанды дәстүрлі аяқталады. 1920-ші жылдардың басында Флоренс Видор өзінің жеке киножұлдызы ретінде танымал болды және өзінің мансабын күйеуінен тәуелсіз жалғастыруды қалады. 1926 жылы олар ажырасып, көп ұзамай Флоренс скрипкашы Яша Хайфецке үйленді. Видор көп ұзамай модель және болашақ киноактриса Элеонора Бордманға үйленді. Видор ауылы 1922 жылы банкротқа ұшырады, ал Видор, енді студиясыз, өзінің қызметтерін киноиндустриясының жетекшілеріне ұсынды.

Метро және Пег о' Ми Харт (1922)

Кино продюсері Луис Б. Майер Видорды әйелі Ж. Хартли Маннерс жазған «Peg o' My Heart» фильміндегі Пег О’Коннелл рөлін Бродвей актрисасы Лорет Тейлордың кино нұсқасында түсіруді тапсырды. Режиссер Д.У. Гриффиттің экрандық сынақтарын қарағаннан кейін де, Видор қартайған Тейлордың (1884 жылы туған) экранда 18 жасар сахналық кейіпкер ретінде көрінуіне күмәнданды. Биограф Маргарита Кортни олардың алғашқы кездесуін былай сипаттайды:

«Оның қауырсынды парикпен және ақ макияжымен әйгілі жұлдыз он сегізден гөрі қырыққа жақын көрінді. Лауретті алғаш көргенде Видор қатты уайымдады. Ол оған күлімдеп келіп, оның камералық көзі бірден дөңгелек, жанды және жастыққа толы бетті байқады. Оның қолын қысып, ол бірден шақырып: «Құдай үшін, өз әдемі шашыңмен сынақ жасайық!» деді. Сахналық нұсқаны фильмге бейімдеу процесі қиындықтарға толы болды, режиссер мен актриса арасындағы романтикалық қарым-қатынас оны одан да қиындатты. Соңғы туынды кинематографиялық тұрғыдан «жансыз» болып шықты. «Peg o' My Heart» фильмінің кассалық табысынан ләззат алған Майер Видор мен Тейлорды қайтадан жұптастырды, нәтижесінде екінші көркем фильм – «Бақыт» (1923) сәттілікке жетті, оны да Маннерс жазған еді. Тейлор осы фильмде Поллианна сияқты әдемі кейіпкерді ойнады. Бұл фильм Видордың осы жұппен соңғы ынтымақтастығы болды. Содан кейін Видор Майердің ең танымал актрисасы Клара Кимболл Янгты «Бронза әйел» фильмінде режиссерлік жасауға ие болды. Бұл 1923 жылғы мелодрама Видор ауылында Флоренс Видормен бірге жасаған фильмдеріне ұқсас болды.

Бейбақ дәуірі: 19231928

Видордың Луис Б. Майерге көрсеткен адал қызметі оған 1923 жылы Голдвин Пикчерс киностудиясына жол ашты, бұл компания кейін Метро Голдвин Майермен біріктірілді. Сэмюэл Голдуин және 1920-жылдардың басындағы басқа кино өндірушілер киносценарийлерді жазу үшін "әдеби" туындыларды бағалаған. Жаңа бай кино басшылары, көбінесе осы индустрияны осырақы және ақшаға құмар деп есептегендіктен, оған мәдениеттің немесе "дәстүрдің" бейнесін беруді қалаған. Оның осы кезеңдегі жұмысы кейінгі туындыларының деңгейіне жетпесе де, бірнеше фильм ерекше көзге түседі. Джозеф Гергешаймердің әңгімесінен түсірілген "Жабайы апельсиндер" (1924) дыбыстық кино дәуіріндегі ең жақсы жұмыстарының белгісі болды. Грузияның жағажай аймақтарының табиғи ландшафты зұлымдық пен кісі өлтіруге бейім, сол жерге ауыл тұрғындарын қорқыту үшін бір қашқын келеді. Осылайша, фильмде Видордың табиғатты адамдар арасындағы қақтығыстың символы ретінде пайдалануы көрінеді.

Видор және Джон Гилберт серіктестіктері: 19251926

Metro Goldwyn Mayer кинокомпаниясының жарыққа шығып келе жатқан жұлдыздарының қатарында жақын арада матини идолы атанған Джон Гилберт болды. Видор оны Элинор Глиннің "қызғандырғыш романына" негізделген "His Hour" (1924) фильмінде түсірді, және бұл Видордың сол кезеңдегі туындыларының сақталған санаулы фильмдерінің бірі. Гилберт, орыс дворяны, князь Грицко рөлінде, әріптес актриса Айлин Принглді құмарлықпен сүйіп, оны азғырушылыққа итермелегені соншалық, бір көрініс алынып тасталды. Видордың осы кезеңдегі әдеттегі "қалыпты" фильмдері, "Жастық шарабы" (1924) және "Мақтаншыл ет" (1925) сияқты туындылар, тіпті азаттыққа ұмтылған джаз дәуірінің флэперлерінің арасында да, отбасылық және некелік адалдықтың "қадірлі дәстүрлерін" баса көрсетеді. Видордың студиядағы операторлық қызметі аяқталды. Оның келесі фильмі оның мансабын түбінен өзгертіп, соңғы үнсіз фильмдер дәуіріне зор әсер етті: "The Big Parade".

Бейсөз дәуірдің басты туындысы: Үлкен парад: 1925

1925 жылы Видор үнсіз дәуірдің ең танымал фильмдерінің бірі – "The Big Parade" фильмін түсірді, ол коммерциялық тұрғыдан да үлкен жетістікке жетті. Джон Гилберттің басты рөлде ойнаған "The Big Parade" соғыс романсы Видорды келесі он жылдыққа MGM студиясының ең үздік режиссерлерінің бірі ретінде бекітті. Бұл фильм Г.В. Пабсттің "Батыс майданы 1918" және Льюис Майлстоунның "Батыс майданындағы тыныштық" (екеуі де 1930 жылы) фильмдерін жасауға ықпал етті. Продюсер Ирвинг Тальберг Видорға Гилберттің тағы екі фильмін түсіруді ұйымдастырды: 1926 жылы шыққан "La Bohème" және "Bardelys the Magnificent". "Ұлы және мәңгілік құндылығы бар" "Богема" фильмінде басты рөлдегі Лиллиан Гиш фильмнің түсірілімін бақылауда ұстады. "Bardelys the Magnificent" фильмі Дуглас Фэрбенкс фильмдерін еліктейтін, оқиғалы шабуылшы туралы фильм болды. Видор өзінің "Show People" (1928) фильмінде комедия актрисасы Марион Дэвиспен бірге бұл фильмді пародиялады. Видордың келесі фильмі романтикалық ойын-сауықтан "американдық арманның қатыгез алдауын" көрсетуге қатысты күрт өзгеріс жасады.

"Көпшілік" (1928) және кинематографиялық популизм

1920-ші жылдардың аяғында еуропалық фильмдер, әсіресе неміс режиссерлерінің фильмдері халықаралық киноөндірісшілерге күшті әсер етті. Видордың "Көпшілік" фильмі осы халыққа бағытталған фильмдермен үндеседі, ол жас жұмысшының оқшаулану мен рухтың құлдырауының "аяусыз зерттеуі", ол соңында қалалық "жинау желісінде" қарышталады, ал оның әйелі олардың қарым-қатынасындағы тәртіпті сақтауға күш салады. Видордың фильмдерінің арасында ең ерекше болғанымен, ол оның жеке сүйікті туындысы еді: режиссер бұл фильм "менің жан-дүниемнен туды" деді. Көп танылмаған актерлерді пайдаланған фильм шағын табысқа жетті, бірақ сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. 1928 жылы Видор "Оскарға" ұсынылды, және бұл оның ең үздік режиссер номинациясы бойынша алғашқы ұсынылымы еді. M G M басшылары Видорға "эксперименттік" фильм түсіруге келісім бергенімен, "Көпшілік" фильмінің қараңғы әлеуметтік көзқарасы оларды алаңдатты – бұл фильмнің шығуына бір жылдық кешігуде көрінді. "Көпшілік" фильмі содан бері үнсіз кино дәуірінің соңғы жылдарындағы "шедеврлердің" бірі ретінде мойындалды.

Марион Дэвис комедиялары, 1928-1930

Космополитан Пикчерс, МГМ студиясының еншілес компаниясы және ықпалды газет магнаты Уильям Рэндольф Херст басқаратын, осы Космополитан бақылаған фильмдерде Марион Дэвис – Херсттің көп жылдық сүйіктісі – режиссерлік етуін Видордан талап етті, және Видор оған келісті. Комедиялық фильмдердің режиссері ретінде танылмаса да, Видор Дэвистің талантын "сізді қызықтырып, шаршататын" тұлғасы арқылы ашқан үш "скруббол" стиліндегі комедия түсірді. "Пэтси" – мінез-құлық комедиясы, Мак Сеннеттің "slapstick" дәуірінің ардагерлері Мари Дресслер мен Делл Хендерсонды зейнеттен шығарып, Дэвистің фарсқа толы жоғарғы сыныптағы ата-аналарын ойнауға шақырды. Дэвис, Херсттің Сан-Симеон сарайындағы әлеуметтік жиындарда танымал болған Глория Свансон, Лилиан Гиш, Пола Негри және Мэй Мюррей сияқты бірнеше әйгілі тұлғаларды сатиралық түрде бейнеледі. "Шоу-пипл" (1928) фильмінің сценарийіне шабыттандырған – өзінің кинокарьерасын "slapstick" жанрында бастаған, әдемі Глория Свенсон. Дэвистің Пегги Пеппер кейіпкері, қарапайым комик, жоғары мәртебелі жұлдыз Патриция Пепурге айналады. Видор өзінің жақында аяқтаған "Bardelys the Magnificent" (1926) фильмін пародиялайды, ол романтикалық икона Джон Гилберттің қатысуымен, әсем костюмдермен және шайқастармен толы драмалық туынды. Көптеген белгілі киножұлдыздар бейнеленген эпизодтарда пайда болады, сондай-ақ Видордың өзі де. "Шоу-пипл" Видор мен Дэвистің серіктестігінің ең танымал фильмі болып қала береді. Видордың Дэвиспен түсірген үшінші және соңғы фильмі – оның екінші дыбыстық фильмі (алғашқысы "Hallelujah" (1929) болды): "Not So Dumb" (1930), Джордж С. Кауфманның 1921 жылғы "Dulcy" Бродвей комедиясы негізінде түсірілген. Дауыстың жаңа технологияларына қарамастан, ертедегі дыбыстың шектеулері Видормен бірге түсірген бұрынғы үнсіз комедиялардағы Дэвистің жарқын ойынының үздіксіздігіне кедергі келтірді.

Ертедегі дыбыс дәуірі: 1929-1937

1928 жылдың басында Видор және оның әйелі Элеонора Бордман Скотт пен Зелда Фицджеральдпен бірге Францияға саяхаттады. Ол жерде Видор эмигрант-жазушылармен танысты, олардың ішінде Джеймс Джойс пен Эрнест Хемингуэй де болды. АҚШ киностудиялары мен театрлары дыбыс технологияна ауысып жатқаны туралы жаңалық Видорды алаңдатты, ол үнсіз киноның болашағына қатысты көңілі толмады және Голливудқа асыққандай қайтып келді. Дыбыс пайда болуына бейімделіп, Видор бұрыннан армандаған жобасын бастады – музыкалық қосымшасы бар афроамерикандықтардың ауылдық өмірі туралы фильм түсіру. Ол «Халлелуя» сценарийін жылдам аяқтап, толығымен афроамерикандық актерлерді іздеуге кірісті. MGM студиясы Vitaphone немесе Movietone – қай дыбыс технологиясына инвестиция жасайтынын әлі шеше алмады, бұл Видор қандай камераны қолданатынын анықтайтын маңызды мәселе еді. Видор бұл қиын жағдайдан шығу үшін Lowe's Inc. президенті Николас Шенкке тікелей жүгінді, ол Видорға дыбыссыз сыртқы түсірілімдерді бастауға рұқсат берді, бірақ Видор 100 000 долларлық жалақысынан бас тартуы керек еді.

" Аллилуйя " (1929)

Видордың алғашқы дыбыстық фильмі «Халлелуя» (1929) драмалық ауылдық трагедияны Оңтүстіктегі қара нәсілді шаруалар қауымдастығының деректі фильмге ұқсас бейнесімен үйлестіреді. Дэниел Л. Хейнс Зик рөлінде, Нина Мэй МакКинни Чик рөлінде және Уильям Фонтейн Гот Шот рөлінде сүйіспеншілік үшбұрышын жасады, ол кек алуға байланысты қырқысқа әкеледі. Квази-мюзикл ретінде, Видордың дыбысты сахналарға инновациялық енгізуі, соның ішінде джаз және госпел музыкасы, көркемдік эффектіні күшейтеді. Техас штатының үшінші буыны Видор бала кезінде әкесінің ағаш кесетін зауытында жұмыс істеген қара жұмысшылармен кездесіп, олардың рухани әндерімен танысты. Ересек болған соң, ол 1920-ші жылдардағы Оңтүстіктегі ақ адамдар арасында кең таралған нәсілдік пікірлерге бейтарап болған жоқ. Оның «нағыз негрдің» мінезін білемін деген әкесіліктік талабы кейбір ауылдық қара кейіпкерлерді «әдемі қарапайым, жыныстық құштарлыққа бейім, фанатикалық сенімді және жауапсыз» деп бейнелейді. Дегенмен, Видор кейіпкерлерін Том аға стереотиптеріне дейін кемітуден аулақ болды және оның көрсетуі Д.У. Гриффиттің «Ұлттың туылуы» (1915) фильміндегі ашық расизмге ұқсамайды. Қара шаруалар Видордың 1934 жылғы «Біздің күнделікті нанымыз» фильмінде мақтаған кедей ақ шаруаларға көбірек ұқсайды, бұл оның тақырыптарының нәсіліне емес, әлеуметтік жағдайына баса назар аударады. Фильм адамзат трагедиясы ретінде көрінеді, онда жыныстық құштарлық пен кек алудың табиғи күштері отбасылық махаббат пен қоғамдық ынтымақ және құтқарылуға қарсы қойылады. «Халлелуя» АҚШ-та және халықаралық деңгейде үлкен сәттілікке ие болды, Видордың фильм өнеріндегі шеберлігі мен әділ әлеуметтік саралаушы ретіндегі беделіне жоғары баға берілді. Видор 1929 жылғы «Оскар» сыйлығының «Үздік режиссер» номинациясына ұсынылды.

М-Г-М 19301931: Билли Кид және Чемпион

1933 жылғы Өндіріс кодексі қабылданғанға дейін түсірілген Видордың «Билли Кид» фильмі Голливудта кейіннен танымал болған «Жақсы жігіт пен жаман жігіт» вестерндеріне тән болған қатаң моральдық екіұштылықтан мүлдем бос. Бұрынғы футбол чемпионы Джонни Мак Браун Билли рөлінде, ал оның қарсыласы шериф Пэт Гарретт рөлінде Уоллес Бири ойнайды. Басты кейіпкерлер Видордың 1946 жылғы шедеврі «Күнге шайқас» (Duel in the Sun) фильмінде көрінетін артық зорлық-зомбылықты көрсетеді. Адам өлтіруге бейімділік шөл даланың қатыгез және өлімге толы пейзажымен үйлеседі, оның лаконизм мен реализмі Хемингуэйлік стильде. Студия басшылары, АҚШ-та тыйым салу дәуірінде гангстерлік кісі өлтірулер туралы жаңалықтар көп болғанына қарамастан, шамадан тыс зорлық-зомбылық көрермендерді жаңсартуы мүмкін деп алаңдады. Жаңа 70 мм Grandeur жүйесінде ішінара түсірілген бұл фильмді продюсерлер эпикалық туынды ретінде жоспарлаған, бірақ жаңа кең экранды технологияны қолдай алатын кинотеатрлар өте аз болды. Фильм прокатта сәтсіз болды. Сэмюэл Голдуин үшін «Көше сахнасын» аяқтағаннан кейін MGM-ге оралған Видор актер Уоллес Биридің қатысуымен екінші фильмін түсірді, бұл жолы бала актер Джеки Купермен бірге «Чемпион» фильмінде. Фрэнсис Марионның әңгімесіне негізделген Видор әлеуметтік және экономикалық қиын жағдайдағы ата-ананың баласын жақсы болашаққа қадам басқанын қамтамасыз ету үшін беріп салу туралы стандартты сюжетті бейімдейді. Бұл фильм режиссер Чарли Чаплиннің «Бала» (1921) фильмінен, сондай-ақ Видордың судья Уиллис Браун үшін түсірген ерте үнсіз қысқаметражды фильмдерінен туындаған. 1931 жылы Видорға эксперименталды «Көше сахнасын» түсіруге рұқсат бергеннен кейін, ол MGM-ге дәстүрлі және «қате жібермеуге болатын» өндіріс жасауға міндетті болды. «Чемпион» фильмі Бири үшін табысты жоба болып, оны MGM киножұлдыздарының қатарындағы ең жоғары деңгейге көтерді.

Бейбіт құс және RKO Pictures: Гавайиде тұрып, 1932

Уоллес Биридің "Чемпион" фильміндегі рөлін аяқтағаннан кейін Видор радио Кит Орфей (RKO) компаниясына қарыз болып, АҚШ-тың Гавайи аймағында түсірілген продюсер Дэвид Селзник үшін "Оңтүстік теңіздер" махаббаты туралы фильм жасады. Долорес дель Рио мен Джоэл МакКреа бас рөлдерде ойнаған "Бейбіт құс" фильмі тропикалық орта мен аралас нәсілдік махаббат тақырыбын қамтыды, сонымен қатар жалаңаштық пен сексуалдық эротизм де болды. Түсірілім барысында Видор сценарийге көмектескен Элизабет Хиллмен қарым-қатынас бастады, бұл олардың өте жемісті сценарийлік ынтымақтастығына және 1937 жылы үйленуіне әкелді. Видор "Бейбіт құс" фильмі аяқталғаннан кейін әйелі, актриса Элеонора Бордманнан ажырасты.

Ұлы депрессия: 1933-1934 жылдар

The Stranger's Return (1933) және Our Daily Bread (1934) – Америкадағы Үлкен депрессия кезеңінде түсірілген фильмдер. Олар қала тұрғындарының әлеуметтік және экономикалық қиындықтардан – жоғары жұмыссыздықтан және еңбек дауларынан қашып, жоғалған ауылдық мәдениетін қайта табуға немесе аграрлық жағдайда жаңа өмір бастауға тырысуын көрсетеді. Видор Нью-Дил саясатын жақтап, 1933 жылы Франклин Делано Рузвельттің бірінші инаугурациясындағы еңбекті өнеркәсіптен ауыл шаруашылығына бағыттау туралы шақыруын қолдады. The Stranger's Return фильмінде қалалық қыз (Мириам Хопкинс) ірі қаладағы өмірін тастап, Айова штатындағы әкесіне (Лионель Барримор) барады. Ол ескі ферманың иесі. Оның келуі, әкесінің өлімін күтіп отырған паразит туыстардың мүлікке қол жеткізу жоспарларын қиындатады. Сценарий ферманы "мол өнімді" деп көрсетеді, тіпті шаңды дала кезеңінде банктер Орталық Батыста ондаған мың шаруа қожалықтарын тартып алып, миллиондаған адамды маусымдық, аз төленетін ауыл шаруашылығы жұмысына итермелейді. Бұл фильм отбасылық байланыстар мен ауылдық дәстүрлерді сақтау туралы, немере қыздың (Нью-Йорк қаласында өскен болса да) отбасылық ферманы мұраға алып, аграрлық мұраны құрметтеу туралы уәдесі арқылы бейнеленеді. Видор 1934 жылы Our Daily Bread фильмінде "жерге оралу" тақырыбын жалғастырды. Бұл фильм "Соғыс, Бидай және Болат" трилогиясының екінші бөлімі. Оның 1925 жылғы The Big Parade фильмі – "соғыс", ал 1944 жылғы An American Romance – "болат" фильмі болды. Our Daily Bread – "бидай" – оның 1928 жылғы The Crowd фильмінің жалғасы. Our Daily Bread – Видордың өзі қаржылаған, бірақ M G M басшылары өндіріске қолдау көрсетуден бас тартқан жеке және саяси тұрғыдан даулы туынды. M G M ірі бизнес пен банктерді сыбайлас деп көрсетуден қорықты. Депрессия кезеңінде қиын жағдайдағы қалалық жұбайлар ескі ферманы мұраға алады және оны өнімді кәсіпорынға айналдыру үшін, түрлі дағдылары мен міндеттемелері бар жұмыссыз жергілікті тұрғындармен бірлесіп кооператив құрады. Фильм американдық демократия жүйесінің заңдылығы және үкіметтік әлеуметтік бағдарламалар туралы сұрақтар көтереді. Бұл фильм әлеуметтік және кино сыншылары арасында әртүрлі пікірлер тудырды – кейбіреулері оны капитализмді социалистік тұрғыдан сынаған фильм деп, ал енді біреулері фашизмге ұмтылған Видордың әлеуметтік көзқарасын көркемдік тұрғыдан бейнелеудегі екіұштылығының белгісі деп бағалады.

Экрандағы режиссерлер гильдиясы

1930 жылдары Видор Экран режиссерлері гильдиясын (SDG) құрудың басты жақтаушысы болды. 1960 жылдан бастап, теледидар режиссерлері қатарына қосылғаннан кейін, Америка Режиссерлер Гильдиясы (DGA) деп аталды. Кинорежиссерлердің студиялық өндіріс шешімдеріне ықпалын арттыру үшін Видор жеке өзі оннан астам белгілі режиссерді – Говард Хоукс, Уильям Веллман, Эрнст Любич және Льюис Майлстоун сияқтыларды бірігуге шақырды, нәтижесінде 1936 жылдың қаңтарында SDG тіркелді. 1938 жылға қарай, ұжымдық келіссөз жүргізуші ұйым 29 негізгі мүшеден 600-ге дейін өсіп, Голливуд режиссерлері мен режиссерлердің ассистенттерін білдірді. Видордың SDG-дегі қызмет кезеңіндегі талаптар шамалы болды, түсірілімге дейін сценарийлерді қарауға және фильмге бастапқы монтаж жасауға мүмкіндік беруді көздеді. SDG-нің алғашқы президенті және Америкалық идеалдарды сақтау үшін Мобильдік Сурет Альянсы сияқты антикоммунистік топтың негізін қалаушысы Видор, актерлер мен сценарийшілерді ұйымдастырған Америка Еңбек Федерациясымен (AFL) SDG-ні біріктіре алмады (антикоммунистік сыншылар бұл ұйымды "большевиктік" саяси майдан деп есептеді). 1939 жылға дейін ғана режиссерлер сол кездегі SDG президенті Франк Капра басшылығымен осы әріптес гильдиялармен келісімге келді.

"Біздің қуанышты жолда" (Жұмыстың керемет болуы мүмкін), 1948 жыл

«Американдық роман» (1944) және «Күнге шайқас» (1946) фильмдеріндегі айқын сәтсіздіктерден кейін Видор Голливудтың кино өндірісінен қол үзді және Калифорния штатының Пасо-Роблс қаласындағы Уиллоу Крик ранчосын сатып алды. «Ғжайыптар болуы мүмкін» (1948) – Видордың осы белсенділігі төмен кезеңде Лесли Фентонмен бірлесіп жасаған фильм эскизі. «Бейби-бум» дәуірінің басындағы «арзан» Universal Studios шығарған бұл «жиналыс» түрлі актерлер мен режиссерлер түсірген немесе ойнаған шағын эпизодтарды ұсынады (олардың кейбіреулері қарулы күштерден қайтып келген). Олардың ішінде Берджесс Мередит, Полетт Годдард, Дороти Ламур, Джеймс Стюарт, Джон Хьюстон және Джордж Стивенс бар. (Британдық актер Чарльз Лоттонның эпизоды соңғы нұсқасынан алынып тасталды, бұл Видорды көңіліне тиді.) Фильмнің атауы ашылғаннан кейін жақында оның комедиялық ерекшеліктерін жариялау үшін «Қуанышты жолымызбен» деп өзгертілді. Видор кейінірек бұл фильмді өзінің туындыларынан шығарды. 1948 жылы Видор теледидар үшін 16 мм-лік вестерн фильмдерін түсіруден бас тартып, Warner Brothers студиясы оған Айн Рэндтің «Фонтанхед» романының бейімделуін түсіруді ұсынғанда, оның ранчосында түсірілімдерді тоқтатты. Видор бұл ұсынысты дереу қабылдады.

Warner Brothers: 1949-1951 жылдар

Видордың Warner Brothers студиясы үшін түсірген үш фильмі — «Фонтан» (1949), «Орманнан тыс» (1949) және «Жарқынды екі рет соқтырады» (1951) — оның «Күндегі дуэль» (1946) фильмінде көрсетілген шамадан тыс және аморальдық зорлық-зомбылықты американдық индивидуализмді оның христиан ғылымының моральдық қағидаларына сәйкес келетін конструктивті бейнелеумен үйлестіру мақсатымен жасалды. «Фонтан» (1949): Айн Рэндтің 1938 жылғы романы үшін Warner Brothers ұсынған экрандаудан қанағаттанбаған Видор автордан сценарий жазуды сұрады. Рэнд келісті, бірақ келісім-шартына кітаптың оқиғасы немесе диалогынан кез келген ауытқуды бекітуді талап ететін шарт қосты. Видор бұл талапты қабылдады. Рэндтің объективизм саясаты архитектор Говард Роарк (Гэри Купер) кейіпкері арқылы бейнеленеді, ол жобаланған құрылыстарының физикалық тұтастығына қатысты келісімсіздік танытады. Оның бір архитектуралық жобасы бұзылғанда, ол ғимаратты динамитпен жояды. Сотта Роарк саботаж әрекеті үшін принципті және ашық қорғаныс ұсынады және қазылар алқасы оны ақтады. Видор өзінің американдық индивидуализм туралы халықтық түсінігін дамытуға ұмтылса да, Рэндтің дидактикалық объективистік сценарийі мен сценарийі фильмнің мазмұнына үлкен әсер етті. Роарк кейіпкері роман мен Видордың фильмдегі нұсқасында архитектор Франк Ллойд Райтқа негізделген. Видордың «Фонтан» фильміндегі ең көрнекті кинематографиялық жаңалығы — Манхэттендегі биік ғимараттардың интерьері мен көкжиегінің ерекше стильдегі суреттері. Көркемдік режиссер Эдвард Каррере жасаған қалалық пейзаждар неміс экспрессионизмінен күшті әсер алды және фильмнің тартымды нуар сипатына үлкен үлес қосты. Декорациялардағы эротизм экрандағы сексуалдық шиеленісті күшейтеді, осыған қоса Купер мен Патрисия Нилдің экраннан тыс қарым-қатынасы да әсер етеді, Нил архитектордың қарсыласы Доминик Франкон рөлін ойнайды. «Фонтан» кассада табысты болды, бірақ сыншылар тарапынан жағымсыз қабылданып, бағаланды. Warner's студиясындағы тәжірибесіне қанағаттанған Видор студиямен екі фильмге келісімшартқа қол қойды. Екінші фильмінде ол Warner's студиясының ең беделді жұлдызы Бетт Дэвисті «Орманнан тыс» (1949) фильмінде түсірді. «Орманнан тыс» (1949): Мадам Бовари сияқты қарапайым буржуазиялық Роза Молиннің (Бетт Дэвис) неке адалдығын бұзу, кісі өлтіру және қайғылы өлімге ұшырауы туралы қараңғы мелодрама, бұл картина «Кэмп» классигі ретінде танымал. Фильм көбінесе драматург Эдвард Альбидің 1962 жылғы «Кім Вирджиния Вулфтан қорқады?» пьесасында пайдаланған «Қандай қиратпа!» фразасы үшін еске алынады, сондай-ақ 1966 жылғы экрандық бейімдеуі үшін де. Продюсер Джек Уорнердің өзіне тағайындаған рөлінен наразы болып, режиссер Видормен кейіпкерін бейнелеуі бойынша дауласып, Дэвис таңғажайып актерлік шеберлігін көрсетті және мансабының орта кезеңіндегі ең жақсы рөлдердің бірін ойнады. Роза Молина рөлі Warner Brothers студиясындағы он жеті жылдық еңбек жолынан кейін оның соңғы рөлі болды. Видордың Дэвисті қарапайым Горгон сияқты Роза ретінде бейнелеуі (фильм француз тілінде La Garce, [The Bitch] деп аталды) оның жанкүйерлері мен заманауи кино сыншылары тарапынан кеңінен қабылданбады және сыншылардың пікірлері «Видордың мансабындағы ең нашар болды» деп бағаланды. Видор мен Макс Штайнер Розаның жайсыз, ауылдық Лоялтоннан космополиттік және күрделі Чикагоға қашуды аңсаған сахналарында лейтмотив енгізді. «Чикаго» тақырыбы (Джуди Гарланд танытқан ән) кино композиторы Бернард Херрманның стильін еске түсіретін ирониялық стильде пайда болады. Штайнер «Үздік фильм музыкасы» номинациясында «Оскар» сыйлығына ие болды. «Жарқынды екі рет соқтырады» (1951): Warner Brothers студиясы үшін түсірген соңғы фильмінде Видор Ричард Тодд, Рут Роман және Мерседес МакКембридж қатысқан өлімге душар болған махаббат үшбұрышы туралы фильм-нуар туындысын жасауға тырысты, бірақ актерлік құрам Видорға сай келмеді. Стандартты Warner's мелодрамасы, Видор картинаның «жаман шыққанын» және оның жұмысының ерекшелігін көрсетпейтінін, тек батыс ортасын және фильмнің тақырыбы — сексуалдық қақтығысты зерттегенін мәлімдеді. Видордың келесі жобасын продюсер Джозеф Бернхард алдын ала өндіріс және актерлік құрам аяқталғаннан кейін ұсынды: «Жапон соғысының қалыңдығы» (1952).

Жапондық соғыс келіні (1952): Twentieth Century Fox

Фильмнің тақырыбы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Америкадағы ақ нәсілдік дискриминация, сол кезеңдегі көптеген Голливуд фильмдерінде көтерілген, оның ішінде режиссер Джозеф Лоузидің "Заңсыздық" (1950) және Марк Робсонның "Батырлар үйі" (1949) фильмдері де бар. Ко-продюсер Ансон Бондтың әңгімесі Корея соғысының жаралы ардагері Джим Стерлинг (Дон Тейлор) туралы. Ол жапон медбикесі, әйелі Тэ (Ширли Ямагучи)мен бірге Калифорнияның Орталық аңғарындағы ата-анасының фермасына оралады. Джимнің қарындасының күйеуі Тэні адалдықсыздыққа айыптағанда, көршілес нисейлік фермамен қақтығыс туындайды. Фильмде нәсілшілдік әрекеттер әлеуметтік құрылымның нәтижесі емес, жеке невроз ретінде көрсетіледі. Видордың фильмге арналған көркемдік ұмтылыстары B-фильм ретінде қаржыландырылған өндірісте минималды болды, бірақ ол даладағы және фабрикадағы жұмысшылардың өмірін мұқият бейнеледі. "Жапон әйелінен күйеу" фильмін түсіруге кіріспес бұрын Видор Бернардпен келесі жобасын, және мүмкін, өміріндегі "соңғы шедевр" фильмін – "Руби Джентри" (1952) қаржыландыру туралы келісім жасаған.

Руби Джентри (1952): ХХ ғасыр Фокс

Руби Джентримен Видор «Күн астындағы жекпе-жек» (1946) тақырыбы мен сценарийін қайта қарастырады, онда кедей жас әйел Дженифер Джонс (Руби Корри, кейіннен Джентри) жақсы жағдайдағы отбасыға тәрбиеленеді. Асырау анасы (Жозефин Хатчинсон) қайтыс болған соң Руби қауіпсіздік үшін жесірмен (Карл Малден) үйленеді, бірақ ол да Рубиге күдік туғызатын жағдайларда қайтыс болады. Оны евангелистік уағызшы бауыры (Джеймс Андерсон) мазалайды, ал жергілікті ірі жер иесінің ұлымен (Чарлтон Хестон) болған махаббат оқиғасы Видордың 1946 жылғы зорлық-зомбылыққа толы батыс фильмін еске түсіретін қантөгіс оқиғаға әкеледі. Видор төмен бюджетті фильмді жасау үшін өзінің жалақысын кейінге шегерді және «Солтүстік Каролина» ландшафтарын Калифорниядағы ранчосында түсірді. Америкалық сыншылар фильмді көбінесе жақтырмады. Кинотанушы Реймонд Дургнат Руби Джентриді «жаңа құштарлықпен суреттелген, шынымен ұлы американдық фильм – нуар, радикальды әлеуметтік түсінік пен Голливудтың жылтыр сыртын және терең жеке көркемдік мәлімдемені біріктіретін фильм» деп бағалайды. Видор Руби Джентриді өзінің ең көркемдік тұрғыдан қанағаттандыратын туындыларының бірі деп санайды: «Мен оны түсіруде толық еркіндікке ие болдым, ал Дженифер Джонсқа ықпал етуі мүмкін Селзник араласпады. Менің ойымша, мен Джениферден бір нәрсені, өте терең және нәзік нәрсені ашып алдым». Руби мен оның сүйіктісі Боакенің бір-бірін қуалайтын батпақ сахнасы «бәлкім, [Видор] түсірген ең жақсы сахна» болар. Руби Джентри Видордың туындыларындағы маңызды элементтерді көрсетеді, ол адам мен табиғаттың құмарлықтарының шегін бейнелейді. Видор осы элементтер туралы былай деді:

«Маған өте ұнайтын бір көрініс бар, себебі ол маңызды нәрсені көрсетеді. Бұл – қыздың (Дженнифер Джонс) кедергіні бұзған жері. Жер суға батқан сәтте, адам (Чарлтон Хестон) жойылады. Оның барлық амбициялары құлдырайды. Менің ойымша, онда жақсы символ бар».

Өмірбаян: Ағаш - ағаш

1953 жылы Видордың «Ағаш – ағаш» атты автобиографиясы жарық көрді және жоғары бағаланды. Фильм сыншысы Дэн Каллахан кітаптан мына үзіндіні келтіреді:

«Менің ойымша, әрбір адамның жер бетіндегі басты міндеті – адамзат прогресінің осы тоқтаусыз қозғалысына, қалай болса да, үлес қосу. Мен түсінгендей, адамның өмірі бесіктен қабірге дейінгі жол емес. Керісінше, ол жануарлық немесе физикалықтан руханиға қарай беттеу. Ұшақ, атом бомбасы, радио, радар, теледидар – бәрі де физикалық шектеулерді жеңіп, рухани бостандыққа ұмтылудың көрінісі. Адам, саналы болсын болмасын, өмірі бойында белгілі бір жоғары миссияны орындауға міндетті екенін терең сезінеді. Ол өмірдің мақсатын толыққанды ұмытылумен түсіндіруге болмайтынын біледі».

Жарықтың алмаз юбилейі, General Electric, 1954 жыл

Томас Эдисонның электр шамды ойлап тапқандығының 75 жылдығына орай Видор Дэвид О. Селзниктің теледидар үшін жазған екі қысқа әңгімесін бейімдеді. Бұл қойылым 1954 жылғы 24 қазанда АҚШ-тың барлық ірі телеарналарында көрсетілді. Видордың жұмыстарының ішінде автор Артур Гордонның Ким Новактың қатысуымен ойналған "Лейтенантқа сүйіс", – әдемі романтикалық шағын эпизод, сондай-ақ жазушы Джон Стейнбектің "Халық жетекшісі" (1937) атты әңгімесі ("Қызыл пони" повесінен) бейімделді. Бұл әңгімеде зейнеткер вагон шебері Уолтер Бреннан, ұлы Гарри Морганның наразылығына тап болғаннан кейін, немересі Брэндон де Уайльдқа Ескі Батыс туралы соғыс жылқысының естеліктерін айтады және оған құлақ естіп отыратын тыңдарман табады. Екі бөлімнің де сценарийін сценарист Бен Хехт жазды. 1954 жылы Видор ұзақ жылдар бойы серіктесі болған сценарист Лоренс Сталлингспен бірлесіп, режиссердің нұрсызданған дәуіріндегі "Жол торысы" (1919) фильмін қайта түсіруге кірісті. Видордың соғыстан кейінгі 15 жыл бойы христиан ғылымы тақырыбындағы бұл туындыны жаңартуға жасаған табандылығы нәтижесіз аяқталды, бірақ 1960 жылы Allied Artists өндірісі үшін актерлер құрамы ұсынылды. Бұл жобаны тоқтатқан Видор Universal International компаниясымен бірлесіп "Жұлдызсыз адам" (1955) атты вестерн фильмін түсіруге бел буды.

Жұлдызсыз адам, 1955 жыл

Ди Линфордтың сол аттас әңгімесіне негізделген және Борден Чейз жазған сценарий бойынша түсірілген "Жұлдызсыз адам" – бай шаруа Рид Боуман (Жанна Крэйн) мен шағын шаруалар арасындағы аяусыз күрес туралы батыс жыр-дастаны. Седелде саяхаттап, қару қолданумен көзге түскен Демпси Рей (Кирк Дуглас) Видордың кең таралған тікенді сым арқылы бейнелеген зорлық-зомбылықтың ортасына тартылады. Ковбой, Рейдің кіші інісін жылдар бұрын өлтірген жалдамалы қарушы Стив Майлз (Ричард Бун) үстінен жеңіске жетеді. Кирк Дуглас режиссер Видормен бірлесіп, фильмнің жұлдызы және аталмаған продюсері болды. Екеуі де нәтижеге толық қанағаттанбады. Видор тақырыптық тұжырымын толық дамыта алмады, жеке бостандық пен жерді мұра ретінде сақтау идеясын теңестіре алмады. Видор мен Дуглас Дугластың керемет кейіпкерін – Демпси Рейді жасауға қол жеткізді, ол, әсіресе сценарист Борден Чейз "таза король Видор" деп атаған салондық банджо сахнасында, маңызды күшке айналды. Биограф Джон Бакстер бұл туындыны "маңызды емес жұмыс" деп бағалап, Видордың Голливудқа деген көзқарасындағы философиялық өзгерісті көрсетеді: Демпси Рей кейіпкері жеке адалдығын сақтай отырып, "іздейтін жұлдызы жоқ, идеалы жоқ, мақсаты жоқ" адам болып шығады, бұл режиссердің американдық тақырыптарға деген ынтасының төмендеуін көрсетеді. Видордың соңғы екі фильмі – "Соғыс және бейбітшілік" (орыс жазушысы Лев Толстойдың романының бейімделуі) және Ескі Ұстаздан алынған оқиға – "Соломон мен Шеба", режиссердің өзі ұсынған фильмдері коммерциялық кинокомпаниялар тарапынан қабылданбайтынын түсінгеннен кейін түсірілді. Бұл екі тарихи драма Голливудтан тыс жерде, Еуропада түсіріліп, қаржыландырылды.

Соғыс және бейбітшілік (1956)

Тарихи сахналарды бейімдеуге деген эстетикалық қарсылығына қарамастан, 1955 жылы Видор тәуелсіз итальяндық продюсер Дино Де Лаурентистің Лео Толстойдың Наполеон дәуірінің соңындағы "Соғыс және бейбітшілік" (1869) атты тарихи романының экрандастырылуын жасау туралы ұсынысын қабылдады. "Соғыс және бейбітшілік" көпшілыққа танымал болғандықтан, бірнеше студиялар оны бейімдеуді қарастырды. Paramount Pictures және Де Лауренти Толстойдың күрделі және ауқымды әңгімесінен дұрыс сценарий жасалмас бұрын фильмді түсірілімге кіргізіп, түсірілім барысында қайта жазуды қажет етті. Үш сағаттық соңғы нұсқасы әдеби туындының өте тығыздалған нұсқасы болды. Толстойдың жеке тұлғалық қағидалары, отбасы мен ұлттық адалдықтың маңыздылығы және аграрлық теңдіктің ізгіліктері Видорға қатты әсер етті. Ол романның басты кейіпкері Пьер Безухов (Генри Фонда ойнады) туралы: "Ең қызығы, Пьердің кейіпі – мен өз фильмдерімде экранға шығаруға тырысқан кейіпке ұқсайды" деді. Видор Пьер рөліне Генри Фонданың таңдалуына қанағаттанбады және британдық актер Питер Устиновты қолдады. Бірақ Дино де Лаурентис оған қарсы шықты, оның пікірінше, эпостың басты кейіпкері романның "семіз, көзілдірік таққан" кейіпкері емес, дәстүрлі романтикалық басты кейіпкер ретінде көрінуі керек еді. Видор Пьердің кейіпін Толстой романының басты тақырыбын көрсете білу үшін дамытуға тырысты: адамның маңызды моральдық шындықтарды қайта табуға жасаған күресі. Сценарийдің нашарлығы және Фонданың Пьердің рухани жолының күрделігін жеткізе алмауы Видордың фильмнің тақырыбын іске асыруға жасаған тырабын тоқтатты. Осы түсіндіру даулары туралы айта келіп, Видор: "[Фонда] өте жақсы актер болғанымен, мен не айтқым келгенін түсінбеді" деді. Видор Одри Хепберннің Наташа Ростова рөлін сомдаған өмірлік қуатына риза болды, ал еркек кейіпкерлердің таңдалуы қате болды. Оның Наташаның маңыздылығына берген бағасы оның жетілу процесіне негізделген: "Наташа [Соғыс және бейбітшілік] бүкіл құрылымымен әйел затының архетипі ретінде еніп, оны толыққанды бейнелейді. Егер мен "Соғыс және бейбітшілік" әңгімесін қарапайым сөзбен қысқартуға мәжбүр болсам, онда бұл Наташаның өсіп жетілу тарихы деймін. Ол мен үшін әңгіменің жаны, ол өлімсіздік сияқты барлық нәрседен үстем". Оператор Джек Кардифф фильмнің ең әсерлі көріністерінің бірін жасады – Пьер (Генри Фонда) мен Курагин (Туллио Карминати) арасындағы күн шығу кезіндегі дуэль, ол толығымен студияда түсірілді. Видор салтанатты шайқас көріністерін қадағалау үшін екінші режиссерлік міндеттерді атқарды, ал режиссер Марио Солдати (аталымы көрсетілмеген) негізгі актерлермен бірнеше көріністерді түсірді. Американдық көрермендер кассада шамалы қызығушылық танытты, бірақ "Соғыс және бейбітшілік" киносыншылар тарапынан жақсы қабылданып, бағаланды. Фильм КСРО-да үлкен сұранысқа ие болды, бұл советтік шенеуніктерді алаңдатты, себебі ол Америка мен Ресей арасындағы суық соғыстың шиеленіскен кезеңіне жақын уақытта болды. Совет үкіметі 1967 жылы романның өзінің қаржылық қолдауымен түсірілген адаптациясы – "Соғыс және бейбітшілік" (телесериал) (1967) арқылы жауап берді. "Соғыс және бейбітшілік" Видорға тарихи эпостарды түсіруге қосымша ұсыныстар әкелді, олардың ішінде Николас Рей режиссерлік еткен "Патшалар патшасы" (1961) және 16 ғасырлық испан жазушысы Мигель Сервантес туралы сценарийді әзірлеу жобасы бар еді. Видор ақырында Сүлеймен мен Шебаның Ежелгі Келісімдегі оқиғасын таңдады, Тайрон Пауэр мен Джина Лоллобригида басты рөлдерге шақырылды. Бұл Видордың Голливудтағы соңғы фильмі болды.

Соломон мен Шеба (1959)

Соломон мен Шеба – 1950 жылдары Голливудта кең таралған, Библияға негіделген тарихи фильмдердің бірі. Бұл фильм Видордың Голливудтағы ұзақ мансабындағы соңғы коммерциялық жұмысы ретінде есте қалады. Осы туындыға трагикалық оқиға байланысты. Өндіріс басталғалы алты апта өткен соң, басты рөлдегі 45 жастағы Тайрон Пауэр, қаһарлы қылышпен шайқас сахнасында жүрек талмасына ұшырады. Ол бір сағаттың ішінде көз жұмды. Кез келген ірі киноөндіріс үшін «ең жаман жағдай» саналған бұл оқиға салдарынан фильмді қайта түсіруге тура келді, Соломон рөліне Юл Бриннер шақырылды. Тайрон Пауэрдің қазасы қаржылық шығын емес, шығармашылық зор үлкен қанағатсыздық болды. Видор Соломон бейнесінің күрделі мәнін ұғынған, Пауэрдің рөлін тереңдеткен актерден айырылды. Бриннер мен Видор басты рөлге келген актердің «қайғыға толы монарх» бейнесін, «жанжалсыз әр жағдайды басқаратын» израильдік патша бейнесіне ұсынғандықтан бірден келіспеушілікке түсті. Видор «Бұл оның ойынының тереңдігіне және фильмнің тұтастығына әсер еткен көзқарас болды» деп мәлімдеді. Басты әйел рөліндегі Джина Лоллобриджида да Сава патшайымын сомдауда Бриннердің тәсілін қабылдады, бұл режиссермен келіспеушіліктің тағы бір себебіне айналды. «Соломон мен Шеба» фильмінде тамаша әрекеттер көп, соның ішінде Соломонның шағын армиясы атты жауынгерлердің шабуылына қарсы тұратын, кең танымал финалдық шайқас бар. Оның әскері күн сәулесін қалқандарына шағылыстырып, жаудың қатарын соқыр етіп, оларды құзырға құлатты. Видордың туындыларында осындай таңғажайып эпизодтар көп, бұл кино тарихшысы Эндрю Сарристі «Видор антологиялар режиссері, ол өзінің деңгейіндегі басқа режиссерлерге қарағанда көптеген керемет сәттер мен азырақ керемет фильмдер жасады» деген қорытындыға келтірді. Өндіріс кезінде туған қиындықтарға және қайта түсіруге кеткен үлкен шығындарға қарамастан, «Соломон мен Шеба» шығындарын асып түсті. «Соломон мен Шеба» Видордың мансабын аяқтады деген пікірге қарамастан, фильм аяқталғаннан кейін де ол ірі жобаларға түсу туралы ұсыныстарды алуын жалғастырды. Режиссердің коммерциялық кинодан қол үзгенінің себептері оның жасына (65 жас) және кішкентай, жеке жобаларды іске асыруға деген құштарлығымен байланысты. Тәуелсіз өндірістер туралы ой бөлісіп, Видор: «Мен одан құтылғанымға қуаныштымын» деді.

Метафора: Король Видор Эндрю Уайетпен кездеседі (1980)

Видордың "Метафора" деректі фильмі режиссер мен суретші Эндрю Уайеттің арасындағы бірқатар сұхбаттардан тұрады. Уайет 1970 жылдардың соңында Видорға хабарласып, оның туындыларына деген құрметін білдірген. Суретші атап көрсеткендей, оның көптеген жұмыстары режиссердің 1925 жылғы "The Big Parade" соғыс фильмінен шабыттанды. Деректі фильмде Видор мен Уайет және оның жұбайы Бетси арасындағы әңгімелер тіркелген. Монтаж Уайеттің картиналарының кадрларын Видордың "The Big Parade" фильмінен алынған қысқа фрагменттермен кезегімен қосу арқылы жасалған. Видор көркемдік шабыттың бастауларын көрсететін "ішкі метафораны" ашуға тырысады. Видор осы фильмді өмірінің соңында аяқталмаған туынды деп есептегендіктен, деректі фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1980 жылы Америка кино институтында болды. Ол кеңінен көрсетілген жоқ және сирек тамашалауға мүмкіндік туады.

Өндірілмеген кино жобалары

Солтүстік-батыс жолы (2-кітап): Видор өзінің «Солтүстік-батыс жолы» фильмінің жалғасын жасауға тырысты, онда Роджерстің сарбаздары Солтүстік-батыс жолын табады, бірақ түсірілім басталған жоқ, себебі автор Кеннет Робертс жобаға қатысудан бас тартты, ал MGM бірінші фильмді Техниколорда түсірудің құны тым жоғары болды деп есептеді. Bright Light (1950-ші жылдардың соңы): Христиан ғылымын негіздеуші Мэри Бейкер Эддидің өмірбаяны. Conquest (бұрынғы The Milly Story): 1960 жылы Видор 1919 жылғы «Жол тобы» фильмінің дыбыстық нұсқасын жасауға кірісті. Оның жаңа сценарийі киноиндустриясына көңілі толмаған голливудтық режиссердің әңгімесін қамтиды, ол Колорадодағы «Аркадия» атты ойдан шығарылған қалашақта әкесінен мұраға газ станциясын алады. Сценарийде Видордың көптеген нұсқаусыз фильмдеріне сілтемелер бар, соның ішінде («The Big Parade» (1925), «The Crowd» (1928)). Conquest таинсты жас әйелді таныстырады, «әйелдік архетип» (Юнг философиясындағы түсінік) ол станцияда жанармай құю кезінде «әркімнің мәселелеріне жауап» береді. Ол күртен жоғалып кетеді, режиссерге шабыт сыйлайды және ол Голливудқа оралады. Итальяндық режиссер Федерико Феллинидің «8 ½» (1963) фильмінен әсерленген Видор «Завоевание» сценарийін жазу кезінде оған хат жазды. Бірақ Видор көп ұзамай «көнелген» фильмді жасауға кеткен 15 жылдық еңбегінен бас тартты, тіпті Сид Грауман – Видор сияқты Христиан ғылымын қолдаушы болса да, құқықтарды сатып алған болатын. Кішкентай Allied Artists тіпті шамалы бюджеттік өтініштерін де қабылдамады және жобадан бас тартты. Мраморлы фаун: Натаниел Хоторнның 1860 жылғы әңгімесінің «дәлме-дәл» нұсқасы. Сервантес есімді адам: Видор Бруно Франк романының бейімделуі үшін сценарий жазуға қатысты, бірақ сценарийге енгізілген өзгерістерге наразы болып, жобадан шықты. Фильм 1967 жылы «Сервантес» деген атпен түсіріліп, көрсетілді, бірақ Видор өндірістен өз атын алып тастады. Уильям Десмонд Тейлор: Видор 1922 жылы жасырын жағдайда қаза тапқан нұсқаусыз киноактер және режиссер Уильям Десмонд Тейлордың өлімін зерттеді. Сценарий жазылмағанмен, автор Сидни Д. Киркпатрик Видордың өзінің «Қатқаралар тобы» (1986) романында сипатталғандай, кісі өлтірушіні тапқанын айтады. Актер: 1979 жылы Видор «бақытсыз» Джеймс Мюррейдің өмірбаянына қаржы табуға тырысты, ол Видордың «Көпшілік» (1928) фильмінің жұлдызы болған.

Академиялық баяндамалар

Видор 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдары Оңтүстік Калифорниядағы екі мемлекеттік университетеде (USC және CSU, Лос-Анджелес) кино өндірісі және режиссура бойынша сирек дәріс берді. 1972 жылы ол өзінің кино мансабынан алынған әңгімелер жинағын қамтитын, техникалық емес нұсқаулық кітап жариялады. Бір рет болса да Видор кино тарихшысы Артур Найттың USC-дегі лекциясында сөз сөйледі.

Видор: Махаббат және ақша (1982)

Видор өзінің кино мансабында "экстра" ретінде жұмыс істеді немесе камео рөлдерін ойнады. 1914 жылы, 19 жасында түсірілген Hotex Motion Picture Company компаниясының белгісіз нұсқаудағы қысқаметражды фильмі сақталған (Ол "Key Stone Cop" костюмін және жалған сақалды киген). Голливудқа режиссер және сценарист ретінде жол ашуға тырысқан Видор 1915-1916 жылдары Vitagraph Studios және Inceville үшін "эпизодтық рөлдерді" алды. Ол өзінің ең жақсы кезеңінде өзінің фильмдерінде бірнеше камео түсірді, соның ішінде 1926 жылғы "Пэтси" және 1934 жылғы "Біздің күнделікті нанымыз". Видор 1981 жылы, 85 жасқа толғанға дейін басты рөлде түскен жоқ. Видор режиссер Джеймс Тобакпен түсірген "Махаббат пен ақша" фильмінде ақылдан жаңылып қалған әжесі Уолтер Клейн рөлін "көңілді" әзілмен сомдады. Видордың осы рөлге келісуінің себебі – заманауи кинотехнологияларды көруге деген ниеті болды. "Махаббат пен ақша" фильмі 1982 жылы, Видор жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болғанға дейін жарық көрді.

Жеке өмір

1944 жылы республикашыл Видор американдық идеалдарды сақтау мақсатындағы антикоммунистік «Кино альянсына» қосылды. Видор 1953 жылы «Ағаш – ағаш» атты автобиографиясын жариялады. Осы кітаптың атауы Видордың Голливудтағы карьерасының басындағы бір оқиғадан шабыттанды. Видор оқиғасы өткен жерлерде фильм түсіргісі келді, бұл шешім фильмнің өндіріс бюджетін едәуір арттыратын еді. Бюджетке көңіл бөлген продюсер оған: «Тас – тас. Ағаш – ағаш. Гриффит паркінде түсіріңіз» (жақын маңдағы, сыртқы түсірілімдер үшін жиі пайдаланылатын қоғамдық кеңістік) деді. Кинг Видор христиан ғылымын ұстанған және кейде шіркеу жарияланымдарына материалдар жазған.

Өлім

Видор 1982 жылғы 1 қарашада Калифорния штатының Пасо-Роблес қаласындағы ранчосында жүрек ауруынан 88 жасында қайтыс болды.

Басқа марапаттар

1964 жылы ол Америка жетістіктері академиясының «Алтын тақта» сыйлығын алды. 1979 жылы 11-ші Мәскеу халықаралық кинофестивалінде кино өнеріне қосқан үлесі үшін «Құрметті сыйлықпен» марапатталды. 2020 жылы Видордың 30-дан астам фильмін көрсететін ретроспективасы 70-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде өткізілді.