Кіріспе

шекті мәндердегі айырмашылықтар, мысалы, физикадағы толқын ұзындықтары сияқты үздіксіз диапазон. Спектр (спектрлер немесе спектрумдар) – бұл белгілі бір мәндер жиынтығымен шектелмейтін, бірақ үздіксіз, үзіліссіз өзгере алатын жағдай. «Спектр» сөзі алғаш рет оптикада призма арқылы өткеннен кейін көрінетін жарықтағы түстердің спектрін сипаттау үшін ғылыми мағынада қолданылды. Жарық туралы ғылыми түсінік дамыған сайын, ол электромагниттік спектрдің барлығына қатысты қолданыла бастады. Осылайша, ол шамалардың (толқын ұзындықтары) диапазонын сапалар диапазонымен байланыстырды, олар «көктөбе түстері» және көрінетін жарық спектрінен тыс жатқан толқын ұзындықтарына сәйкес келетін басқа да қасиеттер болып табылады. Содан бері спектр оптикадан тыс салаларда да қолданыс тапты. Сондықтан, «саяси пікірлер спектрі», «дәрі-дәрмектің әсер спектрі» немесе «аутизм спектрі» туралы айтуға болады. Мұндай қолданыстарда спектрдегі мәндер әдетте нақты сандық өлшемдермен немесе анықтамалармен байланыстырылмайды. Мұндай қолданыстар бір тақырып астында топтастырылған және оңай талқылау үшін зерттелген жағдайлардың немесе мінез-құлықтың кең ауқымын білдіреді. Спектр терминінің ғылыми емес қолданысы кейде жаңылысқа салуы мүмкін. Мысалы, саяси көзқарастың сол-оң спектрі адамдардың саяси наным-сенімдерінің толық диапазонын қамтымайды. Саяси ғалымдар саяси пікірді дәлірек сипаттау үшін әртүрлі екі осьті және көп осьті жүйелерді пайдаланады. Спектрдің қазіргі заманғы көптеген қолданыстарында екі шеттегі ең шекті нүктелердің арасында біріктіретін ортақ тақырып бар. Бұл бұрынғы қолданыста әрқашан осылай болмаған.

Этимология

Латын тілінде спектр "бейне" немесе "көрініс" дегенді білдіреді, соның ішінде "алғыр" мағынасын да қамтиды. Спектрлік дәлел – физикалық түрде қатыспаған адамдардың алғырлары жасаған нәрселер туралы куәлік немесе шайтанның алғырлары не айтқандығы туралы естілген куәлік. Бұл 17 ғасырдың соңында Массачусетс штатының Салем қаласында бірнеше адамды колдовство жасады деп айыптау үшін қолданылды. "Спектр" [Spektrum] сөзін Гете өз "Түстер теориясында" және Шопенгауэр "Көріс және түстер туралы" еңбегінде әуелі көзге көрінетін, алғырлық бейнелеу үшін қатаң түрде қолданды. "Spectro" префиксі спектрлерге қатысты сөздер жасау үшін қолданылады. Мысалы, спектрометр – спектрлерді жазуға арналған құрылғы, ал спектроскопия – химиялық талдау үшін спектрометрді пайдалану.

Биология ғылымдары

Антибиотиктердің әсер ету спектрі – антибиотиктерді жіктеудің маңызды бөлігі. Кен спектрлі антибиотиктер бактериялардың кең ауқымына қарсы тиімді, ал тар спектрлі антибиотиктер бактериялардың белгілі бір тұқымдастарына қарсы әсер етеді. Ампициллин – кең спектрлі қолданылатын антибиотиктердің бір мысалы. Психиатрияда спектрлік көзқарас спектр терминін байланысты жағдайлардың кең диапазонын сипаттау үшін пайдаланады, кейде жеке симптомдар мен ерекшеліктерді де қамтиды. Мысалы, аутизм спектрі – нейробиологиялық даму бұзылыстары ретінде жіктелетін жағдайлардың жиынтығын көрсетеді.

Математика

Математикада матрицаның спектрі – матрицаның өзіндік мәндерінің көптік жиыны. Функционалдық анализде шектелген оператордың спектрі түсінігі – матрицалар үшін өзіндік мән түсінігінің жалпыламасы болып табылады. Алгебралық топологияда спектр – жалпыланған когомология теориясын көрсететін объект.

Әлеуметтік ғылымдар

Әлеуметтік ғылымдарда экономикалық спектр байлық немесе табыс деңгейі сияқты белгілі бір көрсеткіш бойынша әлеуметтік топтардың диапазонын көрсету үшін қолданылады. Саяси ғылымда саяси спектр термині саяси ұстанымдарды бір немесе бірнеше өлшем бойынша жіктеу жүйесін білдіреді, мысалы, оң және сол қанатты қамтитын ауқымды.