Кіріспе

Ауру немесе инфекция қаупінің артуымен байланысты айнымалы – эпидемиологиядағы ұғым. Эпидемиологияда қауіп факторы немесе анықтауыш – ауру немесе инфекция қаупінің артуымен байланысты айнымалы. Пәнаралық үйлесімнің жетіспеуіне байланысты, анықтауыш, оның ғылыми мағынасында, көбінесе синоним ретінде қолданылады. Басты айырмашылық – тәжірибе саласында: медицина (клиникалық тәжірибе) және халық денсаулығы. Клиникалық тәжірибеден мысал келтесек, С витаминінің тағамдық көздерінен аз мөлшерде түсуі – қызыл аурудың (скорбут) дамуының белгілі қауіп факторы. Халық денсаулығы саясаты тұрғысынан, анықтауыш – жалпы, абстрактілі, теңсіздіктермен байланысты және жеке адамның бақылауына қиын денсаулық қаупі. Мысалы, кедейлік – адамның денсаулық деңгейін анықтайтын фактор ретінде белгілі. Қауіп факторлары жоғары тәуекел топтарын анықтау үшін қолданылады.

Сәйкес-салдарлық байланысы

Тәуекел факторлары немесе анықтауыштар өзара байланысты, бірақ міндетті түрде себепті емес, себебі байланыс себептілікті дәлелдемейді. Мысалы, жас болу қызылшаға себеп бола алмайды, бірақ жас адамдардың арасында қызылша жиі кездеседі, өйткені олардың бұрынғы эпидемия кезінде иммунитет дамымаған болуы мүмкін. Статистикалық әдістер байланыстың күшін бағалау және себеп-салдарлық дәлелдер беру үшін жиі қолданылады, мысалы, темекі шегу мен өкпе қатерлі ісігі арасындағы байланысты зерттеуде. Статистикалық талдау, биологиялық ғылымдармен бірге, тәуекел факторларының себепті екенін анықтауға мүмкіндік береді. Кейбір мамандар аурудың көбеюіне себеп болатын факторларды тәуекел факторлары деп атауды ұсынады, ал дәлелденбеген байланыстарды ықтимал тәуекелдер, қауымдастықтар сияқты терминдермен атауды жөн көреді. Тәуекел факторларын анықтау, сақтықпен және зерттеулерге негізделген жағдайда, медициналық скрининг стратегиясы болып табылуы мүмкін.

Мысал

Үйлену тойында 74 адам тауық жеп, олардың 22-сі ауырды, ал балық немесе вегетариандық тағам жеген 35 адамның 2-еуі ғана ауырды. Демек, тауық жегендердің тәуекелі = 22/74 = 0,297, ал тауық жемегендердің тәуекелі = 2/35 = 0,057. Тауық жегендердің тәуекелі тауық жемегендерге қарағанда бес еседен астам болды, яғни салыстырмалы тәуекел бестен жоғары. Бұл аурудың себебі тауық болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ бұл нақты дәлел емес. Тәуекел факторының осы мысалы, оның қамтамасыз ететін салыстырмалы тәуекелі тұрғысынан сипатталады, ол әлеуетті тәуекел факторына ұшырағандардың тәуекелін ұшырамағандардың тәуекелімен салыстыру арқылы бағаланады.

Тәуекел белгісі

Тәуекел белгісі – аурумен немесе басқа нәтижемен сандық байланысы бар, бірақ тәуекел белгісін тікелей өзгерту нәтиженің тәуекелін міндетті түрде өзгерте бермейді. Мысалы, мас күйде көлік жүргізу (DWI) тарихы ұшқыштар үшін тәуекел белгісі болып табылады, себебі эпидемиологиялық зерттеулер көрсеткендей, DWI тарихы бар ұшқыштардың авиациялық апатқа қатысу ықтималдығы, мұндай тарихы жоқ ұшқыштарға қарағанда әлдеқайда жоғары.

Тарих

"Қауіп факторы" терминін 1961 жылы "Ішкі медицина жылнамаларында" жарияланған мақаласында Фрамингем жүрек зерттеуінің бұрынғы директоры Уильям Б. Каннель енгізген.