Кіріспе
Норвегиялық сәндік халықтық өнер – роза суреті, скандинавиялық сәндік халықтық сурет түрі. Ол 1700-жылдардан бастап 1800-жылдардың ортасына дейін, әсіресе Норвегияда кең тараған. Швецияда роза суреті 1901 жылдан бастап Далекарлия аймағы үшін "dalmålning" деп атала бастады, себебі ол аймақта ең танымал болды, ал 1920 жылдары оның ерекше белгісі үшін "kurbits" деген ат қойылды. Бірақ Норвегияда ескі атау жергілікті түрлерімен қатар әлі де жиі қолданылады. Роза суреті шіркеу қабырғалары мен төбелерін безендіру үшін пайдаланылды. Содан кейін ол күнделікті өмірде қолданылатын ағаш заттарға, мысалы, сыра тостағандарына, орындықтарға, шкафтарға, қораптар мен сандықтарға тарады. Роза суретіне ерекше сипат беретін нәрсе – фантазиялық гүлдер, орамалар, жіңішке сызықтар, ағынмен өрнектер және кейде геометриялық элементтерден тұратын стильдік безендірулер. Кейбір суреттерде пейзаждар мен архитектуралық элементтер де кездеседі. Роза суретінде шынылау, шашырату, мәрмәрлеу сияқты басқа да декоративтік бояу техникалары қолданылады, сондай-ақ бояуды саусақтармен немесе басқа заттармен өңдеу де мүмкін. Роза суретінің аймақтық стильдері дамыды, кейбіреулері бір-бірінен аздап ерекшеленсе, ал кейбіреулері айқын көзге түседі.
Rose painting, rosemaling, rosemåling or rosmålning is a Scandinavian decorative folk painting that flourished from the 1700s to the mid 1800s, particularly in Norway. In Sweden, rose painting began to be called dalmålning, c. 1901, for the region Dalecarlia where it had been most popular and kurbits, in the 1920s, for a characteristic trait, but in Norway the old name still predominates beside terms for local variants. Rose painting was used to decorate church walls and ceilings. It then spread to wooden items commonly used in daily life, such as ale bowls, stools, chairs, cupboards, boxes, and trunks. Using stylized ornamentation made up of fantasy flowers, scrollwork, fine line work, flowing patterns and sometimes geometric elements give rose painting its unique feel. Some paintings may include landscapes and architectural elements. Rose painting also utilizes other decorative painting techniques such as glazing, spattering, marbleizing, manipulating the paint with the fingers or other objects. Regional styles of rose painting developed, and some varied only slightly from others, while others may be noticeably distinct.
Этимологиясы мен терминологиясы
Термин "ros" сөзі безендіру немесе әшекейлеу, сәндік, безендірілген [rosut, rosute, rosete, rosa] түсініктерінен және "å male" – бояудан шыққан. Бірінші элементті роза гүліне сілтеме ретінде де қарастыруға болады, бірақ гүлдік элементтер көбінесе соншалықты стильденгендіктен, нақты гүлді анықтау қиын, ал кейбір суреттерде олар мүлдем жоқ. Швецияда бұл стиль дәстүрлі түрде "rosmålning" деп аталды, ал шкафтардағы әшекейлер "utkrusat i rosmålning" немесе "krusmålning" деп сипатталды. 20-шы ғасырда "dalamålning" немесе "dalmålning" және "kurbitsmålning" терминдері жиі қолданыла бастады. "Dalamålning" термині осы стильмен ерекше байланысты Даларна аймағына қатысты; бұл термин шамамен 1901 жылы пайда болды. "Kurbits" сөзі латын тіліндегі "Cucurbita" сөзінен туындаған, ол ұзын денелі лақ секілді жемісті білдіреді. Даларнаның боялған қабырға ілмектері туралы жазған ақын Эрик Аксель Карлфельдт 1920 жылдары, әсіресе 1927 жылғы "Kurbitsmålning" өлеңінде бұл терминді танымал етті.
Норвегиядағы тарих
Норвегиядағы розалы өрнек Шығыс Норвегияның жазық және ауылдық аймақтарында, әсіресе Телемарк, Валдрес, Халлингдал, Нумедал, Сетесдал, Гудбрандсдален және Вест-Агдер, Хордаланд, Согн-ог-Фьордане және Рогаландтың басқа аңғарларында пайда болды. Ол 1700 жылдардың басында пайда болды, сол кезде Норвегияның ауылдық мәдениетіне жоғары таптың барокко және рококо көркем стильдері енгізілді. Бұл уақытқа дейін ешқандай роза суреті табылмайтындықтан, Норвегиядағы халықтық дәстүрлер өзгеру мен даму кезеңінен өткенін көрсетеді. Дамығаннан кейін, розалы өрнектің аймақтық стильдері пайда бола бастады. Кейбіреулерінің айырмашылығы шамалы болса, ал кейбіреулері айқын ерекшеленді. 18 ғасырдың ортасында суретшілер мен шеберлердің саны көбейді. Осының нәтижесінде роземалинг стильдері одан да ерекше формаларды қамтыды. Роза суретшілері өздерінің туындыларын анықтау үшін жұмыстарына бастапқы әріптер қоя бастады. Осы арқылы тарихшылар белгілі бір суретшілердің қанша шығарма жасағанын оңай бағалауға және тіпті суретшілер әулеттерін отбасылық байланыс арқылы анықтауға мүмкіндік алды. Розмалинг дизайнында C және S пішіндес сызықтар қолданылады, олар орамды және ағып жатқан сызықтар, гүлдік суреттер және нәзік және жарқын түстерді қамтиды. Жазу әріптері, көріністер, жануарлар мен адамдардың бейнелері де қосылуы мүмкін. Мысалы, Норвегия Дания билігінде болған кезде, кейбір суретшілер Дания патшасы мен патшайымының немесе Дания сарбаздарының розалы суреттерін жасаған. Розмалинг – бұл белгілі бір мағынада акант ою-өрнегінің екі өлшемді нұсқасы, өйткені роземалингтегі C және S қисықтары барокко және рококо өнеріндегі акант ою-өрнектерінен шабыт алғаны анық. Ауылдық шіркеулердегі (мысалы, алтарьдың арқалықтары мен мінбарлары) және үйлердегі (мысалы, шкафтар) акант ою-өрнектері роземалингте қолданылатын жарқын түстермен боялған. Қалаларда бұл акант ою-өрнектері көбінесе алтынмен жалатылса, ауылдық шеберлер қалалықтар сияқты алтын жапыраққа оңай қол жеткізе алмады, сондықтан олар ою-өрнектерін ауылдық қоғамдастықта танымал болған ашық түстермен бояды, бұл дәстүрлі норвегиялық ауылдық киімде, бунадта да көрінеді. Роземалинг сияқты, акант ою-өрнегі де соңғы уақыттарда ішкі дизайн құралы ретінде (мысалы, жиһаз, суреттерге арналған жақтаулар және есіктер мен терезелердің жақтаулары) және жеке хобби ретінде мәдени жаңаруды басынан өткерді, бірақ қазіргі заманғы акант ою-өрнегі көбінесе боялмайды және лакталмайды. Норвегияның нацистік оккупациясы (1940–1945) туралы әңгімеде, Норвегия туын немесе мемлекеттік гербін ашық көрсету түрмеге қамауға алуға немесе тіпті өлімге әкелуі мүмкін болған кезде, норвегиялықтар өздерінің жер аударылған патшасы Хакон VII-нің 'H' патшалық шифрының '7' үстінен 'H' әрпін роземалинг дизайнының ортасына қоюға болатынын анықтады, неміс оккупациялық күштері бұл тек түрлі-түсті шаруалардың суреті деп ойлады. Роземалинг дизайнының ортасында патшалық шифры салынған Рождестволық ашықхаттар әсіресе танымал болды; олардың көптегені сақталып қалды және олардың тарихы құжатталған. Қазіргі уақытта халық өнерінің бұл түрі мобильді түрде танымал бола бастады. 1700 жылдарда Норвегияда алғашқы роза суреті жасалған кезде, ол тек үйлер мен шіркеулер сияқты шалғай жерлерде ғана көрінетін. Бірақ қазір гүлдестелер ыдыстарға, вазаларға, табақтарға, сандықтарға, зергерлік қораптарға және көптеген жиһаз заттарына салынды. Роза суреті өнерінің кеңеюі оның танымал болуына ғана емес, сонымен қатар Норвегия халықтық мұражайы сияқты мұражайларда ғана емес, басқа да мүмкіндіктерді берді. Норвегияның туристік қалаларындағы көптеген дүкендер жергілікті суретшілердің түрлі роза суреттерімен боялған ерекше бұйымдарын сатады. Олар туристерге де, қала тұрғындарына да қызықты. Роза суреттері дүкендерде жақсы бағаға сатылуы мүмкін, себебі олар өнеркәсіптік өңделгеннен гөрі дәстүрлі жолмен (қолмен боялған) жасалады. Әр зат мұқият жасалған және бірегей. Бұл заттардың артында тұрған процесс өте күрделі және уақыт алады. Мысалы, ағаш заттарын жасау үшін алдымен арнайы майлы бояу немесе ағаш бояуы қолданылады. Бұл түс әдетте көк немесе қызыл, шаң-тозаң қызыл, ақ, қара немесе қоңыр болады. Роза суреті толық болған соң, оның күрделілігі мен өлшеміне байланысты сатылады. Үлкен нан табасы сияқты қарапайым зат 240 долларға сатылуы мүмкін. Қазіргі роза суреттерінің дизайны жағынан ол Норвегиядағы бұрынғы роза суреттеріне көп ұқсастықтар бар. Норвегияда роза бояулары "декоративтік сурет салу" дегенді білдіретіндіктен, гүлдік немесе роза суреттерінен басқа да көптеген суреттер бар. Оларға шаруашылық пейзаждар, тарихи оқиғалардан көріністер, ауылдық немесе далалық жерлердегі өмір және т.б. кіруі мүмкін. Кейбіреулері балалар ертегілерінен немесе аңыз әңгімелерінен көріністерді бейнелеуімен де белгілі. Ең көп роза суреттері салынған балалар ертегілерінің бірі – "Қызыл қалпақша". Сонымен қатар, ең танымал Телемарк, Халлингдал және Рогаланд стильдерінен кейін көптеген жаңа стильдер пайда болды.
Швеция тарихы
Швецияда бұл – жарық соққылармен салынған сурет стилі, оның ішінде лақтар, жапырақтар мен гүлдер бейнеленеді, әсіресе жиһаз мен қабырға безендіруде қолданылады. Оны Швецияның ауылдық аймақтарында суретшілер де, шеберлер де қабылдады. Роза суреті бүкіл елде танымал болғанымен, бай адамдардың үйлерінде көбірек роза суреттері болды, себебі олар одан да көп безендіруге мүмкіндік алды. Сонымен қатар, Швецияда роза суретінің танымалдылығы индустрияландыру кезеңінен бұрын пайда болды. Өнеркәсіп дамығаннан кейін ол жоғалып кетпеді, өйткені осы кезеңде жасалған өнер Швецияның халықтық мәдениеті мен мұрасының маңызды бөлігі деп танылды. Суретшілер оны бір-бірінен кәсіп немесе қолөнер ретінде үйреніп, бір-бірінің туындыларын көшірді; кейбір жұмыстар 140-тан астам рет көшірілген. Суретшілер үлгідегі ұсақ бөлшектерді жасау үшін мөрлерді де пайдаланды. Ретвик өнер мектебінің өкілдері өз туындыларының симметриясын бұзып, спонтанды жапырақтар мен гүлдерді қосуға бейім болды. Көптеген суреттерде суреттің төменгі жағында «ульвибьёрден» деп аталатын зигзаг өрнегі бейнеленген. Көріністер Киелі кітаптағы суреттерге негізделген, адамдар мен ғимараттар сол кездегі стильдерде бейнеленген. Лақтар – Жүніс пайғамбардың лақтың көлеңкесінде отырғаны туралы Киелі кітаптағы аңызға сілтеме жасайды; лақ өсімдіктердің құнарлылығын символдайды. Құрбиттің ең көп таралған тақырыптары: Қанадағы той, Жүніс пайғамбардың уағыздауы, Сәба патшайымының кіруі, үш қазы, Исаның Иерусалимге кіруі, Жүсіптің оқиғасы, он діңгек, Сәлемонның тәж киюі және жүзімдік. Бұл стиль Даларна және Оңтүстік Норрланд аймақтарында кеңінен таралған. Бүгінде құрбиттер жиһазды, гобелендерді, Дала жылқыларын немесе швед халық суреттерін салуды білдіретін жалпы ұғым ретінде қолданылады. Дала жылқысында лақ қанжығаны білдіреді. Норвегиядан Америкаға көші-қон 1830 жылдары басталды. Осы халықтық өнердің ерекше түрін норвегиялық иммигранттар Америкаға әкелгені таңқаларлық емес, себебі ол Норвегияда әдемілік пен сәндік мақсаттарда ғана емес, сонымен қатар өзін-өзі анықтау үшін де қолданылды. Розмалинг – норвегиялық американдықтардың өздерінің мұраларын сақтап қалудың бір жолы болды. Сонымен қатар, Норвегиядан Американың орталық-батыс аймақтарына сапарлаған көптеген иммигранттар ақша табу үшін шіркеулерде роза суреттерін салды. Саяхатшылар салған бұл роза суреттері роза суреттерінің стильдерінің әртүрлілігін кеңейтуге көмектесті. 20-ғасырда бұл өнер түрі қайта жанданды, себебі норвегиялық американдықтар ата-бабаларының розамен безендірілген мүліктеріне қызығушылық танытты. Газеттер мен журналдарда роза суреттерінің жариялануы оның танылуына және дамуына мүмкіндік берді. Қайта өрлеу жалғасып, 1960-1980 жылдары ең жоғары деңгейге жетті. 1960 жылдардың аяғында Айова штатының Декора қаласындағы Вестерхайм Норвегиялық Америка мұражайы роза суреті көрмесін ұйымдастырды. Мұражай сол кезде норвегиялық розашыларды АҚШ-қа сабақтар өткізу үшін шақырды. Бұл стиль АҚШ-та, тіпті норвегиялық емес адамдар арасында да кең таралды. Басқа сыныптарды елдің барлық аймақтарында, әсіресе норвегиялықтар қоныстанған жерлерде табуға болады. Канзастағы Линдсборг қаласы өз мұрасының басқа да мерекелерімен қатар Дала жылқыларымен танымал. Қазіргі уақытта роза суреті әлі де Орталық Батыс аймағында кең таралған. Бұл 1840-1910 жылдар аралығында норвегиялықтардың ең көп көшіп-қонып, осы аймақта қоныстанғандарымен байланысты. Сонымен қатар, Норвегиялық Америка мұражайы роза суреті бойынша семинарлар өткізуді жалғастыруда. Семинарлардан басқа, роза суретін кітаптар, сыныптар және мұралық орталықтар арқылы да үйренуге болады.
Стильдер
Розмалингтің көптеген әртүрлі стильдері бар. Әдетте, әр стиль ең көп қолданылатын аймақтың атымен аталады. Біріншіден, ең үлкен танымалдылыққа ие болған стиль – Телемарк стилі. Бұл стиль Норвегияда өте танымал және импровизацияға негізделген. Ол әдетте гүлдердің суреттері немесе одан бұтақтардың шығып тұратын тамыр тәрізді орталық бөлігін қамтиды. Телемарк стилінің ішінде тағы екі стиль бар: ашық Телемарк, оның бояуы соншалықты жеңіл, оны көруге болады, және американдық Телемарк, ол классикалық Телемарк стилі мен ашық Телемарк стилінің үйлесімі. Норвегияда тағы бір танымал стиль – Халлингдал. Халлингдал Телемарктан бояуы көбінесе аздап мөлдір және түсі жағынан қарқынды болуымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, оның симметриясы мен өрнегі де жоғары. Бұлардан өзге, Рогаланд стилі де белгілі бір танымалдылыққа ие. Бұл стиль сызықтар мен иілген өрнектерден гөрі гүлдердің суреттерінен тұрады. Көбінесе ол қараңғы фонға ие, ортасында жапырақтармен және басқа да әшекейлермен қоршалған гүл бейнеленеді. Осы үш стиль танымал болғанымен, басқа да стильдер бар. Мысалы, тағы бір стиль – Валдерс стилі. Валдерс стилі – гүлдердің ең нақты бейнеленген дизайндарына ие стиль.