Кіріспе

Огайо штатындағы тарихи жылан бейнесіндегі үйінді, АҚШ. АҚШ-тағы нысан.

Ұлы Жылан үйіндісі – Огайо штатының Пиблс қаласында орналасқан, 411 метрлік (1348 фут) ұзындығы және 3 метрлік (шамамен үш фут) биіктігі бар ежелгі бейнелі үйінді. Ол Огайо штатының Адамс округіндегі Огайо Бруш-Крик өзені бойымен созылатын Серпент-Моунд кратерлік үстіртінде салынған. Бұл үйінді әлемдегі ең ірі жылан бейнесіндегі үйінді болып табылады. Үйіндінің алғашқы жарияланған зерттеулерін Эфрем Г. Сквайр және Эдвин Гамильтон Дэвис жүргізген, олардың еңбектері Смитсониан институтының тапсырысымен жарық көрген тарихи том, «Миссисипи алқабының ежелгі ескерткіштері» (1848) кітабында жарияланған. АҚШ Ішкі істер министрлігі 1966 жылы бұл үйіндіні Ұлттық тарихи ескерткіш деп таныды. Үйіндіні Огайо тарихы қоғамы күтіп бағдарлайды, бұл Огайо штабындағы тарихи орындарды сақтауға арналған коммерциялық емес ұйым.

Сипаттама

Эффиги төбелері бірнеше мәдениеттермен тәуелсіз түрде салынған. Жылан үйіндісінің маңыздылығы оның өлшемі мен тарихи маңызында. Үш бөліктен тұратын Жылан үйіндісінің ұзындығы 419 метрден асады, ал биіктігі 30-тен 100 сантиметрге (9 дюймнен 3 футқа) дейін жетеді. Үйіндінің ені бөліктеріне қарай 20-25 фут аралығында өзгереді. Жылан үйіндісі айналасындағы жер бедеріне сәйкес келеді, себебі ол Огайо Бруш-Крик өзені үстіндегі жарға салынған. Үйіндінің құйрығы 7 жерде оралып, 800 футтан астам қашықтыққа иіліп жатыр. Құрылымның соңында үш оралымды құйрық орналасқан, ол көбінесе үйіндінің белгісі ретінде қарастырылады. Үйіндінің негізгі құрамдас бөліктері – сары саз және күл, ал сыртқы қабатын нығайту үшін тас және топырақ қабаттары қолданылған. Бұл құрылымның қабылданған түсіндірмесі бойынша, жыланның ашық аузы шығысқа қараған 37 метрлік (120 фут) қуыс сопақша нысанды жалмаққа айналып тұр. Бұл сопақша нысан жұмыртқаны бейнелейтін болса, жылан оны жеп жатқандай көрінеді, алайда көптеген антропологтар сопақшаны күннің немесе бақаның денесінің бейнесі деп санайды. Басқа ғалымдар бұл платформа төбесінің қалдығы деп есептейді. Үйіндінің батыс жағында үшбұрышты төбе орналасқан, оның негізі мен ұзын осі шамамен 9,6 метр, ол Канада мен Шотландиядағы басқа жылан бейнелерімен ұқсас.

Шығуы және хронологиясы

ХХ ғасыр бойы антропологтар мен археологтар жылан үйіндісін қай мәдениет пен халық салғаны туралы пікір таластырып келді, бұл туралы 2002 жылы Метрополитен өнер мұражайы жариялаған шолуда көрсетілген. "The Ancient Earthworks Project" жобасы "Жаңа радиокөміртектік сынамалар жылан үйіндісінің 2000 жылдан астам екенін көрсетеді" (2014 жылдың шілдесі) деген мақала жариялады. Мақалада бұл үйіндінің шамамен 300 жыл бұрынғы (2300 жыл бұрынғы) Адена халықтарына жатқанын дәлелдейтін мәліметтер келтірілген, сондай-ақ кейіннен 2014 жылдың қазан айында "Археологиялық ғылым журналында" жарияланған радиокөміртектік деректерге сілтеме жасалған. Бұл ғалымдар сонымен қатар үйіндінің 1400 жылға дейін ежелгі Форт Антик халықтарымен қайта жаңартылғанын айтады. 2019 жылы Монаган мен Герман "The Midcontinental Journal of Archaeology" журналында олардың бұрынғы қорытындыларын растайтын қосымша зерттеу жариялады. Олар 2014 жылғы зерттеулерді растап, радиокөміртектік сынамалардың мерзімін нақтылады. Монаган мен Герман үйіндінің Адена дәуірінде шамамен 2100–2300 жыл бұрын (б.з.д. 300–100 жылдары) салынғанын, ал кейіннен 900 жыл бұрын (1100 жылға дейін) Форт Антик дәуірінде қайта салынғанын (немесе жөнделгенін) анықтады. Олар сынамалар арасындағы радиокөміртектік сынамалардың айырмашылықтарын түсіндірді. 2018 жылы археолог Брэд Леппер үйіндінің құрылысын Адена мәдениетіне жатқызу туралы сұрақтар қойған жауап жариялады. Леппер және авторлар Херман мен Роман алған сынамалардың сапасы нашар екенін көрсетті. Команданың сынаған материалы көмір емес, "органикалық шөгінді" (Herrman et al 2014:119). Сонымен қатар, сынамалар топырақ қазбаларынан алынған, ашық стратиграфиялық профильден емес, сондықтан алынған мерзімдер дұрыс емес болуы мүмкін. Henriksen және авторлар (2019) мұндай сынамалар үйіндінің нақты жасынан 3000 жылға дейін ертерек болуы мүмкін екенін көрсетті. Сонымен қатар, Адена мәдениеті мүсінді төбелер салғаны немесе өнерінде жылан символизмін қолданғаны белгілі емес, ал Форт Антик мәдениеті Огайодағы аллигатор төбесін салған және өнерінде жиі жыландарды бейнелеген. Бұл бағалаулар бойынша, қол жетімді ең жақсы деректерге сүйенсек, жылан үйіндісін Форт Антик мәдениеті салған деген қорытындыға келген. Онтарионың Питербороу округіндегі Райс-Лейктегі жылан үйіндісінің жасы 2000 жылдан астам деп есептеледі. Ол сондай-ақ Адена мәдениетімен байланысты. Бұл Орта орманды Хопвелл зираттық төбесінің зигзаг тәрізді құрылымы, ол жыланды бейнелеу үшін жасалған болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін (Оберхольцер 2013:163).

Огайоның ежелгі тарихы

Огайода Адена және Хопвелл мәдениеттерінің қалыптасуына дейін палеоиндістердің бірнеше тобы (б.з.д. 13000–7000 жж.) осы жерді мекендеген. Дәлелдер палеоиндістердің көптеген топтары Огайо жерін қоныстандырып, бүкіл аумаққа тарағанын көрсетеді. Олар малшы-терішілер болып, аң аулау үшін маусымдық саяхаттар жасаған. Палеоиндістер мамонт сияқты ірі жануарларды аулаған. Археологтар Огайода 150-ден астам мамонттың қалдықтарын, сондай-ақ басқа да ірі жануарлардың сүйектерін тапқан. Ең толық мамонт қаңқасы "Күйген ағаш мамонттары" табылған жерде қазылған. Кловис нүктелі жебе бастары табылды, бұл басқа палеоиндістер топтарымен, сондай-ақ ірі жануарларды аулағандармен байланысты екенін көрсетеді. Палео-Кроссинг және Ноблс-Понд ескерткіштеріндегі найза лақтырғыштар сияқты құралдар күрделірек болған. Қысқы тұрақтар үшін базалық лагерьлер құрылған. Ледяной Каме мәдениеті, кейінгі Архаикалық кезеңнің мәдениеті, басқа топтармен теңіз қабықтары мен мыс саудасын жүргізген. Бұл материалдар топ ішінде беделділік белгісі болған заттар жасау үшін қолданылған және оларды құрметті емшілер мен аңшылар алып жүрген. Бұл заттар иелерімен бірге жерленген. Ежелгі палеоиндістерден кейін, Архаикалық кезеңнен кейінгі Орманы кезеңі (б.з.д. 800–1200 жж.) бай рухани және көркемдік өмірімен, жақсы дамыған ауылдарымен белгілі. Орманы кезеңі мәдениеттердің жер үйінділерін және төбелерді салған кезең ретінде танымал. Олардың кейбіреулері діни практикалармен байланысты болған деп саналады, өйткені кейбір төбелер жерлеу үшін пайдаланылған. Аң аулау мен жинаумен қатар, осы кезеңдегі мәдениеттер жүгері, қабақ және бұршақ сияқты дақылдарды өсіре бастады. Адена және Хопвелл мәдениеттері ерте және орта Орманы кезеңдерінде гүлденген, ал дақылдардың енгізілуі Орманы халқының санының күрт өсуіне мүмкіндік берді. Орманы халқының бірнеше тобы қорғаныс қабырғалары немесе орларымен қоршалған үлкен ауылдарда өмір сүрген. Кейінгі Орманы кезеңінде салтанатты және көркемдік іс-әрекеттер, сондай-ақ басқа топтармен сауда азайды. Көптеген жер үйінділері мен мүсіндік төбелер осы кезеңнің басында салынған. Кейіннен мәдениеттер жаңа төбелер салған жоқ. Тарихқа дейінгі кезеңнің соңында (б.з. 900–1650 жж.) Адена және Форт Антик халықтары сияқты мәдениеттердің ауылдары әлдеқайда үлкен болған. Бұл ауылдар көбінесе өзенге жақын жоталарда салынған және әдетте ағаш қоршаумен қоршалған. Ұзақ үзілістен кейін кейбір мәдениеттер жер үйінділерін және мүсіндік төбелерді салуды қайта бастады, бірақ Орманы кезеңіндегідей жиі емес. Орманы кезеңіндегі басқа халықтар сияқты Адена мәдениеті де малшы-терішілер болған. Әйелдер сондай-ақ қабақ, күнбағыс, шөптесін, қаз аяғы, түйіршік, майтрас және темекі сияқты әртүрлі дақылдарды өсірген. Олар көбінесе айналасында бақшалары бар кішкентай ауылдарда тұрған, бірақ әртүрлі жануарлардың жылдам қозғалысын қадағалап, жол бойында әртүрлі жаңғақтар, жемістер мен тамырларды отырғызып, жегендіктен жиі көшіп-қонып тұрған. Адена халқы қыш ыдыс жасаумен де танымал, олар Огайоға әкелген алғашқы мәдениеттердің бірі болды. Аденаның типтік орнында табылған қалдықтар арқылы археологтар Аденаның қыш ыдысын қазіргі заманғы тостағанға ұқсайтын қалың қабырғалы үлкен ыдыстар арқылы сипаттайды. Археологтар бұл қыш ыдысты ұнталған тұқымдарды пісіріп, оны қара қамырға айналдыру үшін қолданған деп есептейді. Аденалар жерлеу рәсімдерімен де танымал болды. Олар өлгендерін бүкіл орта батыстағы көрнекті төбелерге көміп қойды. Көптеген археологтар бұл құрылыстар Адена халқы үшін аумақтық белгілер ретінде қызмет еткен деп есептейді. Көбінесе төбелердің ішінде көптеген археологтар бір кезде рәсімдер үшін пайдаланылған кішкентай дөңгелек топырақ қоршаулары болған. Огайо штатының Монтгомери округіне қарасты Миамисбург төбесі штаттағы ең үлкен Адена қабір төбесіне үйірген. Мұндай төбелерде бірнеше жерлеу рәсімдері өткізіліп, білезіктер, құлақ сырғалары, горжеттер және басқа да әшекейлер сияқты жерлеу заттары киілген. Үлкен әшекейлер, мысалы сүйектер мен тас құралдар көбінесе мойынға тағылған. Қайтыс болған адамның денесі өртеліп немесе ағашпен қапталған қабірлерге жатқызылған. 1 ж. Адена мәдениеті құлдырауын бастады және олардың өркениеттері Хопвелл мәдениеті деп аталатын нәрсеге айнала бастады. Көптеген Адена топтары үлкен жер үйінділерін және мүсіндік төбелерді салуға кірісті және сауда арқылы мыс және мика сияқты экзотикалық шикізаттарды сатып алуға күш-жігерін кеңейтті. Көптеген Хопвелл халқы Адена халқының ескі дәстүрлерін сақтады. Кейбір аймақтарда, Солтүстік-Батыс Огайо сияқты, Аденаның өмір салты б.з. 1 ғасырына дейін сақталды.

Қалдықтың ежелгі мәдениеті

Форт ежелгі мәдениеті – Огайо өзені аңғарының маңындағы жерді негізінен мекендеген, біздің заманымыздың 1000-1750 жылдары гүлденген американдық мәдениеттердің жиынтығы. Бұл өркениеттер қазіргі Огайоның оңтүстігінде, Кентуккидің солтүстігінде, Индиананың оңтүстік-шығысында және Батыс Вирджинияның батысында дамыды. Форт ежелгі тайпаларын Миссисип мәдениетінің «туыс мәдениеті» деп атайды, бірақ оларды осы мәдениеттен өркендеген кезеңі мен көптеген мәдени ерекшеліктері арқасында ажыратуға болады. Миссисип мәдениетімен байланысы бар болғанымен, дәлелдер Форт ежелгі мәдениетінің Хопвелл мәдениетінің тікелей ұрпақтары емес екенін көрсетеді. Көптеген адамдардың ойынша, Форт ежелгі мәдениетінің тайпалары Ұлы Жылан үйіндісін салған жоқ, бірақ біздің заманымыздың 200 жылында оны күтіп-ұстау арқылы оның сыртқы түріне үлес қосты. Мәдениеттің аты ежелгі Форт археологиялық ескертуінен шыққан. Дегенмен, Форт ежелгі ескертуін қазір Огайо Хопвелл халқы салған деп санайды, бірақ кейіннен оны Форт ежелгі мәдениеті иеленген. Бұл орын Ливан, Огайо штатының жанында, Кіші Майами өзенінің үстіндегі төбеде орналасқан. Атына қарамастан, көптеген археологтар Форт ежелгіні Огайо Хопвелл немесе Форт ежелгі мәдениетінің бекінісі ретінде пайдаланған деп санайды. Археологтардың пікірінше, ол негізінен салтанатты орын ретінде қолданылған болуы мүмкін. 1996 жылы Роберт В. Флетчер мен Терри Л. Камерон (Огайо тарихи қоғамының Брэдли Т. Леппердің басшылығымен) Гарвардтың Фредерик Уорд Путнам 100 жылдан астам бұрын жасаған траншеяны қайта ашты. Олар Жылан үйіндісінің бұзылмаған бөлігі деп есептеген жерде көмірдің бірнеше бөліктерін тапты. Биотурбация деп аталатын табиғи өзгерістер, мысалы, тесіктер, мұз жарықтары және т.б., Жылан үйіндісі сияқты топырақ үйіндісінің құрылымдық уақыт тізбегін өзгерте алады. Сонымен қатар, биотурбация кейінірек пайда болған мәдениеттің бетіндегі көміртегіні құрылыстың тереңіне жылжытуы мүмкін, бұл оның жасырақ көрінуіне себеп болуы мүмкін. Бұл фактор үйіндінің құрылысының бастапқы уақытын анықтау үшін маңызды болуы мүмкін. Команда көміртегімен сынақтар жүргізгенде, екі үлгі шамамен 1070 ж.б.з. көрсетті, ал үшіншісі – екі мың жыл бұрынғы, атап айтқанда 2920+/65 жыл бұрынғы (қазіргі уақытқа дейін) Соңғы Архаикалық кезеңге жатты. Үшінші күні, шамамен 2900 ж.б.з., мәдени өзгеріс деңгейінен төменгі ядролық үлгіден алынған. Бірінші екі күні Жылан үйіндісін Форт ежелгі мәдениетінің аясына жатқызады. Үшіншісі үйіндіні Адена мәдениетінің ерте кезеңіне немесе одан да ертерек кезге жатқызады. Огайода табылған тағы бір мүсін үйіндісі – Гранвиллдегі аллигатор мүсін үйіндісі – көміртегімен сынақтан өткізілді және Форт ежелгі кезеңіне жатты.

Сақтау

Миссисипи алқабындағы ежелгі ескерткіштер бүкіл елдегі көптеген адамдарды, соның ішінде Гарвард университетінің Пибоди археология және этнология мұражайының Фредерик Уорд Путнэмді таң қалдырды. Путнам өзінің мансабының көп бөлігін Огайо төбелерінде, әсіресе Жылан төбесінде дәріс оқып, жариялап өткізді. 1885 жылы Орта Батысқа сапар шеккен кезде ол жер жырту мен даму көптеген төбелерді жойып, осы мәдениеттердің және олардың жерлеу орындарының маңызды тарихын жоғалтып жатқанын көрді. 1886 жылы Бостон қаласындағы бай әйелдер тобының, мысалы, "The Glass Flowers" қамқоршысы Мэри Ли Уэрдің көмегімен Путнам 60 акр (240,000 м²) жерді сатып алу үшін қаражат жинады. "Жылан төбесімен" бірге сатып алынған жерге үш конус тәрізді төбе, ауылдық қоныс және жерлеу орны да кірді. National Geographic журналы қазір Жылан төбесін "Ежелгі әлемнің ұлы кереметі" деп жариялаған. Төбе бастапқыда Пибоди мұражайының қорғандары атынан сатып алынған. 1900 жылы жер және оның меншік құқығы Огайо штатының археологиялық және тарихи қоғамына (қазіргі Огайо тарихи қоғамының алдыңғысы) берілді. Огайо тарихи қоғамы 2010 жылдан 2021 жылдың наурыз айына дейін Highlands Sanctuary, Inc. жобасы болып табылатын Апалачия қорғанысы жүйесінің аркасын Жылан төбесінің басқарушы агенттігі ретінде тағайындады. 2021 жылдың наурыз айында Огайо тарихы байланысы сайттың белсенді басқаруын қайта алды. 2015 жылы вандализм оқиғасынан кейін, сайт пен оның айналасындағы аумақты қорғау үшін қосымша қауіпсіздік камералары мен қорғаныш қақпалары орнатылды.

Қазба жұмыстары

Жылан үйіндісін қазу кезінде археологтар Хопвелл мәдениетіне тән құбырларды, ұштарды және құлаққа тағатын әшекейлерді, сондай-ақ Адена мәдениетіне тән горжеттер мен ұштарды тапты. Қол жеткілікті қаражат жинағаннан кейін, Путнам 1886 жылы сол жерге қайта оралды. Ол төрт жыл бойы Жылан үйіндісінің және оған жақын орналасқан екі конус тәрізді үйінділердің жерлеу тізбектерін қазып зерттеді. Қазба жұмыстарын аяқтап, зерттеулерін жариялағаннан кейін, Путнам үйінділерді бастапқы қалпына келтірумен айналысты. 1890 жылы Путнам қазған конус тәрізді үйінділердің бірінен Адена халқының дәуіріндегі маңызды жерлеу орнынан бірнеше артефакттар табылды. Осы табыстармен бірге, Путнам конус тәрізді үйіндінің солтүстігінде, көптеген көне заттарды қамтитын күл қабатын тауып, онда тоғыз қосымша жерлеу орнын қазып шығарды. Қазба жұмыстарынан кейін конус тәрізді үйінді қалпына келтіріліп, қазіргі уақытта «Жылан үйіндісі» мемлекеттік ескерткішінің тұрақ орнының солтүстігінде орналасқан. 2011 жылы археологтар «Жылан үйіндісі» мемлекеттік ескерткішіне коммуналдық желілерді орнатуға кіріспес бұрын, қазба жұмыстарын жүргізу мүмкіндігін пайдаланды. Қазба жұмыстары 1890 жылы Путнам бұрын қазған конус тәрізді үйіндінің үш жағына бағытталды. Бұл артефакттардың шоғырлануымен қатар, конус тәрізді үйіндінің солтүстігінде күлді топырақ қабаты қазылып алынды, онда археологтар көптеген тарихқа дейінгі артефакттарды тапты. Көмірдің күлді қалдықтары ежелгі Форт Ежелгі мәдениетіне тән күл қабатының қалдықтары деп саналады. Қалдық қабаттан алынған ағаш көмірінің радиокөміртектік талдауы 1041 және 1211 жылдар аралығындағы Форт Ежелгі мәдениетінің кезеңіне сәйкес келді. Радиокөміртектік талдау нәтижелеріне сүйенсек, конус тәрізді үйіндідегі жерлеулер ерте орман және Форт Ежелгі кезеңдеріне жатады, бұл үйіндінің айналасындағы аумақты және күл қабатын ритуалдық түрде қайта пайдалануды көрсетеді.

Жылан үйіндісі мұражайы

1901 жылы Огайо тарихи қоғамы жаңадан сатып алынған жерлерді зерттеу үшін инженер Клинтон Коуэнды жұмысқа алды. Коуэн 56 дюймға 72 дюйм (1800 мм) өлшемді карта жасады, онда Жылан үйіндісінің контуры жақын жердегі төбелер мен өзендер сияқты айқын нүктелермен салыстырылып көрсетілген. Бұған қоса, Коуэн аймақтың нақты географиялық зерттеулерін жүргізіп, үйіндінің негізінде орналасқан бірегей астроблеманы ашты. Ол үйінді үш түрлі топырақ түрінің қиылысында екенін анықтады. Коуэннің мәліметтері, Путнамның археологиялық жаңалықтарымен бірге, Жылан үйіндісін зерттеудің қазіргі заманғы барлық негізіне айналды. 1967 жылы Огайо тарихи қоғамы үйінді орнына өте жақын салынған Жылан үйіндісі мұражайын ашты. Үйіндінің айналасында келушілерді бағыттайтын жол салынды. Мұражайда мүсіннің пішіні, үйіндінің құрылысының сипаттамасы және аймақтың географиялық тарихы туралы түсіндірмелер бар. Сондай-ақ, мұражайда тарихи тұрғыдан үйіндіні жасаған деп есептелетін Адена мәдениетіне арналған көрме де бар. 2002 жылдың наурыз айында Тимоти А. Прайс және Николь И. Стамп Огайо штатындағы Жылан үйіндісінің цифрлық ГИС картасын жасады.