Кіріспе

Ақпаратты түспен көрсету әдістері, жалған [[Әскери түстер, стандарттар және нұсқаулар#Түстер]] операциялары электромагниттік спектрдің көрінетін немесе көрінбейтін бөліктерінде тіркелген бейнелерді түстерде көрсетуге арналған әдістердің тобын құрайды. Жалған түсті сурет – бұл фотосуретте (нағыз түсті суретте) көрінбейтін түстермен бейнеленген объектінің суреті. Мұндай суретте түстер адам көзімен қабылдана алмайтын үш әртүрлі толқын ұзындығына сәйкес келеді. Сонымен қатар, псевдотүстер, тығыздық бөлу және хорплотеттер сияқты жалған түстердің түрлері бір сұр масштабты арнадан алынған деректерді немесе электромагниттік спектрдің бөліктерін бейнелемейтін деректерді (мысалы, рельефтік карталардағы биіктік немесе магниттік-резонанстық бейнелеудегі тіндердің түрлері) ақпараттық визуализациялау үшін қолданылады.

Нағыз түс

Шынайы түстің тұжырымдамасы жалған түсті түсінуге көмектеседі. Сурет табиғи түстерді көрсеткенде немесе оған жақын болса, ол шынайы түсті сурет деп аталады. Бұл дегеніміз, суреттегі бір заттың түстері адам бақылаушысына сол затты тікелей көретін сияқты көрінеді: жасыл ағаш суретте жасыл, қызыл алма қызыл, көк аспан көк және т.б. Түстерді толықтай көрсету мүмкін емес. Түс қателігінің үш негізгі көзі бар (метамериялық қателік): адам көзі мен бейне түсіру құрылғысының (мысалы, камера) әр түрлі спектрлік сезімталдығы. Нысанның және бейнелеу процесінің (мысалы, принтер немесе монитор) әр түрлі спектральдық сәулелері / шағылыстары. Көбірек мәлімет алу үшін түс көрсету индексін (CRI) қараңыз. Метамериялық қателіктің нәтижесі, мысалы, жасыл желектің кескіні, ол ағаштың өзімен салыстырғанда басқа жасыл түс, қызыл алма үшін басқа қызыл түс, көк аспан үшін басқа көк түс және т.б. Түсті басқару (мысалы, ICC профильдерімен) физикалық шектеулер шеңберінде осы мәселені азайту үшін пайдаланылуы мүмкін. Ғарыш кемесі жинаған шамамен шынайы түсті суреттерде белгілі бір мөлшерде метамериялық қателіктер болады, өйткені ғарыш кемесі камерасының спектрлік жолақтары зерттеліп жатқан объектінің физикалық қасиеттері туралы ақпарат жинау үшін таңдалады және нақты түсті суреттерді түсіру үшін таңдалмайды. Сондай-ақ, үш визуалды RGB жолақтарына көбірек жолақты біріктіруге болады, көздің үш арнаны ажырата білу қабілеті шектеулі фактор болып табылады. Керісінше, бір спектрлік жолақтан жасалған "түсті" сурет немесе ЭМ емес деректерден тұратын сурет (мысалы, биіктік, температура, тіндік тип) псевдотүсті сурет болып табылады (төменде қараңыз). Шынайы түс үшін камерадан RGB арналары (қызыл "R", жасыл "G" және көк "B") суреттің тиісті RGB арналарына сәйкестендіріледі, "RGB→RGB" сәйкестендіруін береді. Жалған түс үшін бұл қатынас өзгертіледі. Ең қарапайым жалған түсті кодтау – көрінетін спектрдегі RGB кескінін алу, бірақ оны басқаша картаға түсіру, мысалы, "GBR→RGB". Жердің дәстүрлі жалған түсті спутниктік суреттері үшін "NRG→RGB" картасы қолданылады, "N" жақын инфрақызыл спектрлі жолақты білдіреді (және көк спектрлі жолақ пайдаланбайды) – бұл әдеттегі "қызыл түсті өсімдіктер" жалған түсті суреттерін береді. Жалған түс спутниктік және ғарыш суреттерінде қолданылады: мысалдар – қашықтан зондтау спутниктері (мысалы, Landsat, жоғарыдағы мысалды қараңыз), ғарыш телескоптары (мысалы, Хаббл ғарыш телескобы) немесе ғарыш зондтары (мысалы, Cassini Huygens). Кейбір ғарыш кемелері, марсоходтар (мысалы, Mars Science Laboratory Curiosity) ең көрнекті мысалдар болып табылады, сонымен қатар шамамен шынайы түсті суреттерді түсіруге қабілетті. Ғарышта әр түрлі иондар шығаратын жарықтың жиілігіне қарама-қарсы түстер беріледі, бұл күрделі құрылымдардың химиялық құрамын жақсырақ ажыратуға және визуализациялауға мүмкіндік береді. Жоғарыдағы Бөрік тұмандығының суреті – бұған үлгілі мысал; сутегі мен оттегі иондарына тиісінше жасыл және көк түс тағайындалған. Суреттегі жасыл және көк түстің көп мөлшері сутегі мен оттегі көп мөлшерде бар екенін көрсетеді. 2004 жылдың 26 қазанында NASA/ESA Cassini Huygens ғарыш аппараты Сатурнның ең үлкен серігі Титанның жалған түсті суретін түсірді. Сурет адам көзімен көрінбейтін ультракүлгін және инфрақызыл толқын ұзындығында түсірілген. Көрнекі бейнелеу үшін жалған түсті әдістер қолданылды. Инфрақызыл деректер қызыл және жасыл түстермен, ал ультракүлгін көк түспен картаға түсірілді.

Псевдобояу

Псевдотүсті кескін (кейде псевдотүс немесе псевдотүс деп аталады) сұр масштабтағы кескіннен әр қарқындылық мәнін кестеге немесе функцияға сәйкес түске бейімдеу арқылы алынады. Псевдотүс әдетте деректердің бір каналы қолжетімді болғанда қолданылады (мысалы, температура, биіктік, топырақ құрамы, тіндер түрі және т.б.), бұл деректердің үш каналын көрсетуге арналған жалған түске қарама-қарсы. Псевдотүсті пайдаланудың классикалық мысалы – термография (термиялық бейнелеу), онда инфрақызыл камералар тек бір спектрлік жолақты көрсетеді және олардың сұр түсті кескіндерін псевдотүспен көрсетеді. Псевдотүстің тағы бір танымал мысалы – физикалық рельефтік карталардағы биіктікті гипсометриялық реңктерді пайдаланып кодтау, онда теріс мәндер (теңіз деңгейінен төмен) көбінесе көк түстермен, ал оң мәндер жасыл және қоңыр түстермен бейнеленеді. Қолданылатын кестеге немесе функцияға және дерек көздерін таңдауға байланысты, псевдотүс бастапқы кескіннің ақпараттық мазмұнын арттыра алады, мысалы, географиялық ақпаратты қосу, инфрақызыл немесе ультракүлгін сәуледен алынған ақпаратты немесе МРТ скандары сияқты басқа көздерді біріктіру. Псевдотүстің тағы бір қолданылуы – кескін өңдеу нәтижелерін сақтау, яғни кескіннің түсінуін жеңілдету үшін түстерді өзгерту.

Тығыздықты кесу

Тығыздықты кесу – псевдотүстің бір түрі, суретті бірнеше түсті жолаққа бөледі және (басқаларымен қатар) қашықтан зондтау суреттерін талдау үшін қолданылады. Тығыздықты кесуде сұр түстің деңгейлері аралықтарға бөлінеді, әр аралыққа дискретті түстердің бірі тағайындалады. Бұл үздіксіз түс шкаласын қолданатын псевдотүстен өзгеше. Мысалы, сұр түсті термосуретте суреттегі температура мәндерін 2°C-қа бөлуге болады, әр жолаққа бір түс сәйкес келеді. Нәтижесінде термограммадағы бір нүктенің температурасын пайдаланушы оңай анықтай алады, себебі дискретті түстер арасындағы айқын көзге көрінетін айырмашылықтар үздіксіз сұр түсті немесе үздіксіз псевдотүсті суреттердегіден артық.

Хорполеф

Хорполетка – бір немесе бірнеше айнымалының санатына немесе мәніне пропорционалды түрде түсті немесе өрнектелген сурет немесе карта. Айырмалылар бірнеше түске шайқастырылады; әрбір аймақ бір дерек нүктесін білдіреді және осы таңдалған түстерден бір түс алады. Құндығында, бұл псевдотүсті қаптамаға қолданылатын тығыздық бөлу. Осылайша, географиялық аймақтың хорполеткалық картасы – жалған түстің ең жоғары дәрежесі.

Өнердегі жалған түс

Көркемдік бейнелеу түстердің жекелей түсінігіне мүмкіндік берсе де, Энди Уорхол (1928–1987) экрандық басу техникасын қолданып, жалған түсті суреттер жасау арқылы қазіргі заманғы өнер қозғалысының мәдени тұрғыдан маңызды тұлғасына айналды. Уорхолдың ең танымал гравюраларының бірі – Мэрилин Монроның көшірмесі, оның суреті «Ниагара» фильмінен алынған кадрға негізделген. Бұл тұлға – секс-символ және қара фильмдердің жұлдызы, оның 1962 жылы қайтыс болуы суретшіге әсер еткен. Суреттер бірқатар сүйіспеншілікпен жасалған, бірақ оның бейнесі конвейерлік өндіріс стилі арқылы иллюзия ретінде ашық көрінеді, бұл суреттер эротикалық емес және сәл қисық. Әртүрлі бояу палитраларын пайдаланып, Уорхол қайталау процесіне енді, бұл процестің мақсаты – тұлғалар мен күнделікті заттарды жаппай өндіріс пен тұтынушылықтың сипаттарымен салыстыру. Бояу түстері эстетикалық тәжірибелер арқылы таңдалды және қашықтықтан зондтау кескіндерін өңдеуде қолданылатын электромагниттік спектрдің жалған түсін көрсетумен байланысты емес. Суретші жылдар бойы Мэрилин Монроның жалған түсті суреттерін басып шығаруды жалғастырды, ал ең танымал туындысы «Көккөк Мэрилин» болды, ол 2007 жылдың мамырында жеке коллекционер 80 миллион АҚШ долларына сатып алынған.