Кіріспе

Жапониядағы мемлекеттік лауазымдарға саяси сайлаулар

Жапондық саяси жүйеде сайлаудың екі түрі бар. Ұлттық диета (Ұлттық сайлаулар)
Жергілікті сайлаулар (地方選挙)

Ұлттық деңгейде парламенттік үкімет жүйесі қолданылады, онда үкімет басшысы заң шығарушы орган арқылы жанама түрде сайланады, ал префектуралар мен муниципалитеттер президенттік жүйені қолданады, онда атқарушы басшылар мен заң шығарушы жиналыстар бір-бірінен тәуелсіз түрде тікелей сайланады. 1947 жылдан бері көптеген префектуралық және муниципалдық сайлаулар біріктірілген жергілікті сайлауларда (統一地方選挙) өткізіледі, олар қарта жылдарында өтеді; бірақ кез келген префектураның немесе муниципалитеттің әрбір басшысының немесе жиналысының сайлау циклы тәуелсіз болғандықтан және отставкалар, өлім, қайта шақыру, сенімсіздік дауысы, тарату немесе муниципалитеттердің бірігуінен кейін қайта басталмайтындықтан, бүгінде біріктірілмеген жергілікті сайлаулар да көптеп кездеседі. Префектуралық және муниципалдық жиналыстар бір палаталы, ал Ұлттық диета екі палаталы, екі палатаның сайлау циклдары тәуелсіз.

Ережелер мен ережелер, қадағалау

Ұлттық және жергілікті сайлаулар 1950 жылғы «Мемлекеттік қызметке сайлау туралы заңмен» (公職選挙法) реттеледі. Сайлауларды әрбір әкімшілік деңгейдегі Сайлауды басқару комиссиялары Ішкі істер және коммуникациялар министрлігіне (МИК) қарасты ерекше орган – Орталық сайлауды басқару кеңесінің жалпы басшылығымен қадағалайды. Жапонияның міндетті емес сайлау жүйесіндегі ең төменгі дауыс беру жасы 2016 жылдың маусым айында жиырмадан он сегізге дейін төмендетілді. Дауыс беруге рұқсат алу үшін сайлаушылар үш айлық тұрғын тіркеу талабын орындауы керек. Лауазымға үміткерлер үшін екі жас талабы бар: Өкілдер палатасына және көптеген жергілікті лауазымдарға кіру үшін жиырма бес жас, ал Кеңесшілер палатасына және префектура әкімі лауазымына кіру үшін отыз жас. Ұлттық сайлауға үміткерлік үшін әрбір төлем бір мандаттық сайлау округі үшін 3 миллион иен (шамамен 27 мың доллар), ал пропорционалды сайлау округі үшін 6 миллион иен (шамамен 54 мың доллар) құрайды.

Өкілдер Палатасы

Өкілдер палатасы (Жапония) (Үкілдер палатасы) 465 мүшеден тұрады, олар көбінесе толық емес төрт жылдық мерзімге сайланады, оның 289 мүшесі бір мандатты округтерде, ал 176 мүшесі 11 аймақтық "блок" округтерде пропорционалдық өкілдік бойынша сайланады. Әрбір сайлаушы екі рет дауыс береді: бір рет жергілікті округтен кандидатқа, екінші рет аймақтық "блок" округіндегі партияға. Параллель жүйеде бір деңгейдегі дауыстар мен екінші деңгейдегі мандаттар арасында байланыс жоқ; алайда, бір үміткердің екі деңгейде бірдей кандидат болуына (重複立候補) рұқсат етіледі. Егер мұндай екі кандидат көпшілік дауыспен жеңіліске ұшыраса, пропорционалдық блоктан сайлану мүмкіндігі сақталады. Партиялар бірдей тізімге аудандық және блоктан кандидаттарды қоя алады; мұндай жағдайда жеңіліс маржасының арақатынасы; 惜敗率; Sekihairitsu жүйесі кандидаттардың тізімдегі орнын анықтайды.

Кеңесшілер палатасы

Кеңесшілер палатасы (Жапония) 245 мүшеден тұрады (2022 жылдан бастап 248), олар алты жылдық белгілі бір мерзімге сайланады. Оның 147 (2022 жылдан бастап 148) мүшесі бір және бірнеше орындық сайлау округтерінде (көбінесе префектуралар, ал екі біріктірілген округ екі көршілес префектурадан тұрады) бір трансфертсіз дауыс беру (SNTV) жүйесі бойынша, ал 98 (2022 жылдан бастап 100) мүшесі пропорционалдық өкілдікпен (Д’Хондт әдісі бойынша) ашық тізімдер арқылы жалпыұлттық округте сайланады. Кеңесшілер палатасының мүшелерін сайлау әдетте үш жылда бір рет өтеді. Эшелонды сайлауларда Кеңесшілер палатасының жартысы әр үш жыл сайын сайлауға түседі. Палатаның мерзімі белгілі, оны таратуға болмайды. Бұл да параллель сайлау жүйесі. Екі кандидатқа бірдей дауыс беруге рұқсат етілмейді. Өкілдер палатасына сайлаудағыдай, сайлаушылар екі дауысқа ие: көпшілік сайлауда дауыс міндетті түрде кандидатқа беріледі, ал пропорционалдық сайлауда партиялық тізімге немесе жеке кандидатқа берілуі мүмкін; егер соңғысы таңдалса, дауыс партиялық тізімге де (пропорционалдық орынды бөлуді анықтау үшін), де кандидатқа берілген басымдық дауысы ретінде де есептеледі (тізімдегі пропорционалды кандидаттардың ретін анықтау үшін). Көпшілік сайлау деңгейіндегі округтердің мөлшері бірден алтыға дейін, әр префектураның халқына байланысты, бірақ оған толық пропорционал емес. Бір орындық округтерде SNTV бірінші орынға ие болғанмен, көп орындық округтерде (және пропорционалдық округте анықтама бойынша) орындар әдетте түрлі партиялар мен одақтар арасында бөліседі. Сондықтан Кеңесшілер палатасының бір орындық округтері ([:ja:参議院一人区) сайлау нәтижесіне көбірек әсер етеді және көбінесе бұқаралық ақпарат құралдары мен науқандардың назарына ілігеді. Кеңесшілер палатасына пропорционалдық сайлау сайлаушыларға партиялық тізімдегі бір кандидатқа басымдық беруге мүмкіндік береді. 2019 жылға дейін басымдық дауыстары партиялық тізімдердегі кандидаттардың тізімін қатаң анықтады. 2019 жылғы сайлаудан бастап партияларға «арнайы шеңберде» (特定枠) пропорционалдық тізімдегі кандидаттарға сайлаушылардың пікірінен жоғары басымдық беруге рұқсат етілді. 2019 жылғы сайлауда барлық партиялар толық ашық тізімдерді пайдалануды жалғастырды; ерекшеліктерге 2016 жылы біріктірілген округтердің енгізілуінен зардап шеккен екі ЛДП префектуралық федерациясына қауіпсіз тізім орындарын беру үшін «арнайы шеңберді» қолданған ЛДП, ауыр мүгедектігі бар екі кандидатқа қауіпсіз тізім орындарын беру үшін оны қолданған Рейва Шинсенгуми және шағын «Еңбекшілерді азат ету үшін жұмысшы партиясы» жатты.

Екі мәрте сайлау

Парламент палаталарының сайлау циклдері көбінесе үйлесімді болмайды. Тіпті 1947 жылы қазіргі конституция күшіне енген кезде де, Кеңесшілер палатасына алғашқы сайлау, Өкілдер палатасының 23-ші сайлауынан бірнеше күн бұрын өтті. 1980 және 1986 жылдары ғана жалпы және кезекті сайлау бір күні өтті, себебі Өкілдер палатасы жаздың басында Кеңесшілер палатасымен бірге сайлау өткізу үшін уақтылы таратылды.

Қосымша және қайта сайлау

Екі палатадағы бос округтік орындар, әдетте, сайлау арқылы толтырылады. Қазіргі уақытта олар қажет болған жағдайда сәуір және қазан айларында өткізіледі. Екі палатадағы бос пропорционалдық орындар және Кеңесшілер палатасындағы округтік орындар, егер тұрақты сайлаудан кейін үш ай ішінде бос қалса, "жеңілгендердің арасынан сайлану" арқылы толтырылады; 繰り上げ当選; kuriage tōsen: пропорционалдық тізімдегі немесе сайлау округіндегі ең жоғары дауыс алған, бірақ сайланбаған және жарамсыз деп танылмаған кандидат орын алады. Мұндай жағдай, мысалы, Кеңесшілер палатасына кандидат Өкілдер палатасына немесе керісінше, кандидаттықтан бас тартқан жағдайда, немесе сайлау науқаны заңдарын бұзғаннан кейін туындауы мүмкін.

Премьер-Министрді сайлау

1885 және 1947 жылдар аралығында Жапония империясында премьер-министрді заң шығарушы орган сайламайтын, император тағайындайтын және оған жауапты болатын. Іс жүзінде (元老) әдетте тағайындауға үміткерді ұсынатын. 1890 жылы Императорлық Конституцияға сәйкес құрылған Императорлық диета (帝国議会) және оның төменгі палатасы – Өкілдер палатасы, кабинет құруда конституциялық түрде бекітілген рөлге ие болған жоқ. https://www.ndl.go.jp/jikihitsu/e/part2/s2_1.html

1947 жылдан бері Премьер-министр Ұлттық диетада «Жапония Премьер-министрінің тағайындалу сайлауы» (ja) арқылы таңдалады. Бұл кабинет отставкасын ұсынғаннан кейін өткізіледі – кетіп бара жатқан кабинет жаңа премьер-министрдің Императорлық инаугурация рәсіміне дейін уақытша кабинет ретінде қалады; Конституцияның (69 және 70-баптар) талабына сәйкес кабинет жаппай отставкаға кетуге міндетті: 1) Өкілдер палатасының жалпы сайлауынан кейін алғашқы диета шақырылғанда, 2) премьер-министр лауазымы бос болғанда (премьер-министрдің ауру, ұрлану немесе партиядан шығу сияқты себептермен қабілетсіз болу жағдайларын қамтиды), немесе 3) Өкілдер палатасының сенімсіздік білдіруі палатаның таратылуымен жауапталмағанда. Екі палата да премьер-министрді таңдау үшін екі турлы сайлауда дауыс бергенімен, Өкілдер палатасы шешуші дауысқа ие: егер екі палата әртүрлі кандидаттарды қолдаса (1948, 1989, 1998, 2007 және 2008 жылдары болғандай), екі палатаның бірлескен комитеті (両院協議会) консенсусқа келуге тырысады; бірақ соңында Өкілдер палатасының кандидаты бүкіл диетаның және осылайша премьер-министр тағайындалған кандидат болады. Тағайындалған премьер-министр қызметке кіру үшін Императорлық инвеститура (親任式) рәсімінде императордың салтанатты түрде тағайындалуын күтеді; алайда, кейбір мемлекет басшыларынан айырмашылығы, император диета сайлаған адамнан басқасын тағайындауға құқығы жоқ. 2001 жылы Либерал-демократиялық партияның (LDP) президенті және премьер-министр Джуничиро Коидзуми конституциялық түзетулер аясында премьер-министрді тікелей халық сайлау мүмкіндігін зерттеу үшін кеңесші кеңес құрды.

2024 жылғы сәуірде өтетін Өкілдер палатасының қосымша сайлауы

2024 жылғы 28 сәуірде үш қосымша сайлау өтті: Токиода 15-ші округте, Шиманеде 1-ші округте және Нагасакиде 3-ші округте. CDP осы үш округте де жеңіске жетті. Партиялық қайырсымдар қоржынындағы сыбайлас жемқорлық оқиғасынан кейін партияның өте төмен беделіне қарамастан, LDP Токио мен Нагасакиде кандидаттарды тіркемеді (Токиода Хиротада Ототаке LDP/Юрико Койке қолдауындағы кандидат болуы керек еді, бірақ LDP оны мақұлдаудан бас тартты), сонымен қатар Шиманедегі бұрынғыдан бері үздіксіз сақталған "консерваторлық бекінісін" жоғалтты.

2023 жылдың қазан айындағы екі палатаға қосымша сайлау

2023 жылдың қазан айында Миягиде префектуралық мәжіліс сайлауымен бір күні екі жалпыұлттық сайлау өтті. Нагасакидің 4-ші өкілдер палатасы округінде, онда Сейго Китамура (ЛДП) мамыр айында қайтыс болды, бұрынғы Нагасаки облысының әкімі және сенаторы Генжиро Канеконың ұлы Юзо Канеко (ЛДП – Комейто) орынды орталық-солшыл оппозициялық үміткер Сейичи Суэцугудан (СДП – СДП) 7 ұпаймен көп айырмамен сақтап қалды. Токусима-Кочи сенатының мандаты Кожиро Таканоның (ЛДП) хатшысын ұрып-соққаннан кейін отставкаға шығуына байланысты бос қалды; орынды оппозиция қолдаған, бұрынғы Кочи 2-ші округінен өкілдер палатасының депутаты Хажиме Хирота (I) биліктегі коалицияның үміткері Кен Нишиучиниң (ЛДП – Комейто) үстінен 24 ұпайдан астам айырмамен жеңіп алды.

2023 жылғы сәуірде екі палатаға қосымша сайлау

Бірыңғай жергілікті сайлаудың екінші кезеңімен бірге бес ұлттық қосымша сайлау өтті. Биліктегі коалиция төртіншісін жеңіп алды, «Ниппон Ишин» Вакаямадағы FPTP жүйесі бойынша жеңіс алып, Осакадан тысқары аймаққа кеңейді, ал орталық-сол оппозиция бірде-бір мандатқа ие болмады. Кешкі уақыттағы ең нақты үкімет-оппозиция шайқасы болған Оитадағы Қарулы Кенес палатасының қосымша сайлауында үкіметтік кандидат Аки Ширасака (LDP – Kōmeitō) Тадатомо Йошидадан (CDP – JCP, SDP) 400-ден аспайтын дауыс айырмасымен жеңіске жетті.

2022 жылғы Кеңесшілер палатасының кезекті сайлауы

2019 жылғы 24 сәуірде Ишикава облысында Кеңесшілер палатасының 2019–2025 жылдарға шақырылған сайлауында үкіметтік кандидат Шуджи Миямото (ЛДП Комеито, 68,4%) Цунеко Оямаданы (СДП СДП, 21,6%) және ЖКП мен NHK партиясынан түскен кандидаттарды жеңіске жеткізді. Бұл орын 2021 жылдың желтоқсанында Шуджи Ямада (ЛДП) наурыз айындағы облыс әкімі сайлауына қатысуына байланысты (сәтті болмаған) босатылған еді.

2021 жылғы Өкілдер палатасының жалпы сайлауы

LDP көпшілігін сақтап қалды, ал LDP Kōmeitō коалициялық үкіметі премьер-министр Фумио Кишида басшылығымен жалғасуда; бірақ коалиция енді 2012 жылдан бері болған үштен екі көпшілігіне ие емес, яғни парламентте өздерінің заңнамалық көпшілігін сақтау үшін Кеңесшілер палатасында көпшілікті ұстап тұруы керек. Басты оппозициялық CDP бірлескен орта-солшыл кандидаттарды ұсыну стратегиясы арқасында бірнеше округтен депутаттарды сайлады, бірақ пропорционалды сайлау жүйесінде айтарлықтай орын жоғалтты, себебі 2020 жылғы партиялық қайта құрулардың нәтижесінде сайлауға дейін LDP-мен шамалас орынға ие болған еді. Орта-оңшыл оппозициялық Ishin no Kai күрт өсіп, Осакадағы 19 округтің 15-ін жеңіп алды және елі бойынша 11 пропорционалды округтің 10-ында орын алды. Пропорционалды сайлау жүйесі (11 округ, 176 орын), қатысу көрсеткіші 55,92%
LDP 59 пропорционалды тізім бойынша + 251 екі тізімде де кандидат, дауыстардың 34,7%, 72 орын (орынның 41%)
CDP 26+213 кандидат, 20,0%, 39 орын (22%)
Ishin 2+94 кандидат, 14,0%, 25 орын (14%)
Komeito 44+0 кандидат, 12,4%, 23 орын (13%)
JCP 25+15 кандидат, 7,2%, 9 орын (5%)
DPFP 6+21 кандидат, 4,5%, 5 орын (3%)
Reiwa Shinsengumi 9+12 кандидат, 3,9%, 3 орын (2%)
6 басқа партия (жиналысы) 40 кандидат, 3,4%, орын жоқ
Округтік сайлау жүйесі (289 округ, 289 орын), қатысу көрсеткіші 55,93%
Үкіметтік партиялар (LDP+Komeito): 286 кандидат (елі бойынша дерлік өзара қолдау), дауыстардың 49,6%, 196 орын (67,8% орын)
Орта-солшыл оппозиция (CDP+DPFP+JCP+SDP+ReiShin): 361 кандидат (шамамен екі үшін бір бөлігінде бірлесіп, қалғандарында бір-бірімен бәсекелесіп), 37,7%, 65 орын (22,5%)
Ishin: 94 кандидат, 8,4%, 16 орын (5,5%)
Тәуелсіздер: 80 кандидат (оның ішінде LDP қолдаған бірнеше кандидат) 3,9%, 12 орын (4,2%, оның ішінде LDP кейіннен ұсынған екі жеңімпаз)
Басқалар (жиналысы) 36 кандидат, 0,4%, орын жоқ.

Басқа да ірі жергілікті сайлау циклдері

1971 жылдан бері Ибараки префектурасы префектуралық мәжіліс сайлауын бірыңғай сайлаудың алдындағы желтоқсан айында өткізіп келеді, бұл сайлау келесі сәуірде өтетін жалпыұлттық сайлаудың сенімді көрсеткіші болып табылады. 2014 жылғы Ибараки сайлауы 2014 жылғы Жапонияның жалпы сайлау күнімен бірге өтті. 2005 жылдың сәуірінде «Хейсей бірігулері» толқынында шамамен 193 жаңа муниципалитет құрылды. Олардың алғашқы муниципалдық сайлаулары осы шамада өтті және Чиба мен Акита облыстарының губернаторлық сайлауларымен, сондай-ақ Нагоя қаласының әкімі сайлауымен бір уақытта болды, бұл «шағын бірыңғай жергілікті сайлау» деп аталатын екінші маңызды жергілікті сайлау циклын құрады. Окинава префектурасы және оның көптеген жергілікті басқару органдары 1972 жылдың маусымында Жапонияға қайтарылғаннан кейін басталған төрт жылдық сайлау циклын сақтап келеді, бірақ бірнеше ерекшеліктер бар (мысалы, Наха қаласы). Окинавадағы сайлаулар әдетте бірыңғай сайлаудан кейінгі жылы өтеді; келесі сайлау 2016 жылдың маусым айына жоспарланған.

Сайлау бюллетеньдері, дауыс беру машиналары және ерте дауыс беру

Ұлттық және көптеген жергілікті сайлауларда дауыс беру кандидаттың немесе партияның атын бос бюллетеньге жазу арқылы жүзеге асырылады. Өкілдер палатасына сайлау кезінде сайлаушылар екі бюллетеньді толтырады: біреуін өздерінің таңдаған округтік кандидаттарының атымен, екіншісін пропорционалдық өкілдік блогындағы сүйікті партияларымен. Кеңесшілер палатасы үшін округтік дауыс беру ұқсас (SNTV көпмандатты округтерінде бірнеше кандидат сайлануы мүмкін, бірақ әрбір сайлаушы тек бір дауыс бере алады). Алайда, Кеңесшілер палатасына пропорционалды дауыс беруде партия тізіміне (партияның қанша пропорционалды орын алуын анықтау үшін) немесе кандидатқа (бұл партия тізімінен сайланатын кандидаттарға да әсер етеді) дауыс беріледі. Бюллетеньді нақты бір кандидатқа анықтап тағайындау мүмкін болмаған жағдайда, ол жарамсыз деп есептелмейді, бірақ әрбір кандидат алған анық дауыстардың үлесіне пропорционалды түрде барлық мүмкін кандидаттарға таратылады. Бұл «пропорционалды бөлшектік дауыс» (按分票) деп аталады және оның нәтижесі үшінші ондық разрядқа дейін дөңгелектенеді. Мысалы, егер «Ямада А» және «Ямада В» екеуі де сайлауға қатысып, 1500 анық дауыс болса: «Ямада А» үшін 1000 және «Ямада В» үшін 500; «Ямада» үшін бес анық дауыс «Ямада А» үшін 5 × 1000/1500 = 3,333 дауыс, ал «Ямада В» үшін 5 × 500/1500 = 1,667 дауыс ретінде есептеледі. Соның салдарынан, ресми жалпы нәтиже мынадай болады: «Ямада А» – 1003,333 дауыс, «Ямада В» – 501,667 дауыс. 2002 жылы электрондық дауыс беру туралы заң қабылданды, бұл жергілікті сайлауларда электрондық дауыс беру машиналарын пайдалануға жол ашты. Алғашқы электрондық дауыс беру 2002 жылдың маусым айында Окаяма префектурасының Ниими қаласында өтті. 2003 жылы ерте дауыс беру жүйесі (期日前投票制度) енгізілді. 2017 жылғы жалпы/Өкілдер палатасы сайлауында 21 миллионнан астам жапондық рекордтық көрсеткішпен ерте дауыс берді; сонымен бірге, жалпы қатысу деңгейі төмен болды (тарихтағы екінші ең төмен көрсеткіш), сондықтан 2017 жылы барлық сайлаушылардың шамамен 38% ерте дауыс берді. Кеңесшілер палатасының кезекті сайлауында 2019 жылғы сайлауда 17 миллионнан астам ерте дауыс беруші тіркелді, бұл 2019 жылғы жалпы қатысу деңгейі тарихтағы екінші ең төмен көрсеткішке жеткен кезде, нақты сайлаушылардың шамамен үштен бірін құрады.

Жүгіруші

Жапонияда сайлауда дауыс берусіз жеңіске ие болу (無投票当選) "дауыс бермей сайлану" деп аталады. Жапонияда бұл жағдайда дауыс беру өткізілмейді, "жоқ" деп дауыс беруге немесе ашық түрде қалыс қалуға мүмкіндік жоқ: егер заңды сайлау кезеңі басталғандағы кандидаттар саны орындықтар / лауазымдар санымен тең болса, олар жеңімпаз деп жарияланады ("ресми жариялау": (公示) – жалпы ұлттық және кезекті сайлауларда; (告示) – префектуралық және муниципалдық сайлауларда, сондай-ақ ұлттық қосымша сайлауларда). Бірақ, кезекті сайлаулардан кейін қайта шақыруға қатысты қолданылатын мораторий мерзімі, дауыс берусіз жеңіске ие болған жағдайда қолданылмайды. (Қайта шақыру екі/үш кезеңді процедура: бірінші, қайта шақыруды қолдаушылар жеткілікті мөлшерде қол жинауы керек; егер олар жинаса, ағымдағы лауазым иесін қайта шақыру туралы референдум өткізіледі; тек көпшілік мақұлдаса ғана, жаңа сайлау тағайындалады.) Мемлекеттік қызметкерлерді сайлау туралы заңның 100-бабы дауыс берусіз жеңіске ие болумен айналысады, ал жергілікті билік туралы заңда төменгі деңгейдегі сайлаулар үшін қосымша ережелер бар. Дауыс берусіз жеңіске ие болу соңғы жылдары префектуралық және муниципалдық сайлауларда кеңінен таралды; 2019 жылғы біріктірілген жергілікті сайлауларда 41 префектуралық мәжілістер үшін 945 сайлау округіндегі 2277 орынның 612-сі дауыс берусіз жеңіске ие болды, бұл барлық сайлау округтерінің 39%-ын құрайды, жалпы 371 округте. Бір ерекше жағдайда, Шимане префектурасының ауылдық бір округінде 31 жыл бойы (Хайсей дәуірінің толық кезеңінде) даулы сайлаулар өткен жоқ.