Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көрінетін спектрдегі көк және жасыл түстердің арасындағы түс; субтрактивті (CMY) негізгі түс.
Color visible between blue and green on the visible spectrum; subtractive (CMY) primary color
color
Циан (Cyan, /s//aɪ//.//ə//n//, // //æ//n/) – жарық спектрінде көк пен жасыл түстердің арасындағы түс. Ол 500 және 520 нм аралығындағы, жасыл мен көк түстердің толқын ұзындығы арасындағы басым толқын ұзындығына ие жарықпен шақырылады. Субтрактивті түстер жүйесінде, немесе CMYK түстер моделінде, бояу және түсті басып шығару арқылы барлық түстерді алуға мүмкіндік беретін циан, маджента және сары түстермен бірге негізгі түстердің бірі болып табылады. Компьютерлер мен теледидарлардағы барлық түстерді жасау үшін қолданылатын RGB түстер жүйесінде циан тең мөлшердегі жасыл және көк жарықты араластыру арқылы жасалады. Циан – қызыл түстің толықтырғышы; оны ақ түстен қызыл түсті алып тастау арқылы жасауға болады. Қызыл және циан жарықтарын дұрыс қарпайымдастырғанда ақ жарық пайда болады.
Cyan ('/s//aɪ//.//ə//n//, // //æ//n/) is the color between blue and green on the visible spectrum of light. It is evoked by light with a predominant wavelength between 500 and 520 nm, between the wavelengths of green and blue. In the subtractive color system, or CMYK color model, which can be overlaid to produce all colors in paint and color printing, cyan is one of the primary colors, along with magenta and yellow. In the additive color system, or RGB color model, used to create all the colors on a computer or television display, cyan is made by mixing equal amounts of green and blue light. Cyan is the complement of red; it can be made by the removal of red from white. Mixing red light and cyan light at the right intensity will make white light.
Цианның реңктері мен түр-түрлері
Цайнның әр түрлі түстері реңк, хрома (қанығу, қарқындылық немесе түстілік деп те аталады) немесе жарықтық (немесе құндылық, тон немесе жарқырау) немесе осы сипаттамалардың кез келген комбинациясы бойынша айырмашылықтарға ие болуы мүмкін. Құндылықтағы айырмашылықтарды түстер мен көлеңкелер деп те атайды, мұнда түс – ақпен қосылған цайн, ал көлеңке – қарамен қосылған цайн. Түс атаулары субъективті. Көкшіл реңктегі цайн түстерінің көптеген түрлері көк деп аталады. Сол сияқты, жасыл реңктегілері жасыл деп аталады. Қара түсті көлеңкелі цайн көбінесе көк түс деп танылады. Көк көлеңкесі көк спектріне қарай бұрылады. Жасылшыл реңктегі көк түстер көбінесе жасыл көк деп аталады. Түркіз, сол аттас тас сияқты, цайн түстерінің жасыл спектріндегі түс. Селесте – ашық көк аспанның түсін бейнелейтін, ақшыл цайн. Цайн түстерінің басқа да түрлеріне электр көк, аквамарин және көк-жасыл деп сипатталатындары жатады.
Different shades of cyan can vary in terms of hue, chroma (also known as saturation, intensity, or colorfulness), or lightness (or value, tone, or brightness), or any combination of these characteristics. Differences in value can also be referred to as tints and shades, with a tint being a cyan mixed with white, and a shade being mixed with black. Color nomenclature is subjective. Many shades of cyan with a bluish hue are called blue. Similarly, those with a greenish hue are referred to as green. A cyan with a dark shade is commonly known as teal. A teal blue shade leans toward the blue end of the spectrum. Variations of teal with a greener tint are commonly referred to as teal green. Turquoise, reminiscent of the stone with the same name, is a shade in the green spectrum of cyan hues. Celeste is a lightly tinted cyan that represents the color a clear sky. Other colors in the cyan color range are electric blue, aquamarine, and others described as blue green.
Сияндардың тарихы
Циан бай және әртүрлі тарихқа ие, мыңжылдықтар бойы мәдени маңызға қол жеткізген. Көне өркениетерде түркіз, эстетикалық тартымдылығы үшін бағаланып, аса құнды әшекей тас ретінде қолданылған. Түркіздің жасылдан көкке дейін түрлі түстері бар, бірақ циан реңдері ерекше көзге түседі. Шамамен 3700 жыл бұрын 2000-нан астам түркіз бен нефриттен жасалған, күрделі өрнектелген айдаһар пішіндес қазына жасалды. Көптеген қытай ғалымдары бұл артефакті ең көне қытайлық айдаһар тотемі деп санайды. Түркіз әшекейлері ацтектер үшін де маңызды болған, олар бұл құнды тасты символдық және сәндік мақсаттарда жарқын фрескаларда бейнелеген. Ацтектер түркіз түсін аспан мен қасиеттілікпен байланыстырып, құрметтеген. Сонымен қатар, көне египеттіктер циан реңдерін сенім мен шындық символы ретінде түсіндірсе, тибеттіктер оларды шексіздіктің белгісі деп қараған. Әр түрлі контекстерде бұрын қолданылғаннан кейін, циан реңдері діни құрылыстар мен өнер туындыларындағы тартымды эстетикалық қасиеттеріне байланысты әртүрлі мәдениеттерде кеңінен қолданыс тапты. Мысалы, 1418 жылы салынған Иранның Гохаршад мешітінің әсем күмбезі осы тенденцияны көрсетеді. Сонымен қатар, Жакопо да Понтормоның 1528 жылғы «Карминьяноға сапар» картинасындағы Марияның киіміне қолданған бирюза реңі осы түстердің тартымдылығын көрсетеді. 16 ғасырда ағылшын тілінде «түркіз» термині тас түсіне ұқсайтын заттардың циан түсін сипаттау үшін қолданыла бастады. 1870 жылдары француз мүсіншісі Фредерик Бартольди кейін бостандық мүсініне айналатын құрылысты бастады. Уақыт өте келе, табиғаттың әсерінен мыс құрылымның ерекше патинасы пайда болды, ол қазір танымал циан реңімен ерекшеленеді. Осыдан кейін 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында цианды қолдануда маңызды жетістіктерге қол жеткізілді. Клод Моне сияқты импрессионист суретшілер өз туындыларында, мысалы, «Су лилиялары» картинасында циан реңдерін тиімді пайдаланған. Суретшілер бейтарап жарық жағдайындағы жергілікті түстің дәстүрлі түсіндірмесінен ауытқып, түстің қабылдануын және жарықтың нысанның түсіне әсерін дәл бейнелеуге ұмтылған. Атап айтқанда, күн сәулесі нысандардың түсін циан реңдеріне қарай өзгертуде маңызды рөл атқарады. 1917 жылы циан түсінің тереңдеген реңдерін сипаттау үшін «бирюза» термині енгізілді. 19 ғасырдың соңында қызыл, сары және көк түстердің дәстүрлі номенклатурасы сақталғанмен, полиграфия өнеркәсібі қызыл және көк түстер үшін тиісінше маджента және циан сияларын қолдануға көшуді бастады. Бұл ауысудың мақсаты – үш негізгі түспен ғана қол жетімді кеңірек түс гаммасын құру болды. 1949 жылы полиграфия өнеркәсібіндегі бір құжатта: «Төрт түсті жиынтық сары, қызыл (маджента), көк (циан), қарадан тұрады» делінген. Маджента, сары және цианды тиісінше қызыл, сары және көк деп белгілеу практикасы 1961 жылға дейін сақталды. Түстердің эволюциясына байланысты полиграфия өнеркәсібі қызыл, сары және көк түстердің дәстүрлі терминдерін қолдануын жалғастырды. Сондықтан цианды негізгі түс ретінде қолданатын CMYK-тің нақты шығу уақытын анықтау қиын. 1991 жылдың тамызында HP Deskwriter 500C түсті басып шығару опциясын ұсынатын алғашқы Deskwriter болды. Ол қара және түсті (циан, маджента және сары) сиялы картридждерді алмастыруға мүмкіндік берді. Принтерлерде циан сиясының пайда болуымен «циан» термині үй және кеңсе жағдайында кеңінен танымал болды. TUP/Technology User Profile 2020 мәліметтеріне сәйкес, американдық онлайн ересектердің шамамен 70% үй принтерін үнемі пайдаланады.
Cyan boasts a rich and diverse history, holding cultural significance for millennia. In ancient civilizations, turquoise, valued for its aesthetic appeal, served as a highly regarded precious gem. Turquoise comes in a variety of shades from green to blue, but cyan hues are particularly prevalent. Approximately 3,700 years ago, an intricately crafted dragon shaped treasure made from over 2,000 pieces of turquoise and jade was created. This artifact is widely recognized as the oldest Chinese dragon totem by many Chinese scholars. Turquoise jewelry also held significant importance among the Aztecs, who often featured this precious gemstone in vibrant frescoes for both symbolic and decorative purposes. The Aztecs revered turquoise, associating its color with the heavens and sacredness. Additionally, ancient Egyptians interpreted cyan hues as representing faith and truth, while Tibetans viewed them as a symbol of infinity. After earlier uses in various contexts, cyan hues found increased use in diverse cultures due to their appealing aesthetic qualities in religious structures and art pieces. For example, the prominent dome of the Goharshad Mosque in Iran, built in 1418, showcases this trend. Additionally, Jacopo da Pontormo's use of a teal shade for Mary's robe in the 1528 painting Carmignano Visitation demonstrates the allure for these hues. During the 16th century, speakers of the English language began using the term turquoise to describe the cyan color of objects that resembled the color of the stone. In the 1870s, the French sculptor Frédéric Bartholdi began the construction of what would later become the Statue of Liberty. Over time, exposure to the elements caused the copper structure to develop its distinctive patina, now recognized as iconic cyan. Following this, there was a significant advancement in the use of cyan during the late 19th and early 20th centuries. Impressionist artists, such as Claude Monet in his renowned Water Lilies, effectively incorporated cyan hues into their works. Deviating from traditional interpretations of local color under neutral lighting conditions, the focus of artists was on accurately depicting perceived color and the influence of light on altering object hues. Specifically, daylight plays a significant role in shifting the perceived color of objects toward cyan hues. In 1917, the color term teal was introduced to describe deeper shades of cyan. In the late 19th century, while traditional nomenclature of red, yellow, and blue persisted, the printing industry initiated a shift towards utilizing magenta and cyan inks for red and blue hues, respectively. This transition aimed to establish a more versatile color gamut achievable with only three primary colors. In 1949, a document in the printing industry stated: “The four color set comprises Yellow, Red (magenta), Blue (cyan), Black”. This practice of labeling magenta, yellow, and cyan as red, yellow, and blue persisted until 1961. As the hues evolved, the printing industry maintained the use of the traditional terms red, yellow, and blue. Consequently, pinpointing the exact date of origin for CMYK, in which cyan serves as a primary color, proves challenging. In August 1991, the HP Deskwriter 500C became the first Deskwriter to offer color printing as an option. It used interchangeable black and color (cyan, magenta, and yellow) inkjet print cartridges. With the inclusion of cyan ink in printers, the term "cyan" has become widely recognized in both home and office settings. According to TUP/Technology User Profile 2020, approximately 70% of online American adults regularly use a home printer.
Этимологиясы мен терминологиясы
Оның атауы ежелгі грек тіліндегі kyanos (κύανος) сөзінен шыққан, ол "қою көк эмаль, лазурит" деген мағынаны білдіреді. Бұрын "сиан көк" деп аталатын, ал ағылшын тілінде түс атауы ретінде алғаш рет 1879 жылы қолданылған. Түс атауының тамыры – жүгері гүлінен (Centaurea cyanus) жасалатын бояуға дейін жетеді. Көптеген тілдерде "сиан" түстің негізгі атауы емес, және көбінесе ағылшын тілінде сөйлейтіндерге көк түстің жасыл реңді жарқын түрі ретінде көрінеді. Осы "аралық" түс аймағын сипаттау үшін қолданылатын басқа ағылшын сөздері: көк-жасыл, аквамарин, түркіз, көк-жасыл және гру.
Its name is derived from the Ancient Greek word kyanos (κύανος), meaning "dark blue enamel, Lapis lazuli". It was formerly known as "cyan blue" or cyan blue, and its first recorded use as a color name in English was in 1879. Further origins of the color name can be traced back to a dye produced from the cornflower (Centaurea cyanus). In most languages, 'cyan' is not a basic color term and it phenomenologically appears as a greenish vibrant hue of blue to most English speakers. Other English terms for this "borderline" hue region include blue green, aqua, turquoise, teal, and grue.
Жасыл және сулы түсті
Оң жақта көрсетілген веб-түсі – RGB түстік моделіндегі екіншілік түс, ол компьютерлер мен теледидар экранындағы барлық түстерді жасау үшін қызыл, жасыл және көк түстердің үйлесімдерін пайдаланады. X11 түстерінде бұл түс циан және аква деп аталады. HTML түстер тізімінде осы түс аква деп аталады. Веб-түстер CMYK түстік жүйесіндегі цианнан гөрі жарқырақ, және веб-түстерді басып шығарылған бетке дәл көшіру мүмкін емес. Веб-түсті бояулармен қайта шығару үшін, принтердің циан түсіне ақ боя қосу қажет, сондықтан ол басып шығарылғанда негізгі азайтушы түс болып табылмайды. Бұл түс аква деп аталады (1598 жылдан бері қолданылып келеді), себебі ол сумен байланысты, мысалы, тропикалық жағажайдағы судың түсі сияқты.
The web color cyan shown at right is a secondary color in the RGB color model, which uses combinations of red, green and blue light to create all the colors on computer and television displays. In X11 colors, this color is called both cyan and aqua. In the HTML color list, this same color is called aqua. The web colors are more vivid than the cyan used in the CMYK color system, and the web colors cannot be accurately reproduced on a printed page. To reproduce the web color cyan in inks, it is necessary to add some white ink to the printer's cyan below, so when it is reproduced in printing, it is not a primary subtractive color. It is called aqua (a name in use since 1598) because it is a color commonly associated with water, such as the appearance of the water at a tropical beach.
Процесс цианиді
Циан – төрт түсті басылымда қолданылатын, маджента, сары және қара сиялармен қатар кең таралған сиялардың бірі; осы түстер жиынтығы CMYK деп аталады. Басылымда циан сиясы кейде принтер цианы, процесс цианы немесе көк процесс деп аталады. Қосымша екіншілік түс және азайту негізгі түсі екеуі де циан деп аталғанымен, олар бір-бірінен айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Циан басылымдық сиясы әдетте RGB екіншілік цианнан көбірек қаныққан, бұл RGB түстік кеңістігіне және қолданылатын сияға байланысты. Яғни, процесс цианы көбінесе RGB түстік спектрінен тыс болады және CMYK негізгі түстерін RGB-ға тұрақты түрлендіру жоқ. Принтерлік сияның әртүрлі формулалары қолданылады, сондықтан таза циан сиясымен басылған түс әртүрлі болуы мүмкін. Бұл себебі, нақты әлемдегі азайту (қосылудан айырмашылығы) түстерді араластыру, көріне бірдей түстерді араластырғанда әрқашан бірдей нәтиже бермейді, себебі осы түсті алу үшін сүзгіленген нақты жиіліктер оның басқа түстермен қарым-қатынасына әсер етеді. Фталоцианин көгі – осындай жиі қолданылатын пигменттердің бірі. Процесс цианының әдеттегі формуласы оң жақтағы түстер тақташасында көрсетілген.
Cyan is also one of the common inks used in four color printing, along with magenta, yellow, and black; this set of colors is referred to as CMYK. In printing, the cyan ink is sometimes known as printer's cyan, process cyan, or process blue. While both the additive secondary and the subtractive primary are called cyan, they can be substantially different from one another. Cyan printing ink is typically more saturated than the RGB secondary cyan, depending on what RGB color space and ink are considered. That is, process cyan is usually outside the RGB gamut, and there is no fixed conversion from CMYK primaries to RGB. Different formulations are used for printer's ink, so there can be variations in the printed color that is pure cyan ink. This is because real world subtractive (unlike additive) color mixing does not consistently produce the same result when mixing apparently identical colors, since the specific frequencies filtered out to produce that color affect how it interacts with other colors. Phthalocyanine blue is one such commonly used pigment. A typical formulation of process cyan is shown in the color box on the right.
Судың түсі
Таза су көбінесе түссіз болады. Дегенмен, ол көк түске қарағанда қызыл түсті сәл көп сіңіреді, осылайша судың үлкен көлеміне көгілдір рең берді. Судағы ұсақ бөлшектердің көк жарықты шашыратуы көк түсті жасылға қарай өзгертеді, нәтижесінде әдетте көкшіл түс пайда болады.
Pure water is nearly colorless. However, it does absorb slightly more red light than blue, giving significant volumes of water a bluish tint; increased scattering of blue light due to fine particles in the water shifts the blue color toward green, for a typically cyan net color.
Циан және цианид
Цианидтің атауы прус көгіне қатысты, ол цианид ионын қамтитын көк пигмент.
Cyanide derives its name from Prussian blue, a blue pigment containing the cyanide ion.
Бактериялар
Цианобактериялар (кейде көк-жасыл балдырлар деп те аталады) тағамдық тізбекте маңызды роль атқарады.
Cyanobacteria (sometimes called blue green algae) are an important link in the food chain.
Астрономия
Уран планетасы атмосферасындағы метанның көп болуынан көкшіл түсті болып көрінеді. Метан қызыл жарықты сіңіріп алып, көк-жасыл жарықты шағылыстырады, соның арқасында бақылаушылар оны көкшіл реңде көреді.
The planet Uranus is colored cyan because of the abundance of methane in its atmosphere. Methane absorbs red light and reflects the blue green light which allows observers to see it as cyan.
Энергия
Табиғи газ (метан), көптеген адамдар үйде тамақ пісіру үшін газ плиталарында қолданады, ауа қоспасымен жаққанда көгілдір түсті жалын береді.
Natural gas (methane), used by many for home cooking on gas stoves, has a cyan colored flame when burned with a mixture of air.
Фотография және кино
Цианотип, немесе көкбас, циано сөзі түс ретінде қолданылғанға дейін пайда болған монохромды фотографиялық басу процесі, пруссык көк пигментіне негізделген терең циано көк түсті баспаны шығарады. Cinecolor – екі пленкалы түсті процесс, онда фотограф стандартты камераны екі пленкамен жабдықтайтын: біріншісі – ортохроматикалық, қызыл түске боялған, ал оның артында панхроматикалық пленка орналасқан. Түсті жарық ортохроматикалық пленкадағы циано бейнені түсіреді, ол сонымен қатар сүзгі қызметін атқарып, панхроматикалық пленкаға тек қызыл жарықты өткізеді.
Cyanotype, or blueprint, a monochrome photographic printing process that predates the use of the word cyan as a color, yields a deep cyan blue colored print based on the Prussian blue pigment. Cinecolor, a bi pack color process, the photographer would load a standard camera with two films, one orthochromatic, dyed red, and a panchromatic strip behind it. Color light would expose the cyan record on the ortho stock, which also acted as a filter, exposing only red light to the panchromatic film stock.
Медицина
Цианоз – терінің қалыпты емес көгілдір түсі, көбінесе нашар оттегімен қамтамасыз етілудің белгісі; пациенттер әдетте "цианозды" деп сипатталады. Цианопсия – көру қабілетінің бұзылысы, онда көрініс көк түспен боялған сияқты болады. Бұл дәрі-дәрмектердің қосымша әсері немесе катарактаны жойғаннан кейін пайда болуы мүмкін.
Cyanosis is an abnormal blueness of the skin, usually a sign of poor oxygen intake; patients are typically described as being "cyanotic". Cyanopsia is a color vision defect where vision is tinted blue. This can be a drug induced side effect or experienced after cataract removal.