Кіріспе
Ауру немесе инфекция қаупінің артуымен байланысты айнымалы – эпидемиологиядағы ұғым. Эпидемиологияда қауіп факторы немесе анықтауыш – ауру немесе инфекция қаупінің артуымен байланысты айнымалы. Пәнаралық үйлесімнің жетіспеуіне байланысты, анықтауыш, оның ғылыми мағынасында, көбінесе синоним ретінде қолданылады. Басты айырмашылық – тәжірибе саласында: медицина (клиникалық тәжірибе) және халық денсаулығы. Клиникалық тәжірибеден мысал келтесек, С витаминінің тағамдық көздерінен аз мөлшерде түсуі – қызыл аурудың (скорбут) дамуының белгілі қауіп факторы. Халық денсаулығы саясаты тұрғысынан, анықтауыш – жалпы, абстрактілі, теңсіздіктермен байланысты және жеке адамның бақылауына қиын денсаулық қаупі. Мысалы, кедейлік – адамның денсаулық деңгейін анықтайтын фактор ретінде белгілі. Қауіп факторлары жоғары тәуекел топтарын анықтау үшін қолданылады.
the concept in epidemiology
In epidemiology, a risk factor or determinant is a variable associated with an increased risk of disease or infection. Due to a lack of harmonization across disciplines, determinant, in its more widely accepted scientific meaning, is often used as a synonym. The main difference lies in the realm of practice: medicine (clinical practice) versus public health. As an example from clinical practice, low ingestion of dietary sources of vitamin C is a known risk factor for developing scurvy. Specific to public health policy, a determinant is a health risk that is general, abstract, related to inequalities, and difficult for an individual to control. For example, poverty is known to be a determinant of an individual's standard of health. Risk factors may be used to identify high risk people.
Сәйкес-салдарлық байланысы
Тәуекел факторлары немесе анықтауыштар өзара байланысты, бірақ міндетті түрде себепті емес, себебі байланыс себептілікті дәлелдемейді. Мысалы, жас болу қызылшаға себеп бола алмайды, бірақ жас адамдардың арасында қызылша жиі кездеседі, өйткені олардың бұрынғы эпидемия кезінде иммунитет дамымаған болуы мүмкін. Статистикалық әдістер байланыстың күшін бағалау және себеп-салдарлық дәлелдер беру үшін жиі қолданылады, мысалы, темекі шегу мен өкпе қатерлі ісігі арасындағы байланысты зерттеуде. Статистикалық талдау, биологиялық ғылымдармен бірге, тәуекел факторларының себепті екенін анықтауға мүмкіндік береді. Кейбір мамандар аурудың көбеюіне себеп болатын факторларды тәуекел факторлары деп атауды ұсынады, ал дәлелденбеген байланыстарды ықтимал тәуекелдер, қауымдастықтар сияқты терминдермен атауды жөн көреді. Тәуекел факторларын анықтау, сақтықпен және зерттеулерге негізделген жағдайда, медициналық скрининг стратегиясы болып табылуы мүмкін.
Мысал
Үйлену тойында 74 адам тауық жеп, олардың 22-сі ауырды, ал балық немесе вегетариандық тағам жеген 35 адамның 2-еуі ғана ауырды. Демек, тауық жегендердің тәуекелі = 22/74 = 0,297, ал тауық жемегендердің тәуекелі = 2/35 = 0,057. Тауық жегендердің тәуекелі тауық жемегендерге қарағанда бес еседен астам болды, яғни салыстырмалы тәуекел бестен жоғары. Бұл аурудың себебі тауық болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ бұл нақты дәлел емес. Тәуекел факторының осы мысалы, оның қамтамасыз ететін салыстырмалы тәуекелі тұрғысынан сипатталады, ол әлеуетті тәуекел факторына ұшырағандардың тәуекелін ұшырамағандардың тәуекелімен салыстыру арқылы бағаланады.
And non chicken eaters' risk = 2/35 = 0.057. Those who ate the chicken had a risk over five times as high as those who did not, that is, a relative risk of more than five. This suggests that eating chicken was the cause of the illness, but this is not proof. This example of a risk factor is described in terms of the relative risk it confers, which is evaluated by comparing the risk of those exposed to the potential risk factor to those not exposed.
Тәуекел белгісі
Тәуекел белгісі – аурумен немесе басқа нәтижемен сандық байланысы бар, бірақ тәуекел белгісін тікелей өзгерту нәтиженің тәуекелін міндетті түрде өзгерте бермейді. Мысалы, мас күйде көлік жүргізу (DWI) тарихы ұшқыштар үшін тәуекел белгісі болып табылады, себебі эпидемиологиялық зерттеулер көрсеткендей, DWI тарихы бар ұшқыштардың авиациялық апатқа қатысу ықтималдығы, мұндай тарихы жоқ ұшқыштарға қарағанда әлдеқайда жоғары.
Тарих
"Қауіп факторы" терминін 1961 жылы "Ішкі медицина жылнамаларында" жарияланған мақаласында Фрамингем жүрек зерттеуінің бұрынғы директоры Уильям Б. Каннель енгізген.