Кіріспе

Норвегиялық мүсінші Густав Вигеланд (11 сәуір 1869 – 12 наурыз 1943), туған кезде Адольф Густав Торсен есіммен белгілі болған, норвегиялық мүсінші. Густав Вигеланд норвегиялық мүсіншілердің арасында шығармашылық қиялының күшімен де, өнімділігімен де ерекше орын иеленеді. Ол ең көп Ослодағы Фрогнер паркіндегі Вигеланд құрылымымен (Vigelandsanlegget) байланысты. Сонымен қатар, ол Нобель бейбіт сыйлығының медалін жасаған автор.

Ерте өмір

Адольф Густав Торсен қолөнершілер отбасында, Мандальдың бұрынғы муниципалитеті Халсе ог Харкмарктің сыртында дүниеге келді. Оның ата-анасы – Elesæus Thorsen (1835–1886), шкаф жасаушы және Anne Aanensdatter (1835–1907). Оның үш ағасы болды, олардың бірі Эммануэль Вигеланд (алғашқы аты Торсен) белгілі суретші атанды. Жастығында Ослоға жіберіліп, жергілікті мектепте ағаш өңдеу өнерін үйренді. Бірақ әкесінің күрт қайтысы оны отбасына көмектесу үшін Мандалға қайта оралуға мәжбүр етті. Густав біраз уақыт әжесі мен атасымен бірге Вигеландтағы Мюнеброкка шаруашылығында, Вест-Агдер округінің Линдеснес муниципалитеті, Валье еншісіндегі ескі шаруашылықта өмір сүрді. 1888 жылы Ослоға қайтып келді, бұл жолы кәсіби мүсінші болуға бекінді. Ол мүсінші Бринюльф Бергслиеннің назарына ілігіп, оның қолдауын алып, тәжірибелік білім алды. Келесі жылы ол өзінің алғашқы туындысын – «Ажар мен Ысмайыл» шығармасын көрмеге қойды. 20 жасында ол қысқа ғана уақыт тұрған айманының атымен Вигеланд фамилиясын қабылдады. Вигеланд 1891 жылдан 1896 жылға дейін бірнеше рет шетелге сапар шекті, оның ішінде Копенгаген, Париж, Берлин және Флоренция қалаларына барды. Франция астанасында ол Огюст Роденнің шеберханасына жиі баратын, ал Италияда ежелгі және Ренессанс өнерінің туындыларымен тәжірибе жасады. Осы жылдары оның шығармаларында кейіннен басты орын алатын тақырыптар – өлім және адам мен әйел арасындағы қарым-қатынас – алғаш рет пайда болды. Ол Норвегиядағы алғашқы жеке көрмелерін 1894 және 1896 жылдары өткізді, олар сыншылар тарапынан жоғары бағаланды.

Алғашқы қоғамдық жұмыстар

1902 жылға дейін Вигеланд Тронхеймде Нидарос соборын қалпына келтірумен айналысты. Ортағасырлық өнермен танысу Вигеланд өнеріндегі айдаһар бейнесін жиі пайдалануына себеп болды – ол күнәнің символы болғанмен, сонымен қатар адамға қарсы күресетін табиғат күші ретінде де бейнеленді. Ослоға оралған соң, ол қаладан жұмыс істеу үшін тасталған студия алды. 1905 жылы Норвегия Швециядан тәуелсіздік алды. Норвегияның ең талантты мүсіншісі саналатын Вигеланд Генрих Ибсен және Нильс Генрих Абель сияқты көрнекті отандастарының мүсіндері мен бюстерін жасауға көптеген тапсырыстар алды. 1906 жылы Вигеланд монументалды фонтанның қалыпты үлгісін ұсынды. Бастапқыда Осло муниципалитеті фонтанды Норвегия Парламенті алдындағы Эйдсволлс-плэсс алаңына орнатуды жоспарлаған. Оның жұмысы көбінесе жақсы қабылданып, бірақ орналасуына қатысты дау туды, ол жұмыстың аяқталуын кейінге шегерді. Осы уақыт аралығында Вигеланд бастапқы жобаны кеңейтіп, бірнеше мүсін топтарын қосты. 1919 жылы жобаға биік гранитті бағана енгізілді.

Бақылау алаңын орнату

Густав Вигеланд ең көп танымалдығы Ослодағы Фрогнер саябағындағы тұрақты мүсін орнатылысы – Вигеланд инсталляциясымен. 1921 жылы Осло қаласы Вигеланд тұрған үйді бұзып, кітапхана салуға шешім қабылдады. Ұзақ пікір-таластан кейін Вигеландқа қаладан жұмыс істеп, тұруға жаңа ғимарат берілді; оның орнына ол қалаға өзінің барлық келесі туындыларын, мүсіндер, суреттер, гравюралар және модельдерді сыйға беруге уәде берді. Вигеланд 1924 жылы Фрогнер ауданындағы Нобельс көшесіндегі жаңа студиясына көшті. Оның студиясы Фрогнер паркіне жақын орналасқан, ол осы паркті фонтаны үшін арнайы таңдаған. Келесі жиырма жыл бойы Вигеланд өзінің туындыларының ашық көрмесін жасауға белсенді еңбек етті, ол кейін Фрогнер паркіндегі Вигеланд мүсіндер жинағы (Vigelandsanlegget) деп аталды. Вигеланд инсталляциясында Густав Вигеланд салған 212 қола және гранит мүсіні бар. Мүсіндердің шыңы – әйгілі Монолит (Монолиттен), оның 121 тұлғасы мүсіннің жоғарғы жағына жетпек үшін күреседі.

Вигеланд мұражайы

Вигеланд 1943 жылы қайтыс болғанға дейін Нобельс қақпасындағы студиясында өмір сүрді және жұмыс істеді. Оның күлі әлі күнге дейін ғимараттың қоңырау мұнарасында сақтаулы тұр. Осло қаласымен жасалған келісім бойынша, ғимарат Вигеланд мұражайына (Vigelandsmuseet) айналды. Бұл орын Вигеланд мүсіндері жиынтығының оңтүстігінде орналасқан. Вигеландтың үшінші қабаттағы пәтері мұражайдың бір бөлігі ретінде сақталды, онда суретшінің түрлі туындыларымен қатар, Фрогнер паркіндегі Вигеланд мүсіндерінің гипстен жасалған үлгілері де қойылған.

Мұра

Кейбір сыншылар Вигеландтың мүсіндерін нацистік немесе фашистік эстетиканың көрінісі деп санайды және оны Арно Брекермен салыстырды. 1945 жылы Норвегияны неміс оккупациясы аяқталғаннан кейін, бұрынғы норвегиялық қарсылық мүшелері құрған "Верденс Ганг" газетінде Пола Гоген Вигеландтың инсталляциясы "нацистік ойлауға толы" деп жазды. Инсталляциядағы жұмыстар түрлі жағдайлардағы адамдарды бейнелейді: азапта және шокта; екстаз бен қиындыққа тондап, дүниеге келгеннен өлімге дейін және одан да әрі. Strømodden жасаған бағалауда саяси тақырыптар табылмады. Дуг Райттың 2015 жылғы "Ақырзаман" атты пьесасы Вигеланд пен Хенрик Ибсеннің араласуын көзге елестетеді.