Кіріспе

Бағдарламалық жасақтама түрі. Пайдалы бағдарламалық жасақтама – жүйелік немесе қолданбалы бағдарламалық жасақтаманы басқаруға және реттеуге арналған, арнайы жасалған бағдарлама. Ол компьютерлік инфрақұрылымды қолдау үшін пайдаланылады, ал қолданбалы бағдарламалық жасақтама қарапайым пайдаланушыларға тікелей пайдалы тапсырмаларды орындауға бағытталған. Дегенмен, пайдалы бағдарламалар жиі қолданбалы жүйелердің құрамына кіреді. Мысалы, бірнеше тапсырманы орындау деректер қорын жаңарту үшін пайдаланушы жазған кодты іске қосуы мүмкін, содан кейін деректер қорын сақтау үшін пайдалы бағдарламаны іске қосатын қадамды қамтуы мүмкін, немесе тапсырма файлдарды көшіруден бұрын дискіні сығымдау үшін пайдалы бағдарламаны іске қосуы мүмкін.

Пайдалы бағдарламалардың негізгі жиынтығы әдетте операциялық жүйемен (ОЖ) бірге таратылады, және мұндай бірінші тараптан келген пайдалы бағдарламалық жасақтама көбінесе операциялық жүйенің бөлігі деп есептеледі, бірақ пайдаланушылар көбінесе оларды алмастыруға немесе қосымша пайдалы бағдарламаларды орнатуға болады. Бұл құралдар операциялық жүйенің мүмкіндіктерінен асып түсетін тапсырмаларды орындау үшін қосымша мүмкіндіктер ұсынуы мүмкін. Көптеген пайдалы бағдарламалар, компьютерлік жүйенің барлық бөлігіне әсер етуі мүмкін, пайдаланушыдан кеңейтілген құқықтарды талап етеді, ал қалғандары тек пайдаланушының деректерімен жұмыс істейді.

Жүйелік құралдар

Вирусқа қарсы бағдарламалар компьютерлік вирустарды іздеп, оларды тоқтатып немесе жояды. Клипборд менеджерлері операциялық жүйенің клипборд мүмкіндіктерін кеңейтеді. Компьютерлік кіруді басқару бағдарламалық жасақтамасы жүйелік ресурстарға қолжеткізу сұранымдарын қабылдайды немесе қабылдамайды. Дебьюгерлер жадта және дискідегі деректерді және бағдарламалық нұсқауларды қарап шығуға және өзгертуге мүмкіндік береді. Диагностикалық бағдарламалар компьютерлік аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етудің жұмыс жағдайын анықтап, хабарлайды. Жады тестері – осыған бір мысал. Желілік құралдар компьютердің желілік байланысын талдайды, желілік параметрлерді орналастырады, деректерді беруді тексереді немесе оқиғаларды тіркеп сақтайды. Пакеттік менеджерлер компьютерде басқа бағдарламалық жасақтаманы орнату, конфигурациялау немесе жаңарту үшін қолданылады. Реестр тазартқыш Windows реестрін тазартып, пайдаланылмаған ескі реестр кілттерін жойып, оңтайландырады. Жүйелік мониторлар компьютерлік жүйедегі ресурстарды және өнімділікті қадағалайды. Жүйелік профильдер орнатылған бағдарламалық қамтамасыз ету және аппараттық жабдық туралы толық ақпарат ұсынады.

Сақтау құрылғысын басқару құралдары

Сақтық көшірме жасау бағдарламалық жасақтамасы дискіде сақталған барлық ақпараттың көшірмелерін жасайды және дискінің істен шығуы жағдайында бүкіл дискіні (яғни дискіні клондау) немесе кездейсоқ жойылған немесе зақымдалған файлдарды қалпына келтіреді. Файлдарды жойылғаннан кейін қалпына келтіру құралдары кейде ыңғайлырақ болады. Дискіні тексеру құралдары жұмыс істеп тұрған қатты дискіні сканерлеп, логикалық (файл жүйесі) немесе физикалық қателерді анықтайды. Дискіні сығу құралдары дискінің мазмұнын автоматты түрде сығып/ашады, дискінің сыйымдылығын арттырады. Дискіні дефрагментациялау құралдары қатты дискіде әртүрлі жерлерге шашырап кеткен компьютер файлдарын анықтап, оларды біріктіріп, үздіріссіз аймаққа жинақтайды. Дискіні форматтау құралдары қатты дискі, SSD, дискета немесе USB флеш-дискі сияқты дерек сақтау құрылғысын алғашқы пайдалану үшін дайындайды. Бұлар көбінесе құрылғыдағы барлық деректерді жою үшін қолданылады. Дискіні бөлу редакторлары жеке дискіні бірнеше логикалық дискіге бөледі, олардың әрқайсысы өз файл жүйесімен келеді және операциялық жүйе оларды жеке дискі ретінде орнатып, пайдалана алады. Дискілік кеңістікті талдаушылар әрбір папканың (ішкі папкаларды қоса) және дискідегі файлдардың көлемін анықтап, дискілік кеңістіктің пайдаланылуын визуализациялайды, соның арқасында пайдаланылған кеңістіктің таралуын көрсетеді. Таспа инициализаторлары магниттік таспаға немесе басқа магниттік ортаға белгі жазады. DECtape форматы үшін инициализаторлар таспаны блоктарға форматтайды.

Файлдарды басқару құралдары

Архивтер каталог немесе файлдар жиынтығымен берілген кезде бір ағын немесе бір файлды шығарады. Архивтер жиынтығына деректерді қысу және шифрлау мүмкіндіктері кіруі мүмкін. Кейбір архивтік құралдарда кері операция үшін бөлек ашу құралы (un archive) бар. Архив файл форматтарының ең көп тарағаны – zip файлы. Криптографиялық құралдар ағындар мен файлдарды шифрлайды және оларды шешеді. Деректерді қысу құралдары берілген ағын немесе файлден қысқартылған ағын немесе кішкентай файлды шығарады. Деректерді түрлендіру құралдары деректерді бастапқы файлдан басқа форматқа, мысалы мәтіндік файлдан PDF құжатына түрлендіреді. Деректерді қалпына келтіру құралдары зақымдалған файлдардан қолданылатын деректерді құтқару үшін қолданылады. Деректерді синхрондау құралдары деректерді бастапқы көзден мақсатты сақтау орынына және керісінше үйлесімді етеді. Осы типтегі құралдардың бірнеше саласы бар: Файлдарды синхрондау құралдары екі көздің арасындағы үйлесімділікті сақтайды. Олар қосымша немесе сақтық көшірмелер жасау үшін пайдаланылуы мүмкін, сонымен қатар пайдаланушыларға цифрлық музыканы, фотосуреттерді және бейнелерді мобильді құрылғыларында алып жүруге көмектеседі. Нұсқауды басқару құралдары бірнеше пайдаланушы бір файлды бір уақытта өңдегенде тұрақты құрылымды қайта жасай алады. Диск тазалағыштар компьютер жұмысы үшін қажет емес файлдарды немесе көп орын алатын файлдарды табады. Файлдарды салыстыру құралдары файлдар арасындағы айырмашылықтарды анықтауға мүмкіндік береді. Файл менеджерлері деректерді басқару, электрондық поштаны қалпына келтіру және басқару сияқты міндеттерді орындаудың ыңғайлы тәсілін ұсынады, мысалы, жою, атауын өзгерту, каталогқа қосу, каталогтан шығару, жылжыту, көшіру, біріктіру, жазудан қорғау режимін орнату, файлдарға қол жеткізу рұқсаттарын орнату, жаңа папкалар мен деректер жиынтығын жасау және өңдеу.

Түрлі коммуналдық қызметтер

Деректер генераторлары (мысалы, IEBDG) белгіленген үлгілерге сәйкес сынақ деректерінің файлын жасайды. Hex редакторлары файлдың пішімін ескермей, файлдың мәтінін немесе деректерін тікелей өзгертеді. Бұл файлдар деректер немесе бағдарламалар болуы мүмкін. HTML тексерушілер HTML кодын растайды және сілтемелерді тексереді. Орнату немесе құру утилиталары бағдарламаларды, әдетте қолданба бағдарламаларын, белгілі бір компьютерлік ортада пайдалану үшін бастапқылайды немесе конфигурациялайды. Сонымен қатар, жою утилиталары да бар. Жаңарту құралдары файлдарды, әсіресе бағдарламаның бастапқы коды қол жетімді болмаған кезде нысандық бағдарламаларды өзгертеді. Экран сақтағыштар КЭҚ және плазмалық компьютер мониторларында фосфордың күйіп кетуін болдырмайды. Сорттау/Біріктіру бағдарламалары файлдың жазбаларын (жолдарын) белгіленген реттілікке орналастырады. Дербес макро жазбалар мұндай мүмкіндікті қолдамайтын бағдарламаларда пернетақта макростарын пайдалануға мүмкіндік береді.