Гормоналдық жүйеге әсер ететін химиялық заттар

Эндокрин бұзушы заттар – гормоналдық жүйеге зиян келтіретін химиялық заттар. Олар денсаулыққа қауіпті, көбелек бездің бұзылуына, өсіп-жетілуге, иммунитетке әсер етеді.

30 мин оқу

100%

Дереккөз: Endocrine disruptor — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Эндокринді немесе гормоналды жүйелерге әсер ететін химиялық заттар.

Эндокринді бұзатын заттар, кейде гормоналды белсенді заттар, эндокринді бұзатын химиялық заттар немесе эндокринді бұзатын қосылыстар деп те аталады. Бұл заттар эндокринді (немесе гормоналды) жүйелерге кедергі келтіруі мүмкін. Мұндай бұзылулар адам денсаулығына көптеген жағымсыз әсерлер тудыруы мүмкін, соның ішінде сперма сапасының және фертильділіктің өзгеруі, жыныс мүшелерінің аномалиялары, эндометриоз, ерте жасөспеншілік, жүйке жүйесінің және иммундық функцияның өзгеруі, белгілі бір қатерлі ісіктер, тыныс алу проблемалары, метаболизмдік мәселелер, диабет, семіздік, жүрек-қан тамырлары аурулары, өсу, неврологиялық және оқу қабілеттерінің бұзылуы және тағы басқалар. Көптеген тұрмыстық және өнеркәсіптік өнімдерде кездесетін эндокринді бұзатын заттар "денедегі даму, мінез-құлық, фертильділік және гомеостазды (қалыпты жасуша метаболизмі) сақтауға жауапты табиғи гормондардың синтезін, секрециясын, тасымалдауын, байланысуын, әрекетін немесе шығарылуын бұзады". Гормондармен басқарылатын организмдегі кез келген жүйе гормондық бұзушылардың әсерінен бұзылуы мүмкін. Атап айтқанда, эндокринді бұзатын заттар оқу қабілетінің нашарлауымен, назар аударудағы қиындықтармен, танымдық және ми дамуының проблемаларымен байланысты болуы мүмкін. Эндокринді бұзатын заттарға қатысты пікір таластар тудырды, кейбір топтар реттеуші органдардан оларды нарықтан дереу алып тастауды талап етті, ал реттеуші органдар мен басқа ғалымдар оларды одан әрі зерттеуді сұрады. Кейбір эндокринді бұзатын заттар анықталып, нарықтан алынды (мысалы, диэтилстильбестрол деп аталатын препарат), бірақ нарықтағы кейбір эндокринді бұзатын заттардың адамдар мен жануарларға зиян келтіретіні әлі белгісіз. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2012 жылы жариялаған есебінде төмен деңгейдегі әсердің адамдарға кері әсер етуі мүмкін екенін мәлімдеді.

Тарих

Эндокриндік бұзылушы деген термин 1991 жылы Висконсин штатындағы Уингспред конференция орталығында қолданылған. Бұл құбылыс туралы алғашқы мақалалардың бірі – Тео Колборнның 1993 жылғы мақаласы. Бұл мақалада ол қоршаған ортадағы химиялық заттар эндокриндік жүйенің дамуын бұзатынын және даму кезіндегі әсерінің көбінесе тұрақты болатынын айтты. Эндокриндік бұзушылық кейбіреулер тарапынан дауланатын болса да, 1992-1999 жылдар аралығындағы жұмыс сессиялары ғалымдардың эндокриндік бұзушылықтан туындайтын қауіп туралы, әсіресе жануарлар мен адамдар үшін, бірлескен пікірлерін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Эндокриндік қоғам «ерлер мен әйелдердің репродуктивті функциясына, сүт безінің дамуы мен қатерлі ісігіне, простата қатерлі ісігіне, нейроэндокринологияға, қалқанша безіне, метаболизмге және семіздікке, сондай-ақ жүрек-қан тамырлары эндокринологиясына» эндокриндік бұзушылықтың әсері мен механизмдерін сипаттайтын ғылыми мәлімдеме жариялады. Сондай-ақ, мәлімдемеде эндокриндік бұзушылықтың адам ауруларын тудыратынын дәлелдеудің қиындығы аталып, сақтық қағидасын қолдану ұсынылды. Бір мезгілде жарияланған мәлімдемеде саяси мәселелер де көтерілді. Эндокриндік бұзушылық тудыратын қосылыстар химиялық заттардың алуан түрлі кластарын қамтиды, олардың ішінде дәрі-дәрмектер, пестицидтер, пластик өнеркәсібінде және тұтыну тауарларында қолданылатын қосылыстар, өнеркәсіптік қосалқы өнімдер мен ластаушылар, ауыр металдар және тіпті кейбір табиғи түрде өндірілетін ботаникалық химиялық заттар бар. Кейбірлері кең таралған және қоршаған ортада кеңінен таралып, биоаккумуляцияға ұшырауы мүмкін. Кейбіреулері тұрақты органикалық ластаушылар (ТОЛ) болып табылады, оларды ұлттық шекаралар арқылы ұзақ қашықтыққа тасымалдауға болады және олар әлемнің барлық аймақтарында кездеседі, тіпті ауа райы мен суық жағдайларға байланысты Солтүстік полюс маңында шоғырлануы мүмкін. Ал басқалары қоршаған ортада немесе адам денесінде тез ыдырайды немесе қысқа мерзімге ғана сақталады. Эндокриндік бұзушылық тудыратын қосылыстарға байланысты денсаулыққа әсер етудің қатарында репродуктивті проблемалар (түсіктілік деңгейінің төмендеуі, еркек және әйел репродуктивті жолдарының бұзылулары, жыныстық қатынастың бұрмалануы, ұрықтың жоғалуы, етеккір циклінің бұзылуы), гормон деңгейінің өзгеруі, ерте жасөспрімдік, ми мен мінез-құлық проблемалары, иммундық функцияның нашарлауы және түрлі қатерлі ісіктер кіреді. Даму кезеңіндегі жануарлардың, оның ішінде адамдардың гормоналды белсенді заттарға ұшырауының салдарының бір мысалы – диэтилстильбестрол (DES) дәрісінің жағдайы. Бұл дәрі стероидтық емес эстроген болып табылады және қоршаған ортаны ластамайды. 1970 жылдардың басында оның қолданылуына тыйым салынғанша, дәрігерлер жүкті әйелдерге бес миллионға дейін түсік жасаудан сақтау үшін DES тағайындаған (1947 жылға дейін осы дәрінің мақұлданбаған қолданылуы). Балалар жасөспрімдікке жеткеннен кейін DES репродуктивті жүйенің дамуына әсер ететіні және аналық безінің қатерлі ісігін тудыратыны анықталды. DES оқиғасының эндокриндік бұзушылыққа ұшырау қаупімен байланысы күмәнді, себебі бұл жағдайдағы дозалар қоршаған ортадан әсер ету нәтижесінде туындайтын дозалардан әлдеқайда жоғары. Қалалық ағынды суларда эндокриндік бұзушылыққа ұшыраған су жануарларында серотонин деңгейінің төмендеуі және феминизацияның күшеюі байқалды. 2013 жылы Дүниежүзілік денсаулық ұйымы (ДДҰ) және Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасы (БҰҰ ҚБ) EDC туралы ең толық есепті жариялады, онда EDC мен адам және жануарлар денсаулығына қауіп-қатерлер арасындағы байланысты толық түсіну үшін қосымша зерттеулер қажеттігі атап өтілді. Сала мамандары білімдегі үлкен олқылықтарды көрсетіп, эндокриндік бұзушылықтың денсаулыққа және қоршаған ортаға тигізетін әсерін толыққанды түсіну үшін қосымша зерттеулер жүргізуді ұсынды. Әлемдік білімді жақсарту үшін топ келесі ұсыныстарды берді: Зерттеу: белгілі ЭДК – мұздықтың ұшы ғана, сондықтан басқа ықтимал эндокриндік бұзушыларды, олардың көздерін және әсер ету жолдарын анықтау үшін толығырақ зерттеу әдістері қажет. Зерттеу: адамдар мен жануарларға (әсіресе өнеркәсіптік қосалқы өнімдерден) ЭДК қоспаларының әсерін анықтау үшін көбірек ғылыми дәлелдер қажет. Есеп беру: өнімдердегі, материалдардағы және тауарлардағы химиялық заттар туралы ақпарат жеткіліксіз болғандықтан, ЭДК көздерінің көп бөлігі белгісіз. Ынтымақтастық: ғалымдар мен елдер арасындағы деректерді бөлісу, әсіресе дамып келе жатқан елдерде және жаңа экономикалардағы деректердің жетіспеушілігін жоюға көмектеседі.

The term endocrine disruptor was coined in 1991 at the Wingspread Conference Center in Wisconsin. One of the early papers on the phenomenon was by Theo Colborn in 1993. In this paper, she stated that environmental chemicals disrupt the development of the endocrine system, and that effects of exposure during development are often permanent. Although the endocrine disruption has been disputed by some, work sessions from 1992 to 1999 have generated consensus statements from scientists regarding the hazard from endocrine disruptors, particularly in wildlife and also in humans. The Endocrine Society released a scientific statement outlining mechanisms and effects of endocrine disruptors on "male and female reproduction, breast development and cancer, prostate cancer, neuroendocrinology, thyroid, metabolism and obesity, and cardiovascular endocrinology," and showing how experimental and epidemiological studies converge with human clinical observations "to implicate endocrine disruptive chemicals (EDCs) as a significant concern to public health." The statement noted that it is difficult to show that endocrine disruptors cause human diseases, and it recommended that the precautionary principle should be followed. A concurrent statement expresses policy concerns. Endocrine disrupting compounds encompass a variety of chemical classes, including drugs, pesticides, compounds used in the plastics industry and in consumer products, industrial by products and pollutants, heavy metals and even some naturally produced botanical chemicals. Some are pervasive and widely dispersed in the environment and may bioaccumulate. Some are persistent organic pollutants (POPs), and can be transported long distances across national boundaries and have been found in virtually all regions of the world, and may even concentrate near the North Pole, due to weather patterns and cold conditions. Others are rapidly degraded in the environment or human body or may be present for only short periods of time. Health effects attributed to endocrine disrupting compounds include a range of reproductive problems (reduced fertility, male and female reproductive tract abnormalities, and skewed male/female sex ratios, loss of fetus, menstrual problems); changes in hormone levels; early puberty; brain and behavior problems; impaired immune functions; and various cancers. One example of the consequences of the exposure of developing animals, including humans, to hormonally active agents is the case of the drug diethylstilbestrol (DES), a nonsteroidal estrogen and not an environmental pollutant. Prior to its ban in the early 1970s, doctors prescribed DES to as many as five million pregnant women to block spontaneous abortion, an off label use of this medication prior to 1947. It was discovered after the children went through puberty that DES affected the development of the reproductive system and caused vaginal cancer. The relevance of the DES saga to the risks of exposure to endocrine disruptors is questionable, as the doses involved are much higher in these individuals than in those due to environmental exposures. Aquatic life subjected to endocrine disruptors in an urban effluent have experienced decreased levels of serotonin and increased feminization. In 2013 the WHO and the United Nations Environment Programme released a study, the most comprehensive report on EDCs to date, calling for more research to fully understand the associations between EDCs and the risks to health of human and animal life. The team pointed to wide gaps in knowledge and called for more research to obtain a fuller picture of the health and environmental impacts of endocrine disruptors. To improve global knowledge the team has recommended:
Testing: known EDCs are only the 'tip of the iceberg' and more comprehensive testing methods are required to identify other possible endocrine disruptors, their sources, and routes of exposure. Research: more scientific evidence is needed to identify the effects of mixtures of EDCs on humans and wildlife (mainly from industrial by products) to which humans and wildlife are increasingly exposed. Reporting: many sources of EDCs are not known because of insufficient reporting and information on chemicals in products, materials and goods. Collaboration: more data sharing between scientists and between countries can fill gaps in data, primarily in developing countries and emerging economies.

Эндокриндік жүйе

Эндокриндік жүйелер көптеген жануар түрлерінде кездеседі. Эндокриндік жүйе гормондарды бөліп шығаратын бездерден және гормондарды анықтап, оларға реакция жасайтын рецепторлардан тұрады. Гормондар организмде химиялық хабаршылар ретінде тасымалданады және әрекет етеді. Гормондар олардың бетінде немесе ішінде сәйкес рецепторлары бар жасушалармен байланысады. Гормон рецептормен кілт құлыпқа кіргендей байланысады. Эндокриндік жүйе гормондарды хабаршы ретінде пайдалана отырып, ішкі процестерді баяулатып, өзгерістерді реттейді. Эндокриндік жүйе қоршаған ортаның әсеріне жауап ретінде гормондарды бөліп шығарып, даму мен репродуктивтік өзгерістерді үйлестіреді. Эндокриндік жүйе арқылы болатын өзгерістер биохимиялық сипатта болады, жасушаның ішкі және сыртқы химиясын өзгертіп, организмде ұзақ мерзімді өзгерістерге әкеледі. Бұл жүйелер бірлесіп жұмыс істеп, организмнің өмірлік циклы бойы дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Эстрогендер мен андрогендер сияқты жыныс гормондары, сондай-ақ қалқанша безі гормондары кері байланыс реттеуіне жатады, бұл осы бездердің сезімталдығын шектеуге көмектеседі. Гормондар өте аз дозада (миллиардқа бір бөліктен) әсер етеді. Сондықтан, эндокриндік жүйенің бұзылуы экзогенді гормондарға немесе бисфенол А сияқты гормондық белсенді химиялық заттарға төмен дозада әсер етуден де туындауы мүмкін. Бұл химиялық заттар басқа гормоналды процестер үшін рецепторларға байланыса алады. Сонымен қатар, эндогенді гормондар организмде биологиялық белсенді концентрацияларда болғандықтан, экзогенді гормондық белсенді заттардың салыстырмалы түрде аз мөлшеріне қосымша әсер ету организмнің эндокриндік жүйесінің дұрыс жұмыс істеуін бұза алады. Осылайша, эндокриндік жүйені бұзатын заттар токсикалық заттардан әлдеқайда төмен дозада кері әсерін тигізуі мүмкін, мұнда әрекет ету механизмі өзгеше болады. Әсер ету уақыты да маңызды. Дамудың ең маңызды кезеңдері аналық жатырда, яғни ұрықтандырылған жұмыртқаның бөлінуі кезінде жүреді. Жатырдағы гормоналды байланысқа кедергі келтіру мидың құрылысына және дамуына елеулі әсер етеді. Репродуктивтік даму сатысына байланысты гормоналды сигналды бұзатын әсерлер ересектерде бірдей дозаны бірдей уақыт бойы қолданғанда байқалмайтын кері қайтарымсыз әсерлерге әкелуі мүмкін. Жануарлармен жүргізілген тәжірибелер аналық жатырда және туғаннан кейінгі күндері гормонға әсер ететін немесе оны еліктейтін химиялық заттардың әсері ересек жасқа дейін сақталатын жағымсыз әсерлерге әкелетін даму кезеңдерін анықтады. Қалқанша безінің дамуының ерте кезеңіндегі функциясының бұзылуы ерлер мен әйелдерде жыныстық дамудың қалыпты емес дамуына, ерте моторлық дамудың бұзылуына және оқу қабілетінің бұзылуына себеп болуы мүмкін. Жасушаларды, зертханалық жануарларды, жабайы жануарларды және кездейсоқ әсер еткен адамдарды зерттеу барысында қоршаған ортадағы химиялық заттардың ұрпақ түзуге, дамуға, өсуге және мінез-құлыққа әсер ететінін байқаған. Эстрогендік, андрогендік, антиандрогендік және антитиреоидтық әсер ететін қосылыстар зерттелсе де, басқа гормондармен өзара әрекеттесу туралы аз белгілі. Химиялық заттар мен денсаулыққа әсер ету арасындағы өзара байланыстар өте күрделі. Белгілі бір химиялық заттың денсаулыққа әсерін нақты анықтау қиын, ал оған әсер еткен ересектерде ешқандай зиянды әсерлер болмауы мүмкін. Бірақ, өсіп-жетілуін эндокриндік жүйе бақылайтын ұрықтар мен эмбриондар әсерге көбірек ұшырайды және өмір бойына көрініс тапқан немесе көрінбейтін денсаулық немесе репродуктивті ауытқулар пайда болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда бала туылмай тұрып әсер етуі оның тұрақты өзгеруіне және ересектерде ауруларға әкелуі мүмкін. Кейбір ғалымдар эндокринді бұзатын заттарға құрсақта немесе өмірдің алғашқы кезеңдерінде әсер ету жүйке дамуының бұзылуына, соның ішінде ақыл-ой қабілетінің төмендеуіне, АДГҚ (ADHD) және аутизмге әкелуі мүмкін деп қорқады. Әйелдерде кейбір қатерлі ісіктер мен жатырдың аномалиялары аналық жатырдағы диэтилстильбестролға (ДЭС) медициналық емдеу ретінде қолданылатын ДЭС әсерімен байланысты. Жүкті әйелдердің зәріндегі фталаттар ер балаларда нәзік, бірақ нақты жыныстық өзгерістерге әкелді – қысқа, әйел сияқты анагентальдық қашықтық және оған байланысты мүшелердің толық емес түсуі, сондай-ақ кішкентай мүшелер. Осы зерттеудің ғылыми негіздемесін фталат индустриясының консультанттары күмәнге ұшыратты. 2008 жылдың маусым айындағы жағдай бойынша адамдарда анагентальдық қашықтықты тек бес зерттеу бар, ал бір зерттеуші "Адамдардағы АГД өлшемдері клиникалық маңызы бар нәтижелермен байланысты ма, әлде эпидемиологиялық зерттеулерде андрогендік әрекеттің өлшемі ретінде пайдалы ма, әлі анықталуы керек" деді.

Endocrine systems are found in most varieties of animals. The endocrine system consists of glands that secrete hormones, and receptors that detect and react to the hormones. Hormones travel throughout the body and act as chemical messengers. Hormones interface with cells that contain matching receptors in or on their surfaces. The hormone binds with the receptor, much like a key would fit into a lock. The endocrine system regulates adjustments through slower internal processes, using hormones as messengers. The endocrine system secretes hormones in response to environmental stimuli and to orchestrate developmental and reproductive changes. The adjustments brought on by the endocrine system are biochemical, changing the cell's internal and external chemistry to bring about a long term change in the body. These systems work together to maintain the proper functioning of the body through its entire life cycle. Sex steroids such as estrogens and androgens, as well as thyroid hormones, are subject to feedback regulation, which tends to limit the sensitivity of these glands. Hormones work at very small doses (part per billion ranges). Endocrine disruption can thereby also occur from low dose exposure to exogenous hormones or hormonally active chemicals such as bisphenol A. These chemicals can bind to receptors for other hormonally mediated processes. Furthermore, since endogenous hormones are already present in the body in biologically active concentrations, additional exposure to relatively small amounts of exogenous hormonally active substances can disrupt the proper functioning of the body's endocrine system. Thus, an endocrine disruptor can elicit adverse effects at much lower doses than a toxicity, acting through a different mechanism. The timing of exposure is also critical. Most critical stages of development occur in utero, where the fertilized egg divides, rapidly developing every structure of a fully formed baby, including much of the wiring in the brain. Interfering with the hormonal communication in utero can have profound effects both structurally and toward brain development. Depending on the stage of reproductive development, interference with hormonal signaling can result in irreversible effects not seen in adults exposed to the same dose for the same length of time. Experiments with animals have identified critical developmental time points in utero and days after birth when exposure to chemicals that interfere with or mimic hormones have adverse effects that persist into adulthood. Disruption of thyroid function early in development may be the cause of abnormal sexual development in both males and females early motor development impairment, and learning disabilities. There are studies of cell cultures, laboratory animals, wildlife, and accidentally exposed humans that show that environmental chemicals cause a wide range of reproductive, developmental, growth, and behavior effects, and so while "endocrine disruption in humans by pollutant chemicals remains largely undemonstrated, the underlying science is sound and the potential for such effects is real." While compounds that produce estrogenic, androgenic, antiandrogenic, and antithyroid actions have been studied, less is known about interactions with other hormones. The interrelationships between exposures to chemicals and health effects are rather complex. It is hard to definitively link a particular chemical with a specific health effect, and exposed adults may not show any ill effects. But, fetuses and embryos, whose growth and development are highly controlled by the endocrine system, are more vulnerable to exposure and may develop overt or subtle lifelong health or reproductive abnormalities. Prebirth exposure, in some cases, can lead to permanent alterations and adult diseases. Some in the scientific community are concerned that exposure to endocrine disruptors in the womb or early in life may be associated with neurodevelopmental disorders including reduced IQ, ADHD, and autism. Certain cancers and uterine abnormalities in women are associated with exposure to diethylstilbestrol (DES) in the womb due to DES used as a medical treatment. In another case, phthalates in pregnant women's urine was linked to subtle, but specific, genital changes in their male infants—a shorter, more female like anogenital distance and associated incomplete descent of testes and a smaller scrotum and penis. The science behind this study has been questioned by phthalate industry consultants. As of June 2008, there are only five studies of anogenital distance in humans, and one researcher has stated "Whether AGD measures in humans relate to clinically important outcomes, however, remains to be determined, as does its utility as a measure of androgen action in epidemiological studies."

Ішкі гормондарға әсері

Токсикологиялық зерттеулер көрсетіп тұрғандай, кейбір эндокриндік бұзылушылар нақты гормонның қасиетіне әсер етеді, бұл қасиет гормонға өзінің ішкі гормондарының өндірісін немесе ыдырауын реттеуге мүмкіндік береді. Эндокриндік бұзылушылар табиғи гормондарды имитациялауға немесе оларға қарсы әрекет етуге қабілетті болғандықтан, бұл химиялық заттар өз әсерін ядролық рецепторлармен, арил көмірсутек рецепторымен немесе жасуша мембранасындағы рецепторлармен өзара әрекеттесу арқылы көрсетеді.

U пішінді доза-жауап қисығы

Көптеген токсикалық заттар, соның ішінде эндокриндік жүйеге әсер ететін заттар, U пішіндес доза-әсер қисығын меңгереді деп айтылады. Яғни, өте төмен және өте жоғары деңгейлердегі әсерлер, токсикалық затқа орташа деңгейдегі әсерден гөрі күштірек болады. Кейбір химиялық заттардың қоршаған ортаға тән деңгейлеріне ұшыраған жануарларда эндокриндік жүйеге бұзушылық әсерлері байқалған. Мысалы, кең таралған отқа төзімді зат BDE 47, адамдарға ұшыраған дозалармен салыстырылатын дозаларда еңіреуіктердің репродуктивтік жүйесі мен қалқанша безіне әсер етеді. Эндокриндік жүйеге бұзушылық әсер ететін заттардың төмен концентрациясы қосмекенділерде синергиялық әсерлерді тудыруы мүмкін, бірақ бұл эндокриндік жүйе арқылы жүзеге асырылатын әсер екені нақты емес. Сынаушылар қоршаған ортадағы химиялық заттардың мөлшері маңызды әсер ету үшін тым төмен екенін көрсететін дәлелдер бар деп мәлімдейді. Оқу және даму мүмкіндіктерінің бұзылуы жөніндегі бастаманың консенсустық мәлімдемесінде "Эндокриндік жүйеге бұзушылық әсер ететін заттардың өте төмен дозадағы әсерлерін жоғары дозадағы зерттеулерден болжау мүмкін емес, бұл токсикологияның "доза уды жасайды" деген стандартты қағидасына қайшы келеді. Дәстүрлі емес доза-әсер қисықтары монотонды емес доза-әсер қисықтары деп аталады" делінген.

Экспозиция жолдары

Тамақ адамдардың зиянды заттарға ұшырауының басты механизмі болып табылады. Денедегі ПХБ және ДДТ мөлшерінің 90%-ға дейін диета арқылы түседі деп есептеледі. Даластағы үш азық-түлік дүкенінен алынған 32 түрлі тағамдық өнімді зерттеу барысында балық және басқа да жануар тегіндегі өнімдерде ПБДЭ қалдықтары табылды. Бұл заттар майда ерітілетіндіктен, адамдар жейтін жануарлардың майлы тіндеріне қоршаған ортадан жиналады деп болжануда. Кейбір мамандар балықты тұтыну көптеген қоршаған ортаны ластайтын заттардың негізгі көзі болуы мүмкін деп санайды. Шындығында, әлемнің түкпір-түкпірінен алынған жабайы және шаруашылықта өсірілген лосось түрлерінде адам жасаған түрлі органикалық қосылыстар кездеседі. Тұрмыстық тауарлардың көбеюі және ғимараттардың желдету жүйесінің нашарлауы үй ішіндегі ауаны зиянды заттардың маңызды көзіне айналдырды. 1960 жылдары ПХБ-ға негізделген лакпен өңделген ағаш едендері бар үйлерде тұратын адамдардың денесіндегі зиянды заттардың мөлшері жалпы халыққа қарағанда жоғары. 16 үйден алынған үй шаңы мен кір жуу машинасының фильтрінен жасалған сынамаларды зерттеу нәтижесінде барлық үлгілерде 22 түрлі PBDE изомерінің жоғары концентрациясы анықталды. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, PBDE-нің басты көзі тағам емес, үй шаңы болуы мүмкін. Бір зерттеуде үй шаңын жұту адам организміндегі PBDE жүктемесінің 82%-ға дейін құрайтыны есептелді. Үй шаңы кішкентай балалардың денесінде қорғасынның негізгі көзі болып табылады. Сәбилер мен кішкентай балалар үйдегі шаңды үлкендерге қарағанда көп жұтады, сондықтан олардың ағзаларында зиянды заттардың деңгейі жоғары болады. Тұтыну тауарлары эндокриндік жүйені бұзатын заттардың тағы бір мүмкін көзі болып табылады. 42 тұрмыстық тазалау және жеке күтім өнімдерінің құрамы 43 "химиялық қоспасыз" өніммен салыстырылды. Өнімдерде 55 түрлі химиялық қосылыс анықталды: 50-сі 170 түрлі өнімді құрайтын 42 стандартты үлгіде, ал 41-і 39 түрлі өнімді құрайтын 43 "химиялық қоспасыз" үлгіде табылды. Репродуктивтік денсаулықпен байланысты парабендер класының химиялық заттары "химиялық қоспасыз" өнімдердің жетісінде, оның ішінде парабендердің құрамында көрсетілмеген үш күннен қорғайтын кремдерде анықталды. Душ шторлары сияқты винил өнімдерінде DEHP қосылысының құрамы 10%-дан астам болды, ол шаң арқылы таралып, балаларда астма мен ентігуге себеп болуы мүмкін. Эндокриндік жүйені бұзатын заттарға ұшырау қаупі стандартты және "химиялық қоспасыз" өнімдерді бірге қолданғанда артады. "Егер тұтынушы бет тазалағыш, ванна және плитка тазалағыш, кір жуғыш ұнтақ, сабын, шампунь және кондиционер, бет тазалағыш және лосьон, тіс пастасын қолданса, онда ол кем дегенде 19 қосылысқа ұшырауы мүмкін: 2 парабен, 3 фталат, МЭА, ДЭА, 5 алкилфенол және 7 хош иіс". Ескі тәртіптегі меннонит әйелдеріндегі эндокриндік жүйені бұзатын химиялық заттарды талдау көрсеткендей, олардың денесіндегі деңгей жалпы халыққа қарағанда әлдеқайда төмен. Меннониттер көбінесе жаңа, өңделмеген тағамдарды жейді, пестицидтер қолданбай шаруашылық жүргізеді және аз мөлшерде косметика мен жеке күтім өнімдерін қолданады. Шаш лагы мен хош иісті майды қолданған бір әйелде моноэтил фталатының деңгейі жоғары болды, ал қалған әйелдерде анықталмайтын деңгейде болды. Зәр сынамасын тапсырғаннан кейін 48 сағат ішінде көлікте болған үш әйелде диэтилгексил фталатының деңгейі жоғары болды, ол поливинилхлоридте кездеседі және автомобильдің ішкі бөлігінде қолданылады. Пластик өнімдерді өндіру кезінде қосылған қоспалар пластик тасталғаннан кейін қоршаған ортаға сіңіп кетуі мүмкін; мұхиттағы микропластиктердегі қоспалар мұхит суына, ал полигондағы пластиктердегі қоспалар топыраққа, содан кейін жер асты суларына сіңіп кетуі мүмкін.

Food is a major mechanism by which people are exposed to pollutants. Diet is thought to account for up to 90% of a person's PCB and DDT body burden. In a study of 32 different common food products from three grocery stores in Dallas, fish and other animal products were found to be contaminated with PBDE. Since these compounds are fat soluble, it is likely they are accumulating from the environment in the fatty tissue of animals eaten by humans. Some suspect fish consumption is a major source of many environmental contaminants. Indeed, both wild and farmed salmon from all over the world have been shown to contain a variety of man made organic compounds. With the increase in household products containing pollutants and the decrease in the quality of building ventilation, indoor air has become a significant source of pollutant exposure. Residents living in houses with wood floors treated in the 1960s with PCB based wood finish have a much higher body burden than the general population. A study of indoor house dust and dryer lint of 16 homes found high levels of all 22 different PBDE congeners tested for in all samples. Recent studies suggest that contaminated house dust, not food, may be the major source of PBDE in our bodies. One study estimated that ingestion of house dust accounts for up to 82% of humans' PBDE body burden. It has been shown that contaminated house dust is a primary source of lead in young children's bodies. It may be that babies and toddlers ingest more contaminated house dust than the adults they live with, and therefore have much higher levels of pollutants in their systems. Consumer goods are another potential source of exposure to endocrine disruptors. An analysis of the composition of 42 household cleaning and personal care products versus 43 "chemical free" products has been performed. The products contained 55 different chemical compounds: 50 were found in the 42 conventional samples representing 170 product types, while 41 were detected in 43 "chemical free" samples representing 39 product types. Parabens, a class of chemicals that has been associated with reproductive tract issues, were detected in seven of the "chemical free" products, including three sunscreens that did not list parabens on the label. Vinyl products such as shower curtains were found to contain more than 10% by weight of the compound DEHP, which when present in dust has been associated with asthma and wheezing in children. The risk of exposure to EDCs increases as products, both conventional and "chemical free", are used in combination. "If a consumer used the alternative surface cleaner, tub and tile cleaner, laundry detergent, bar soap, shampoo and conditioner, facial cleanser and lotion, and toothpaste [he or she] would potentially be exposed to at least 19 compounds: 2 parabens, 3 phthalates, MEA, DEA, 5 alkylphenols, and 7 fragrances." An analysis of the endocrine disrupting chemicals in Old Order Mennonite women in mid pregnancy determined that they have much lower levels in their systems than the general population. Mennonites eat mostly fresh, unprocessed foods, farm without pesticides, and use few or no cosmetics or personal care products. One woman who had reported using hairspray and perfume had high levels of monoethyl phthalate, while the other women all had levels below detection. Three women who reported being in a car or truck within 48 hours of providing a urine sample had higher levels of diethylhexyl phthalate, which is found in polyvinyl chloride and is used in car interiors. Additives added to plastics during manufacturing may leach into the environment after the plastic item is discarded; additives in microplastics in the ocean leach into ocean water and in plastics in landfills may escape and leach into the soil and then into groundwater.

Түрлері

Күнделікті өмірде барлық адам эстрогендік әсер ететін химиялық заттарға ұшырайды, себебі миңдеген өнімдерде эндокриндік жүйені бұзатын химиялық заттар аз мөлшерде кездеседі. Адамдарда жиі анықталатын химиялық заттарға ДДТ, полихлорлы бифенилдер (ПХБ), бисфенол А (БПА), полибромды дифенил эфирлері (ПБДЭ) және түрлі фталаттар жатады. Шындығында, «БПА-сыз» деп жарнамаланатын пластик өнімдердің көпшілігі де эндокриндік жүйені бұзатын химиялық заттарды бөліп шығарады. 2011 жылы жасалған зерттеуде, кейбір «БПА-сыз» өнімдер БПА-сы бар өнімдерге қарағанда көбірек эндокриндік активті химиялық заттарды бөліп шығаратыны анықталды. Эндокриндік жүйені бұзатын заттардың тағы бір түрі – фитоэстрогендер (өсімдік гормондары).

Ксеноэстрогендер

Ксеноэстрогендер – эстроген гормонын имитациялайтын ксеногормонның бір түрі. Синтетикалық ксеноэстрогендерге кеңінен қолданылатын өнеркәсіптік қосылыстар жатады, мысалы, полихлорирленген бифенилдер (ПХБ), бисфенол А (БПА) және фталаттар, олар тірі организмге эстрогендік әсер етеді.

Алкилфенолдар

Алкилфенолдар – ксеноэстрогендер. Еуропалық Одақ кейбір нонилфенолдарды қолданылатын белгілі бір салаларда сату мен пайдалануды шектеуді енгізді, себебі олардың "улылығы, тұрақтылығы және биоаккумуляцияға бейімділігі" бар деп саналады. Алайда, АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) "нақты ғылыми деректерге" негізделген шаралар қабылдау үшін сақтық танытып, баяу әрекет етуде. Ұзын тізбекті алкилфенолдар жуғыш заттардың құраушылары ретінде, отын және майлау материалдарына, полимерлерге қосымша ретінде, сондай-ақ фенолді шайырлардың құрамдас бөліктері ретінде кеңінен қолданылады. Бұл қосылыстар парфюмерия, термопластикалық эластомерлер, антиоксиданттар, мұнай өндірісіндегі химиялық заттар және отты сөндіретін материалдарды жасау үшін қолданылатын негізгі химиялық заттар ретінде де пайдаланылады. Алкилфенолды шайырлар жасау процесінде алкилфенолдар шиналарда, желімдерде, жабындарда, көміртегісіз көшірме қағаздарында және жоғары сапалы резеңке өнімдерінде де кездеседі. Олар 40 жылдан бері өнеркәсіпте қолданылып келеді. Кейбір алкилфенолдар иондық емес жуғыш заттардың ыдырау өнімдері болып табылады. Нонилфенол эстроген гормонының әсерін имитациялауға бейім болғандықтан, төмен деңгейде эндокриндік жүйені бұзушы зат саналады.

Бисфенол А (BPA)

Бисфенол А көбінесе пластикалық бөтелкелерде, пластикалық азық-түлік контейнерлерінде, тіс материалдарында және металл азық-түлік пен нәресте формуласының банкаларының ішкі қаптамасында кездеседі. Тағы бір әсер ету көзі – азық-түлік дүкендері мен мейрамханаларда кеңінен қолданылатын кассалық қағаз, себебі қазіргі таңда қағаз көбінесе баспа үшін BPA қосылған балшықпен қапталады. BPA – белгілі эндокриндік бұзушы зат. Сансыз зерттеулер көрсеткендей, зертханалық жануарларға BPA-ның төмен деңгейде әсер етуі қант диабеті, сүт безі және простата қатерлі ісігі, сперматозоидтар санының азаюы, репродуктивтік проблемалар, ерте жасқа толу, семіздік және неврологиялық мәселелерге алып келеді. Әйелдерде BPA әсерінен туындайтын репродуктивтік проблемалар туралы толығырақ айтатын болсақ, АҚШ-та жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, дені сау әйелдерде, фертильділік мәселелері жоқ болған жағдайда, несептегі BPA деңгейі жүктілік мерзімімен байланысты емес, бірақ менструальдік циклдің екінші фазасы (лютеиндік фаза) қысқаруы байқалған. Фертильділік орталықтарында жүргізілген қосымша зерттеулер BPA әсерінің жұмыртқалық резервтердің төмендеуімен байланысты екенін көрсетті. Бұл мәселені шешу үшін көптеген әйелдер жұмыртқалық стимуляцияға жауап берудің нашарлығына көмектесу үшін ЭКО (экстракорпоральды ұрықтану) процедурасын жасайды, және олардың барлығында несеп жолында BPA деңгейі жоғары болып табылады. Денсаулық сақтау мамандарының мәліметінше, түсік тартқан әйелдердегі BPA концентрациясы орташа есеппен, бала туған әйелдерге қарағанда жоғары болған. Осы зерттеулердің барлығы BPA-ның жұмыртқалық функцияларға және ұрықтанудың бастапқы кезеңдеріне әсер ететінін көрсетеді. Бір зерттеу нәсілдік/этникалық айырмашылықтарды көрсетті, Азиялық әйелдерде ооциттердің жетілу деңгейі жоғары болды, бірақ барлық әйелдерде осы зерттеуде BPA концентрациясы айтарлықтай төмен болды. Дамудың ерте кезеңдері оның әсеріне ең сезімтал кезең болып көрінеді, және кейбір зерттеулер жүктілік кезеңіндегі әсерді кейінгі физикалық және неврологиялық қиындықтармен байланыстырды. Регламенттік органдар адамдар үшін қауіпсіз деңгейлерді анықтады, бірақ бұл қауіпсіз деңгейлер қазіргі уақытта күмән тудырып отыр немесе жаңа ғылыми зерттеулер нәтижесінде қайта қаралып жатыр. 2011 жылы АҚШ-та жүкті әйелдердің қандай химиялық заттарға ұшырайтынын зерттеген зерттеуде әйелдердің 96%-ында BPA табылды. 2010 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының сарапшылар тобы бисфенол А қолдануын шектеуге немесе тыйым салуға қатысты жаңа ережелерді ұсынбады, "халық денсаулығына қатысты шараларды қабылдау әлі ерте" деп мәлімдеді. 2008 жылдың тамызында АҚШ-тың FDA ғылыми дәлелдерге сүйене отырып, қауіпсіз екендігі туралы бастапқы пікірін растайтын қайта бағалау жобасын жариялады. Алайда, 2008 жылдың қазан айында FDA-ның ғылыми кеңес кеңесі Агенттіктің бағалауы "кемшіліктері бар" екенін және химиялық заттың нәрестелерге берілетін формулаға қауіпсіз екенін дәлелдемегенін мәлімдеді. 2010 жылдың қаңтарында FDA соңғы зерттеулердің нәтижелеріне сәйкес, олар әсерлерді анықтау үшін жаңа тәсілдерді қолданғандықтан, Ұлттық денсаулық сақтау институтының Ұлттық токсикология бағдарламасы және FDA BPA-ның миға және ұрықтардың, нәрестелердің және кішкентай балалардың мінез-құлқына әсер етуі мүмкін екендігіне қатысты алаңдаушылық білдірді. 2012 жылы FDA сәбилерге арналған бөтелкелерде BPA қолдануын тыйым салды, бірақ Экологиялық жұмыс тобы бұл тыйымды "сыртқы әсемдік" деп атады. Олар: "Егер агенттік адамдардың осы улы затқа ұшырауын болдырмақ болса, онда оны балаларға арналған формула, тамақ және сусындарға арналған банкаларда қолдануға тыйым салу керек", - деді. Табиғи ресурстарды қорғау кеңесі бұл шараны жеткіліксіз деп атады, FDA барлық тамақ қаптамасынан BPA-ны тыйым салуы керек деді. FDA өкілі агенттіктің әрекеті қауіпсіздік мәселелеріне негізделмегенін және "агенттік тамақ өнімдерін сақтау үшін қолданылатын BPA-ның қауіпсіздігін қолдауды жалғастыруда" деді. NIEHS, NTP және АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (CLARITY BPA) бағдарламасы егеуқұйрықтарға BPA-ның созылмалы әсерінің әсерін көрсетпеді және FDA қазіргі уақытта рұқсат етілген BPA қолданысын тұтынушылар үшін қауіпсіз деп санайды. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі сүтқоректілерге арналған BPA-ның эталондық дозасын 50 мкг/кг/күн деп белгіледі, бірақ эталондық дозадан төмен дозалар еркек және әйел репродуктивтік жүйелеріне әсер ететінін көрсетті.

Bisphenol A is commonly found in plastic bottles, plastic food containers, dental materials, and the linings of metal food and infant formula cans. Another exposure comes from receipt paper commonly used at grocery stores and restaurants, because today the paper is commonly coated with a BPA containing clay for printing purposes. BPA is a known endocrine disruptor, and numerous studies have found that laboratory animals exposed to low levels of it have elevated rates of diabetes, mammary and prostate cancers, decreased sperm count, reproductive problems, early puberty, obesity, and neurological problems. To expand on the reproductive problems faced by women exposed to BPA. Studies in the US have shown that healthy women without any fertility problems found that urinary BPA was unrelated to time of pregnancy despite a shorter luteal phase (second part of the menstrual cycle) being reported. Additional studies have been conducted in fertility centers say that BPA exposure is correlation with lower ovarian reserves. To combat this most women will undergo IVF to help with the poor ovarian stimulation response and seemingly all of them have elevated levels of BPA in the urinary tract. Median conjugation of BPA concentrations were higher in those who did have a miscarriage compared to those who had a live birth. All of these studies show that BPA can have an effect on ovarian functions and the pivotal early part of conception. One study did show racial/ethnical differences as Asian women were found to have an increased oocyte maturity rate, but all of the women had significantly lower concentration of BPA just in this study. Early developmental stages appear to be the period of greatest sensitivity to its effects, and some studies have linked prenatal exposure to later physical and neurological difficulties. Regulatory bodies have determined safety levels for humans, but those safety levels are currently being questioned or are under review as a result of new scientific studies. A 2011 cross sectional study that investigated the number of chemicals pregnant women are exposed to in the U. S. found BPA in 96% of women. In 2010 the World Health Organization expert panel recommended no new regulations limiting or banning the use of bisphenol A, stating that "initiation of public health measures would be premature." In August 2008, the U. S. FDA issued a draft reassessment, reconfirming their initial opinion that, based on scientific evidence, it is safe. However, in October 2008, FDA's advisory Science Board concluded that the Agency's assessment was "flawed" and had not proven the chemical to be safe for formula fed infants. In January 2010, the FDA issued a report indicating that, due to findings of recent studies that used novel approaches in testing for subtle effects, both the National Toxicology Program at the National Institutes of Health as well as the FDA have some level of concern regarding the possible effects of BPA on the brain and behavior of fetuses, infants and younger children. In 2012 the FDA did ban the use of BPA in baby bottles, however the Environmental Working Group called the ban "purely cosmetic". In a statement they said, "If the agency truly wants to prevent people from being exposed to this toxic chemical associated with a variety of serious and chronic conditions it should ban its use in cans of infant formula, food and beverages." The Natural Resources Defense Council called the move inadequate saying, the FDA needs to ban BPA from all food packaging. In a statement a FDA spokesman said the agency's action was not based on safety concerns and that "the agency continues to support the safety of BPA for use in products that hold food." A program initiated by NIEHS, NTP, and the U. S. Food and Drug Administration (named CLARITY BPA) found no effect of chronic exposure to BPA on rats and the FDA considers currently authorized uses of BPA to be safe for consumers. The Environmental Protection Agency set a reference dose for BPA at 50 μg/kg/day for mammals, although exposure to doses lower than the reference dose has been shown to affect both male and female reproductive systems.

Бисфенол S (BPS) және бисфенол F (BPF)

Бисфенол S және Бисфенол F бисфенол А-ның аналогтары болып табылады. Олар көбінесе термокассалық чектерде, пластикте және үй шаңында кездеседі. Жеке күтім өнімдерінде де БПШ іздері табылды. БПА-ға тыйым салынғандықтан, қазіргі уақытта БПШ көбірек қолданылуда. БПШ "BPA-сыз" таңбасы бар өнімдерде БПА-ның орнына пайдаланылады. Дегенмен, БПШ және БПФ БПА сияқты эндокриндік жүйенің жұмысын бұзуға қабілетті.

ДДТ

Дихлородифенилтрихлорэтан (ДДТ) алғаш рет 1936 жылдан бастап Колорадо картоп қоңыздарына қарсы пестицид ретінде қолданылды. Малярия, эпидемиялық тиф, дизентерия және тиф ауруларының өршуі осы ауруларды тарататын масаларға, құрттарға және үй шыбындарына қарсы қолдануға әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, Жапониядан алынған гүлдің экстракты – пиретрум, осы жәндіктерді және олар таратуы мүмкін ауруларды бақылау үшін қолданылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония пиретрум экспортын тоқтатты, нәтижесінде балама іздеуге тура келді. Тиф індетінің басталуынан қауіптеніп, әр британдық және американдық сарбазға ДДТ берілді, олар оны бүкіл әлемде төсек-орын, шатырлар мен казармаларды тұрақты түрде шаңдау үшін пайдаланды. Соғыс аяқталғаннан кейін ДДТ жалпыға ортақ, әскери емес мақсатта қолдануға рұқсат етілді. 1946 жылға қарай ДДТ-нің құстарға, пайдалы жәндіктерге, балықтарға және теңіз омыртқасыздарына зиянды әсері байқалды. Бұл әсерлердің ең танымал мысалы ірі жыртқыш құстардың жұмыртқа қабығында көрінді, ол ересек құс оған қоныстанғанда жеткілікті түрде қалыңдамады. Келесі зерттеулерде ДДТ-нің жоғары концентрациясы бүкіл әлемдегі ет жейтін жануарларда табылған, бұл тағам тізбегі арқылы биомагнификацияның нәтижесі болды. ДДТ кеңінен қолданылғаннан кейін 20 жыл өткен соң, Антарктида қарларынан алынған мұз үлгілерінде ДДТ табылды, бұл жел мен судың да қоршаған ортада таралудың бір жолы екенін көрсетті. Жақындағы зерттеулер Гималайдағы шалғайдағы мұздықтарда ДДТ-нің жиналуын көрсетті. Биологтар ДДТ-нің зертханалық жануарларға тигізетін әсерін зерттеуді бастаған алпыс жылдан астам уақыт өткен соң, ДДТ репродуктивті дамуға кедеріл келтіретіні анықталды. Соңғы зерттеулер ДДТ әйелдердің репродуктивті мүшелерінің дұрыс дамуын тежеуі мүмкін екенін және бұл олардың ересектеуіне кері әсер етуі мүмкін екенін ұсынады. Қосымша зерттеулер ересек еркектердегі сүексіздіктің айқын төмендеуі ДДТ-ге байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Соңғы зерттеулерде ДДТ-ге жүктілік кезінде ұшырау баланың балалық шақта семіздікке шалдығу қаупін арттыруы мүмкін екені айтылды. ДДТ Африка мен Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарында, шектеулі мөлшерде, малярияға қарсы инсектицид ретінде әлі де қолданылады.

Dichlorodiphenyltrichloroethane (DDT) was first used as a pesticide against Colorado potato beetles on crops beginning in 1936. An increase in the incidence of malaria, epidemic typhus, dysentery, and typhoid fever led to its use against the mosquitoes, lice, and houseflies that carried these diseases. Before World War II, pyrethrum, an extract of a flower from Japan, had been used to control these insects and the diseases they can spread. During World War II, Japan stopped exporting pyrethrum, forcing the search for an alternative. Fearing an epidemic outbreak of typhus, every British and American soldier was issued DDT, who used it to routinely dust beds, tents, and barracks all over the world. DDT was approved for general, non military use after the war ended. As early as 1946, the harmful effects of DDT on birds, beneficial insects, fish, and marine invertebrates were seen in the environment. The most infamous example of these effects were seen in the eggshells of large predatory birds, which did not develop to be thick enough to support the adult bird sitting on them. Further studies found DDT in high concentrations in carnivores all over the world, the result of biomagnification through the food chain. Twenty years after its widespread use, DDT was found trapped in ice samples taken from Antarctic snow, suggesting wind and water are another means of environmental transport. Recent studies show the historical record of DDT deposition on remote glaciers in the Himalayas. More than sixty years ago when biologists began to study the effects of DDT on laboratory animals, it was discovered that DDT interfered with reproductive development. Recent studies suggest DDT may inhibit the proper development of female reproductive organs that adversely affects reproduction into maturity. Additional studies suggest that a marked decrease in fertility in adult males may be due to DDT exposure. Most recently, it has been suggested that exposure to DDT in utero can increase a child's risk of childhood obesity. DDT is still used as anti malarial insecticide in Africa and parts of Southeast Asia in limited quantities.

Полихлорлы бифенилдер

Полихлорлы бифенилдер (ПХБ) – өнеркәсіптік салқындатқыштар және майлау материалдары ретінде қолданылатын хлорлы қосылыстар класы. ПХБ бензин тазартудың қосалқы өнімі болып табылатын бензолды хлормен қыздыру арқылы жасалады. Оларды алғаш рет 1927 жылы «Swann Chemical Company» компаниясы коммерциялық түрде өндірді. 1933 жылы ПХБ-ға тікелей ұшыраудың денсаулыққа тигізетін әсері Алабама штатындағы өндіріс орнындағы химиялық заттармен жұмыс істеген адамдарда байқалды. 1935 жылы «Monsanto» компания оны сатып алып, АҚШ-тағы өндірісті және ПХБ өндіру технологиясын халықаралық жазылымға алуды қолға алды. «General Electric» компаниясы ПХБ-ны өндірілетін жабдықтарына енгізген АҚШ-тың ірі компанияларының бірі болды. «Monsanto» компаниясының ПХБ формуласын қолданған компаниялар ПХБ-ға күшті әсер етудің салдарынан қызметкерлерінің денсаулығына тигізетін әсерді жақсы білген. Тікелей терімен байланыс салдарынан хлоракне деп аталатын ауыр акнеге ұқсас жағдай пайда болады. Осы заттарға ұшырау тері, бауыр және ми қатерлі ісіктерінің қаупін арттырады. «Monsanto» компаниясы сатуды жалғастыру үшін ПХБ-ға ұшыраумен байланысты денсаулық проблемаларын жылдар бойы азайтуға тырысты. ПХБ-ның адам денсаулығына зиянды әсері екі жеке оқиғада, 1968 жылы Жапонияда (Юсё ауруы) және 1979 жылы Тайваньда (Ючэн ауруы) мыңдаған адамдардың улануына байланысты нақтыланды, бұл 1977 жылы ПХБ-ны қолдануға бүкіл әлем бойынша тыйым салуға әкеп соқты. Жақында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, кейбір ПХБ конгенерлерінің эндокриндік жүйеге әсері бауыр мен қалқанша безі үшін зиянды, сондай-ақ жүктілік кезеңінде әсер еткен жағдайда балалардың семізу қаупін арттырады.

Қоршаған ортадағы ПХБ жануарлардың репродуктивті және сүексіздік проблемаларымен де байланысты болуы мүмкін. Аляскада олар кейбір бұғы популяцияларында репродуктивті ақауларға, сүексіздікке және мүйіздің деформациясына ықпал етуі мүмкін деп саналады. Суқұйрықтар мен теңіз арыстандары популяциясының төмендеуіне ПХБ, ДДТ инсектициді және басқа да тұрақты органикалық ластаушылардың әсері де себеп болуы мүмкін. Экотоксикалық заттарды қолдануға тыйым салу және шектеулер денсаулық проблемаларын азайтуға және кейбір жануарлар популяциясын қалпына келтіруге көмектесті.

Полибромды дифенил эфирлері

Полибромды дифенил эфирлері (ПБДЭ) – теледидарлар мен компьютерлердің, электрониканың, кілемдердің, жарықтандырудың, төсек-орынның, киімнің, автомобиль бөліктерінің, көбік жастықтардың және басқа да тоқыма бұйымдарының пластик корпустарында қолданылатын отты баяулатқыштарда кездесетін қосылыстар класы. Денсаулыққа қатысты ықтимал алаңдаушылық: ПБДЭ-лер құрылымы жағынан полихлорирленген бифенилдерге (ПХБ) өте ұқсас және олармен бірдей нейротоксикалық әсерлерге ие. Зерттеулер галогенді көмірсутектерді, мысалы, ПХБ-ны нейротоксикалықпен байланыстырды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін АҚШ әскері бұл жаңа пластикалық материалдарды қару-жарақтарды жақсарту, жабдықты қорғау және ұшақтар мен көлік құралдарындағы ауыр компоненттерді ауыстыру үшін пайдаланды. Бірақ содан кейін үй жиһаздары көбінесе синтетикалық материалдардан жасалатын болды. 1960 жылдары жылына 500 миллиардтан астам темекі тілімі тұтынылды, ал ХХ ғасырдың басында бұл көрсеткіш 3 миллиардтан кем болған. Жоғары тығыздықпен өмір сүрумен байланысты, 1960 жылдары үй өрттерінің қаупі АҚШ-та бұрынғыдан жоғары болды. 1970 жылдардың соңында АҚШ-та жыл сайын шамамен 6000 адам үй өртінде қаза тапты. 1972 жылы осы жағдайға жауап ретінде АҚШ-та өрт мәселесін зерттеу үшін Ұлттық өрт сақтандыру және бақылау комиссиясы құрылды. 1973 жылы олар өздерінің қорытындыларын 192 беттен тұратын «Америка өртеді» атты есепте жариялады, онда өрт сақтандыруды арттыру бойынша ұсыныстар берілді. Көптеген ұсыныстар өрт сақтандыру туралы білім беруге және ғимараттардың инженерлік жабдықталуын жақсартуға қатысты, мысалы, өрт сөндіргіштер мен түтін детекторын орнату. Комиссия ұсыныстарды іске асыру арқылы өрттен болатын шығындарды жыл сайын 5%-ға азайтуға және 14 жыл ішінде жылдық шығындарды екі есеге төмендетуге болатынын күтті. Тарихи тұрғыдан алғанда, мата мен ағаштың тұтанғыштығын азайту үшін әжептәуір ерте заманнан бері алюмин мен боракс қолданылған. Пластик жасалғаннан кейін сіңірілмейтін материал болғандықтан, полимерлену реакциясы кезінде оған отты баяулататын химиялық заттар қосылады. Пластмассада және матадан жасалған тоқыма өнімдерінде отты баяулататын қоспа ретінде бром мен хлор сияқты галогендерге негізделген органикалық қосылыстар қолданылады. 1992 жылы әлемдік нарықта шамамен 150 000 тонна бромға негізделген отты баяулататын заттар тұтынылды, ал GLCC әлемдік өндірістің 30%-ын құрады. 2006 жылы Еуропалық Одақта ең көп таралған ПБДЭ-лерге тыйым салынды. Кеміргіштермен жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, тіпті ПБДЭ-ге қысқа мерзімді әсер етудің өзі жас кеміргіштерде даму және мінез-құлық проблемаларын тудыруы мүмкін, сондай-ақ гормондардың дұрыс реттелуіне кедеріл келтіруі мүмкін.

Polybrominated diphenyl ethers (PBDEs) are a class of compounds found in flame retardants used in plastic cases of televisions and computers, electronics, carpets, lighting, bedding, clothing, car components, foam cushions and other textiles. Potential health concern: PBDEs are structurally very similar to Polychlorinated biphenyls (PCBs), and have similar neurotoxic effects. Research has correlated halogenated hydrocarbons, such as PCBs, with neurotoxicity. Once World War II began, the US military used these new plastic materials to improve weapons, protect equipment, and to replace heavy components in aircraft and vehicles. but now home furnishings were composed of mostly synthetic materials. More than 500 billion cigarettes were consumed each year in the 1960s, as compared to less than 3 billion per year in the beginning of the twentieth century. When combined with high density living, the potential for home fires was higher in the 1960s than it had ever been in the US. By the late 1970s, approximately 6000 people in the US died each year in home fires. In 1972, in response to this situation, the National Commission on Fire Prevention and Control was created to study the fire problem in the US. In 1973 they published their findings in America Burning, a 192 page report that made recommendations to increase fire prevention. Most of the recommendations dealt with fire prevention education and improved building engineering, such as the installation of fire sprinklers and smoke detectors. The Commission expected that with the recommendations, a 5% reduction in fire losses could be expected each year, halving the annual losses within 14 years. Historically, treatments with alum and borax were used to reduce the flammability of fabric and wood, as far back as Roman times. Since it is a non absorbent material once created, flame retardant chemicals are added to plastic during the polymerization reaction when it is formed. Organic compounds based on halogens like bromine and chlorine are used as the flame retardant additive in plastics, and in fabric based textiles as well. In 1992, the world market consumed approximately 150,000 tonnes of bromine based flame retardants, and GLCC produced 30% of the world supply. Many of the most common PBDE's were banned in the European Union in 2006. Studies with rodents have suggested that even brief exposure to PBDEs can cause developmental and behavior problems in juvenile rodents and exposure interferes with proper thyroid hormone regulation.

Фталаттар

Фталаттар кейбір жұмсақ ойыншықтарда, еден жабындарында, медициналық құралдарда, косметикада және ауа тазартқыштарда кездеседі. Олар денсаулыққа қатысты алаңдау тудырады, себебі жануарлардың эндокриндік жүйесін бұзатыны белгілі, сондай-ақ кейбір зерттеулер оларды еркек репродуктивтік жүйесінің туа біткен кемістіктерінің көбеюімен байланыстырады. Сарапшылар тобы олардың нәрестелердің репродуктивтік жүйесіне зиян келтіруіне "жеткілікті дәлелдер жоқ" деген қорытынды жасағанмен, Калифорния, Вашингтон штаты және Еуропа оларды ойыншықтарда қолдануға тыйым салды. Медициналық шлангтарда, катетерлерде және қан құбырларында қолданылатын бис(2-этилгексил) фталаты (DEHP) ер балалардың жыныстық дамуына зиян келтіруі мүмкін. Сол сияқты, фталаттар жүктілік кезеңінде еркектердің неврологиялық дамуының бұзылуына себеп болуы мүмкін. Дибутил фталаты (DBP) жануарлар моделінде инсулин және глюкагон сигналдарын бұзған.

Перфтор-октано қышқылы

PFOA – тұрақты химиялық зат, ол майға, отқа және суға төзімділігі үшін жабыспайтын қазандықтардың жабыны, жиһаз, өрт сөндірушілердің жабдықтары, өнеркәсіптік және басқа да күнделікті тұтыну тауарлары сияқты өнімдерде қолданылады. PFOA ерлер мен әйелдердің көбелек бездеріне әсер ететін эндокриндік бұзылушы екенін көрсететін дәлелдер бар. PFOA-ға ұшыраған ересек әйелдерде прогестерон және андростендион өндірісі төмендегені байқалады, бұл етеккір және көбелек бездерінің денсаулығымен байланысты мәселелерге алып келеді. Көптеген күннен қорғайтын кремдер құрамында оксибензон бар, ол кең спектрлі ультракөк сәуледен қорғайтын химиялық блокатор, бірақ адам организмінде эстрогендік әсерге ие болуы мүмкін болғандықтан көптеген пікірталас тудырады. Трибутильтиндер (ТБТ) – органотин қосылыстары. 40 жыл бойы ТБТ антифоулингтік бояуларда биоцид ретінде қолданылды, ол көбінесе «төменгі бояу» деп аталады. ТБТ омыртқасыздар мен омыртқалылардың дамуына әсер ететін және эндокриндік жүйені бұзатын зат, нәтижесінде еркектеу, тірі қалу көрсеткіштерінің төмендеуі және сүтқоректілерде көптеген денсаулық проблемалары пайда болады.

Дене жүктемесінің уақыт бойынша дамуы

Тыйым салынғаннан бері ДДТ және ПХБ адам ағзасына тигізетін орташа жүктеме азайып келеді. 1972 жылы тыйым салынғаннан бері 2009 жылғы ПХБ жүктемесі 1980-жылдардың басындағы деңгейдің жүзден бір бөлігін құрайды. Алайда, еуропалық ана сүтінің үлгілерін мониторингтеу бағдарламалары PBDE деңгейінің жоғарылап бара жатқанын көрсетті. Өнеркәсіптік революцияның басынан бері байқалатын орташа дене температурасының ұзақ мерзімді, баяу төмендеуі бұзылған қалқанша безі гормондарының сигналдауынан туындауы мүмкін деген пікірлер айтылуда.

Жануарлар үлгілері

Эндокриндік бұзылушылар күрделі метаболизм, репродуктивтік және нейроэндокриндік жүйелерге әсер ететіндіктен, оларды in vitro жасушалар негізіндегі талдаулармен модельдеуге болмайды. Сондықтан, эндокриндік бұзылушы химиялық заттардың қаупін бағалау үшін жануарлар моделі маңызды.

Тышқандар

Зертханалық зерттеулер үшін генетикалық түрлендірілген тышқандардың көптеген желілері қолданылады, олардың бұл жағдайдағы қолданылуы популяциялық генетикалық негіз ретінде болуы мүмкін. Мысалы, Көп ата-аналы, Коллаборативтік кросс (CC) немесе Диверсификацияланған аутбред (DO) деп аталатын популяциялар бар. Бұл тышқандардың барлығы бірдей сегіз негізгі штаммнан шыққан болса да, араларында айқын ерекшеліктер бар. Сегіз негізгі штамм жабайыдан алынған (жоғары генетикалық әртүрлілігі бар) және тарихи тұрғыдан маңызды биомедициналық зерттеулер үшін өсірілген штаммдарды біріктіреді. Әрбір генетикалық ерекше желі EDCs жауабында, сондай-ақ барлық биологиялық процестер мен қасиеттерде маңызды рөл атқарады. CC популяциясы 83 инбридті тышқан штаммынан тұрады, олар көптеген ұрпақтар бойы зертханаларда 8 негізгі штаммнан дамыған. Бұл инбридті тышқандардың рекомбинантты геномдары әрбір штаммның тең дәрежеде туыс екенін қамтамасыз ету үшін жасалған, бұл популяциялық құрылымды жояды және сапалық белгілер локусын (QTL) карталау кезінде қате оң нәтижелерге алып келуі мүмкін. DO тышқандары CC популяциясымен бірдей аллельдерге ие. Бұл тышқандарда екі маңызды айырмашылық бар: 1) әрбір жеке тышқан бірегей, бұл бір карталау зерттеуінде жүздеген жеке тышқанды қолдануға мүмкіндік береді, бұл DO тышқандарын генетикалық байланыстарды анықтау үшін өте пайдалы құралға айналдырады. 2) Бірақ DO жеке тышқандарын өрбітпеуге болады.

Трансгенді

Бұл кеміргіштер, негізінен егешқұйрықтар, басқа организмдердің гендерін енгізу арқылы, кеміргіштердің трансгендік желілерін (мыңдаған желілерді) жасау арқылы өсірілді. Бұл үшін ең жаңа құрал CRISPR/Cas9, ол осы процесті тиімдірек жүргізуге мүмкіндік береді. Дұрыс жағдайлар жасалса, гендерді нақты жасуша популяцияларында манипуляциялауға болады. Эндокриндік бұзушы химиялық заттар (ЭБХЗ) зерттеулері үшін бұл кеміргіштер адамнандырылған егешқұйрық модельдерін жасауға жететіндей маңызды құралға айналды. Сонымен қатар, ғалымдар егешқұйрықтардың гендік нокаут желілерін ЭБХЗ әсерінен белгілі бір механизмдердің қалай жұмыс істейтінін зерттеу үшін пайдаланады. Трансгенді кеміргіштер ЭБХЗ әсер ететін механизмдерді зерттеуде маңызды құрал болып табылады, бірақ оларды өндіру көп уақытты алады және қымбатқа түседі. Атап айтқанда, нокаутқа таңдалған гендер әрқашан сәтті нысаналанбайды, нәтижесінде геннің толық емес нокауты немесе мақсаттан тыс экспрессия пайда болуы мүмкін.

Әлеуметтік үлгілер

Эксперименттер (орта және ген арасындағы өзара әсер) осы салыстырмалы түрде жаңа кеміргіш модельдерінде жүргізілуі мүмкін, бұл ЭКҚ-ның аутизм спектрінің бұзылысындағы (АСБ) және басқа да мінез-құлық бұзылыстарындағы әлеуметтік төмендеуге әсер ететін механизмдерді анықтауға көмектеседі. Сонымен қатар, далалық тышқанның геномдық тізбесін анықтау жоғарыда аталған эксперименттерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бұл тышқандарды әлеуметтік жағынан еркелейтін және жалғыз өмір сүретін тау және шалғын тышқандарымен салыстыруға болады, түрлі түрлердің әртүрлі даму формаларын және әлеуметтік ми құрылымын қарастыруға болады. Бұл тақырыпты одан әрі зерттеуге болады. Адамға мүмкіндігінше жақын жүйелері бар күрделірек модельдер қарастырылуда. Мысалы, жалпыға белгілі АСБ тышқандары пайдалы, бірақ олар адамның әлеуметтік мінез-құлқының толыққанды моделін қамтымайды. Бірақ бұл кеміргіштер үлгі ретінде ғана қызмет етеді және мұны есте ұстау маңызды. Зебра балығы үлгілі организм ретінде жақсы жұмыс істейді, себебі зерттеушілер оны эмбриондық кезеңнен бастап зерттей алады, ал эмбрион дерлік мөлдір болады. Бұл ғалымдарға личинкаларды (in vivo) өлтірмей-ақ, олардың мүшелерінің, әсіресе нейро дамуының және эндокриндік жүйеге әсер ететін химиялық заттардың (ЭДК) тасымалының қалай дамығанын зерттеуге мүмкіндік береді. Яғни, олардың дамуына белгілі бір химиялық заттардың әсерін зерттеуге болады. Модель ретінде, олар эндокриндік жүйеге әсер ететін қарапайым механизмдерге ие. Сондай-ақ, олар физиологиялық, сезімдік, анатомиялық және сигнал беру механизмдері жағынан сүтқоректілерге ұқсас. Ғалымдарға қолжетімді тағы бір пайдалы құрал – олардың тіркелген геномы және көбейтуге қолжетімді бірнеше трансгендік штамдар. Зебра балығы мен сүтқоректілердің геномдарын салыстырғанда, балықта экспрессияланатын адам гендерінің шамамен 80% ұқсас. Бұған қоса, бұл балықты лабораторияда өсіру де салыстырмалы түрде арзан, өйткені олардың өмір сүру ұзақтығы қысқа және сүтқоректілерге қарағанда көбірек балықтарды ұстауға болады. Кеңістіктің ажыратылуы дегеніміз, бұзылыстар гормон рецепторлары арқылы ортақ механизм арқылы әрекет ете алатынымен, олардың әсері тасымалдаушы ақуыздар, деиодиназалар, гормондардың ыдырауы немесе кері байланыс циклдерінің өзгертілген деңгейлері арқылы да жүзеге асуы мүмкін (яғни, аллостатикалық жүктеме). Уақыттың ажыратылуы жасушалық немесе ұрықтық кезеңде пайда болатын қажетсіз әсерлердің ондаған жылдардан кейін немесе тіпті немерелер ұрпағында салдарларын тудыруы мүмкін. Заттың ажыратылуы бұзылыстардың қосымша, көбейту немесе күрделі өзара әрекеттесуінен туындайды, бұл әсерлер тиісті заттардың жеке әсерінен түбегейлі өзгеше болады.

Experiments (gene by environment) with these relatively new rodent models may, be able to discover if there are mechanisms that EDCs could impact in the social decline in autism spectrum disorder (ASD) and other behavioral disorders. Additionally the prairie vole genome has been sequenced making it feasible to do the experiments mentioned above. These voles can be compared to montane and meadow voles who are socially promiscuous and solitary, when looking at how different species have various forms of development and social brain structure. can expand on this topic. More complex models that have systems that are as close as possible to humans are being looked at. Looking back at more common rodent models for instance the common ASD mouse are helpful but do not fully encompass what a model of the human social behaviors needs to. But these rodents will always just be models and this is important to keep in mind. Zebrafish work well as a model organism, part of which can be attributed to the fact that researchers are able to study them starting from the embryo, as the embryo is nearly transparent. This allows scientists to view the larvae (in vivo) without killing them to study how their organs develop in particular, neuro development and transport of presumed endocrine disrupting chemicals (EDC). Meaning how their development is impacted by certain chemicals. As a model, they have simple modes of endocrine disruption. Along with homologous physiological, sensory, anatomical and signal transduction mechanism similar to mammals. Another helpful tool available to scientists is their recorded genome along with multiple transgenic lines accessible for breeding. Zebrafish and mammalian genomes when compared have prominent similarities with about 80% of human genes expressed in the fish. Additionally, this fish is also fairly inexpensive to breed and house in a lab partly due to their shorter life span and being able to house more of them, compared to mammalian models. The dissociation of space means that, although disruptors may act by a common pathway via hormone receptors, their impact may also be mediated by effects at the levels of transport proteins, deiodinases, degradation of hormones or modified setpoints of feedback loops (i. e. allostatic load). The dissociation of time may ensue from the fact that unwanted effects may be triggered in a small time window in the embryonal or fetal period, but consequences may ensue decades later or even in the generation of grandchildren. The dissociation of substance results from additive, multiplicative or more complex interactions of disruptors in combination that yield fundamentally different effects from that of the respective substances alone.

Америка Құрама Штаттары

Мүмкін болатын эндокриндік бұзылулардың көптігі АҚШ-та көптеген заңдармен техникалық реттеледі, соның ішінде: Уытты заттарды бақылау туралы заң, Тамақ өнімдерінің сапасын қорғау туралы заң, Тамақ, дәрі-дәрмек және косметика туралы заң, Таза су туралы заң, Қауіпсіз ауыз су туралы заң және Таза ауа туралы заң. АҚШ Конгресі дәрі-дәрмектерді және басқа да химиялық заттарды бағалау және реттеу процесін жақсартты. 1996 жылғы Тамақ өнімдерінің сапасын қорғау туралы заң және 1996 жылғы Ауыз су қауіпсіздігі туралы заң бірдей уақытта EPA-ны химиялық заттарды тексеру және сынау бағдарламасын құру арқылы эндокриндік бұзылуларды жоюға міндеттейтін алғашқы заңнамалық бағытты ұсынды. 1998 жылы EPA Эндокриндік бұзылушыларды тексеру бағдарламасын жариялады, ол коммерциядағы 85 000-нан астам химиялық затты басымдыққа бөліп, тексеру және сынау үшін база құрды. Тамақ өнімдерінің сапасын қорғау туралы заң EPA-дан тек пестицидтерді адамдарда эстрогендерге ұқсас әсер ете алатындығын тексеруді талап еткенімен, ол EPA-ға басқа да химиялық заттар мен эндокриндік әсерлерді тексеруге құқық берді. 2005 жылы EPA бағдарламаны және оның бағытын тәуелсіз сарапшылардың бағалауынан өткізу үшін сарапшылар тобын тағайындады. Олардың нәтижелері «EDC бағдарламасының ұзақ мерзімді мақсаттары мен ғылыми сұрақтары орынды» екенін көрсетті, бірақ бұл зерттеу EPA тексеру бағдарламасының соңғы құрылымын жариялағаннан бір жылдан астам уақыт бұрын жүргізілді. EPA әлі де сенімді және тиімді эндокриндік тестілеу бағдарламасын іске асыруда қиындықтарға тап болып отыр. «Бұл кешігу Еуропалық химиялық лоббиге байланысты, ол әртүрлі комиссарларға қайта-қайта қысым көрсетті. Гормондарды бұзатын заттар үлкен проблемаға айналып келеді. Швецияның кейбір аймақтарында екі жынысты балықтарды көреміз. Бізде жас ұлдар мен қыздардың фертильдігіне және басқа да ауыр салдарларға оның қалай әсер ететіні туралы ғылыми есептер бар», - деді AFP агенттігіне Швецияның Қоршаған орта министрі Лена Эк, сондай-ақ Дания да шаралар қабылдауды талап еткенін атап өтті. 2020 жылы ЕО химия өнеркәсібін ксеногормондар мен басқа да қауіпті химиялық заттардан арылу үшін «жасыл» технологияға көшіруге бағытталған Тұрақтылық стратегиясы бойынша химиялық стратегиясын жариялады.

The multitude of possible endocrine disruptors are technically regulated in the United States by many laws, including: the Toxic Substances Control Act, the Food Quality Protection Act, the Food, Drug and Cosmetic Act, the Clean Water Act, the Safe Drinking Water Act, and the Clean Air Act. The Congress of the United States has improved the evaluation and regulation process of drugs and other chemicals. The Food Quality Protection Act of 1996 and the Safe Drinking Water Act of 1996 simultaneously provided the first legislative direction requiring the EPA to address endocrine disruption through establishment of a program for screening and testing of chemical substances. In 1998, the EPA announced the Endocrine Disruptor Screening Program by establishment of a framework for priority setting, screening and testing more than 85,000 chemicals in commerce. While the Food Quality Protection Act only required the EPA to screen pesticides for potential to produce effects similar to estrogens in humans, it also gave the EPA the authority to screen other types of chemicals and endocrine effects. In 2005, the EPA appointed a panel of experts to conduct an open peer review of the program and its orientation. Their results found that "the long term goals and science questions in the EDC program are appropriate", however this study was conducted over a year before the EPA announced the final structure of the screening program. The EPA is still finding it difficult to execute a credible and efficient endocrine testing program. "This delay is due to the European chemical lobby, which put pressure again on different commissioners. Hormone disrupters are becoming a huge problem. In some places in Sweden we see double sexed fish. We have scientific reports on how this affects fertility of young boys and girls, and other serious effects," Swedish Environment Minister Lena Ek told the AFP, noting that Denmark had also demanded action. In 2020, the EU published their Chemicals Strategy for Sustainability which is concerned with a green transition of the chemical industry away from xenohormones and other hazardous chemicals.

Қоршаған ортаны және адам денесін тазарту

Зарарлы заттар қолданудан тоқтатылғаннан кейін немесе олардың қолдануы қатаң шектелгеннен кейін, адам организміндегі осы заттың мөлшері азаяды. Бірнеше ірі мониторинг бағдарламаларының нәтижесінде, адам популяциясында ең көп таралған ластаушылар жақсы белгілі. Бұл ластаушы заттардың организмдегі жүктемені азайтудың алғашқы қадамы – оларды өндіруді тоқтату немесе кезең-кезеңімен тоқтату. Адам организміне түсетін жүктемені азайтудың екінші қадамы – осы ластаушы заттардың көп мөлшерде болуы мүмкін тағамдарды анықтау және оларды таңбалау. Бұл стратегия бұрын да нәтеже берген. Жүкті және бала емізетін әйелдерге, құрамында жоғары мөлшерде сынап жинақталатын теңіз өнімдерін жемеу туралы кеңес беріледі. Бұл мәселенің ең қиын тұсы – осы қосылыстарды қоршаған ортадан қалай жоюға болатынын және қалпына келтіру жұмыстарын қайда бағыттау керектігін анықтау. Өндірісте қолданылмайтын ластаушылар да қоршаған ортада сақталады және азық тізбегінде жиналады. Экожүйелерде бұл химиялық заттардың қалай қозғалатынын түсіну, оларды оқшаулау және жою жолдарын әзірлеу үшін маңызды. Химиялық заттарды, мысалы, инсектицидтерді қолдану арқылы қоршаған ортада жиі кездесетін тұрақты органикалық ластаушылар (TOL) белгіленуде. Он екі негізгі TOL бағаланып, ақпаратты жеңілдету үшін демографиялық тұрғысынан жіктеліп қойылды. Бұл, әлем елдеріне осы химиялық заттарды сынау және қолдануын азайту жөнінде тиімді жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Осы химиялық заттардың қоршаған ортада болуын азайту арқылы, АҚШ халқына коммерциялық мақсатта берілетін жануарларды ластайтын азық көздеріне TOL-дың өтуіне жол берудің алдын алуға болады. Көптеген тұрақты органикалық қосылыстар, ПХБ, ДДТ және ПБДЭ сияқтылары, өзендер мен теңіз шөгінділерінде жиналады. Қазіргі уақытта EPA-ның «Жасыл қалпына келтіру» бағдарламасында көрсетілгендей, қатты ластанған аумақтарды тазалау үшін бірнеше процестер қолданылуда. Ең қызықты тәсілдердің бірі – ластанған жерлерді қалпына келтіру үшін ПХБ туыстарын ыдырататын табиғи микроорганизмдерді пайдалану. «Суперфонд» ірі, қатты ластанған учаскелерін тазалаудың көптеген сәтті мысалдары бар. Техас штатының Остин қаласында заңсыз төгілген ЖОҚ-тармен ластанған полигон бір жыл ішінде ылғалды және білім беру паркіне айналдырылды. АҚШ-тағы уран байыту орны, уран және ПХБ-мен ластанған, топырақтағы ластаушыларды табу үшін жоғары технологиялық жабдықтарды пайдалану арқылы тазартылды. Ластанған ылғалды жерлердегі топырақ пен су ЖОҚ-тардан, ПХБ-дан және қорғасыннан тазартылды, биологиялық сүзгілер ретінде жергілікті өсімдіктер орнатылды және аймақтағы ластаушылар концентрациясын үнемі бақылау үшін қоғамдық бағдарлама іске асырылды. Бұл жағдайлардың сәттілігіне және учаскелерді қалпына келтіруге кеткен уақыттың аздығына байланысты олар көңіл көтеріп тұр. Зерттеулер көрсеткендей, бисфенол А, кейбір ПХБ және фталаттар адам организмінен тер арқылы белсенді түрде шығарылады. Бисфенол А (BPA) сияқты кейбір ластаушылар адам организмінен тер арқылы шығарылса да, адам организмінен ластаушыларды жою жылдамдығын арттыруға бағытталған жаңа ғылыми жетістіктерге қол жеткізілді. Мысалы, BPA-ны аз зиянды қосылыстарға ыдырату үшін лакказа және пероксидаза сияқты ферменттерді пайдаланатын BPA-ны жою әдістері ұсынылған. BPA-ны жоюдың тағы бір әдісі – ыдырату үшін жоғары реактивті радикалдарды пайдалану.

There is evidence that once a pollutant is no longer in use, or once its use is heavily restricted, the human body burden of that pollutant declines. Through the efforts of several large scale monitoring programs, the most prevalent pollutants in the human population are fairly well known. The first step in reducing the body burden of these pollutants is eliminating or phasing out their production. The second step toward lowering human body burden is awareness of and potentially labeling foods that are likely to contain high amounts of pollutants. This strategy has worked in the past—pregnant and nursing women are cautioned against eating seafood that is known to accumulate high levels of mercury. The most challenging aspect of this problem is discovering how to eliminate these compounds from the environment and where to focus remediation efforts. Even pollutants no longer in production persist in the environment, and bio accumulate in the food chain. An understanding of how these chemicals, once in the environment, move through ecosystems, is essential to designing ways to isolate and remove them. Global efforts have been made to label the most common POPs routinely found in the environment through usage of chemicals like insecticides. The twelve main POPs have been evaluated and placed in a demographic so as to streamline the information around the general population. Such facilitation has allowed nations around the world to effectively work on the testing and reduction of the usage of these chemicals. With an effort to reduce the presence of such chemicals in the environment, they can reduce the leaching of POPs into food sources which contaminate the animals commercially fed to the U. S. population. Many persistent organic compounds, PCB, DDT and PBDE included, accumulate in river and marine sediments. Several processes are currently being used by the EPA to clean up heavily polluted areas, as outlined in their Green Remediation program. One of the most interesting ways is the utilization of naturally occurring microbes that degrade PCB congeners to remediate contaminated areas. There are many success stories of cleanup efforts of large heavily contaminated Superfund sites. A landfill in Austin, Texas contaminated with illegally dumped VOCs was restored in a year to a wetland and educational park. A US uranium enrichment site that was contaminated with uranium and PCBs was cleaned up with high tech equipment used to find the pollutants within the soil. The soil and water at a polluted wetlands site were cleaned of VOCs, PCBs and lead, native plants were installed as biological filters, and a community program was implemented to ensure ongoing monitoring of pollutant concentrations in the area. These case studies are encouraging due to the short amount of time needed to remediate the site and the high level of success achieved. Studies suggest that bisphenol A, certain PCBs, and phthalate compounds are preferentially eliminated from the human body through sweat. Although some pollutants like bisphenol A (BPA) are preferentially eliminated from the human body through sweat, recent scientific advances have been made to increase the rate of elimination of pollutants from the human body. For example, BPA removal techniques have been proposed that use enzymes such as laccase and peroxidase enzyme to degrade BPA into less harmful compounds. Another technique for BPA removal is the use of highly reactive radicals for degradation.

Экономикалық әсерлері

Адамның бұл заттарға ұшырауы денсаулыққа әсер етуі мүмкін, мысалы, интеллект деңгейінің төмендеуі және ересектерде семіздік. Бұл әсерлер кейбір адамдарда өнімділіктің төмендеуіне, мүгедектікке немесе мерзімінен бұрын өлімге алып келуі мүмкін. Бір дереккөздің бағалауынша, Еуропалық Одақта бұл экономикалық залал сынап пен қорғасынмен ластанудан туындаған залалдан екі есе көп болуы мүмкін. Эндокрин жүйесін бұзатын химиялық заттарға (ЭЖБЗ) байланысты денсаулық әсерлерінің әлеуметтік-экономикалық ауыртпалығы, қазіргі қолжетімді әдебиет негізінде және ЭЖБЗ-бен себеп-салдар байланысына қатысты белгісіздіктерді ескере отырып, жылына 46 миллиардтан 288 миллиард евроға дейін бағаланған.