Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Химиялық физика мен физикалық химияда химиялық тартымдылық – әртүрлі химиялық түрлердің химиялық қосылыстарды құруға қабілетті электрондық қасиеті. Химиялық тартымдылық атомның немесе қосылыстың химиялық реакция арқылы өзгеше құрамдағы атомдармен немесе қосылыстармен бірігуге бейімділігін де көрсетеді.
In chemical physics and physical chemistry, chemical affinity is the electronic property by which dissimilar chemical species are capable of forming chemical compounds. Chemical affinity can also refer to the tendency of an atom or compound to combine by chemical reaction with atoms or compounds of unlike composition.
Алғашқы теориялар
Туыстық идеясы өте көне. Оның шығу тегін анықтауға көптеген тыраштандырулар жасалды. Дегенмен, физикалық химия – зерттеу және «туыстық теориясын» қалыптастырған алғашқы ғылым салаларының бірі болды. «Affinitas» атауын алғаш рет 1250 жыл шамасында неміс философы Альбертус Магнус химиялық байланыс мағынасында қолданған. Кейін Роберт Бойль, Джон Майо, Иоганн Глаубер, Исаак Ньютон және Георг Сталь сияқты ғалымдар жану реакциялары кезінде жылудың қалай пайда болатынын түсіндіру үшін таңдамалы туыстық туралы идеялар ұсынды. «Туыстық» термині шамамен 1600 жылдан бері химия, филология және т.б. салалардағы құрылымдық қатынастарды талқылауда метафоралық түрде қолданылып келеді, ал «табиғи тартымдылық» туралы сіңірілім 1616 жылдан бастау алады. Тарихи тұрғыдан «химиялық туыстық» – химиялық реакцияларды тудыратын «күш» ретінде қарастырылған, сондай-ақ, жалпы және ертерек мағынасында, кез келген екі заттың «бірігуге бейімділігі» ретінде де түсіндірілген. Тарих бойында кеңінен қолданылатын жалпы анықтама бойынша, химиялық туыстық – заттардың бірігуіне немесе ыдырауға қарсы тұруына себеп болатын қасиет. Қазіргі заманғы «химиялық туыстық» термині – 18 ғасырдағы химия лекторы Уильям Каллен қолданған «таңдамалы туыстық» немесе «таңдамалы тартымдылық» терминінің біршама өзгертілген түрі. Каллен осы тіркесті өнертапқан-өнертаппағаны нақты емес, бірақ оның қолданылуы көптеген басқаларға дейін жетеді, алайда ол тез арада Еуропаға таралып, швед химигі Торберн Олоф Бергманның 1775 жылғы «De attractionibus electivis» кітабында кеңінен қолданылды. Туыстық теорияларын 18 ғасырдың ортасынан 19 ғасырға дейінгі кезеңде көптеген химиктер заттардың қандай комбинацияларға түсуі мүмкін екенін және олардан қандай жолмен бөліп алуға болатынын түсіндіру және ұйымдастыру үшін қолданды. Антуан Лавуазье өзінің 1789 жылғы «Химия элементтері» атты танымал еңбегінде Бергманның жұмысына сілтеме жасап, таңдамалы туыстық немесе тартымдылық концепциясын талқылайды. Химия тарихшысы Генри Лестердің сөзіне сәйкес, Гилберт Н. Льюис пен Мерл Рэндалдың 1923 жылғы «Термодинамика және химиялық реакциялардың еркін энергиясы» атты ықпалды оқулығы ағылшын тіліндегі көптеген елдерде «туыстық» терминін «еркін энергия» терминімен алмастыруға әкелді. Пригожиннің мәлімдемесіне қарағанда, бұл термин Теофил де Дондер енгізіп, дамытқан. Гёте өзінің 1809 жылғы «Таңдамалы туыстықтар» романында осы концепцияны пайдаланған.
The idea of affinity is extremely old. Many attempts have been made at identifying its origins. Physical chemistry, however, was one of the first branches of science to study and formulate a "theory of affinity". The name affinitas was first used in the sense of chemical relation by German philosopher Albertus Magnus near the year 1250. Later, those as Robert Boyle, John Mayow, Johann Glauber, Isaac Newton, and Georg Stahl put forward ideas on elective affinity in attempts to explain how heat is evolved during combustion reactions. The term affinity has been used figuratively since c. 1600 in discussions of structural relationships in chemistry, philology, etc., and reference to "natural attraction" is from 1616. "Chemical affinity", historically, has referred to the "force" that causes chemical reactions. as well as, more generally, and earlier, the ″tendency to combine″ of any pair of substances. The broad definition, used generally throughout history, is that chemical affinity is that whereby substances enter into or resist decomposition. The modern term chemical affinity is a somewhat modified variation of its eighteenth century precursor "elective affinity" or elective attractions, a term that was used by the 18th century chemistry lecturer William Cullen. Whether Cullen coined the phrase is not clear, but his usage seems to predate most others, although it rapidly became widespread across Europe, and was used in particular by the Swedish chemist Torbern Olof Bergman throughout his book De attractionibus electivis (1775). Affinity theories were used in one way or another by most chemists from around the middle of the 18th century into the 19th century to explain and organise the different combinations into which substances could enter and from which they could be retrieved. Antoine Lavoisier, in his famed 1789 Traité Élémentaire de Chimie (Elements of Chemistry), refers to Bergman's work and discusses the concept of elective affinities or attractions. According to chemistry historian Henry Leicester, the influential 1923 textbook Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Reactions by Gilbert N. Lewis and Merle Randall led to the replacement of the term "affinity" by the term "free energy" in much of the English speaking world. According to Prigogine, the term was introduced and developed by Théophile de Donder. Goethe used the concept in his novel Elective Affinities (1809).
Көрнекі бейнелеу
Афинитет ұғымы заттардың кестедегі көрініс табуымен тығыз байланысты болды. Алғашқы афинитет кестесі, ығыстыру реакцияларына негізделген, 1718 жылы француз химигі Этьен Франсуа Жефрой жариялаған. Жефройдың есімі ең көп 1718 және 1720 жылдары Француз ғылым академиясына алғаш рет ұсынылған «афинитеттер» (таблицалар) кестелерімен байланысты. 18-шы ғасырда кестеге көптеген нұсқалар ұсынылды, Швециялық Торберн Бергман және Шотландиялық Джозеф Блэк сияқты көрнекті химиктер оны жаңа химиялық жаңалықтарға бейімдеді. Барлық кестелер негізінен тізімдер түрінде болды, заттардың бір-біріне тигізетін әсерлері туралы байқауларды жинақтау арқылы жасалды, түрлі реагенттерге қатысты ұқсас заттардың афинитет дәрежесін көрсетті. Маңыздысы, кесте студенттерге химияны оқыту үшін қолданылатын негізгі графикалық құрал болды және оның көрініс орналасуы көбінесе басқа схемалармен үйлестірілді. Мысалы, Джозеф Блэк химиялық афинитеттің негізгі принциптерін бейнелеу үшін кестемен бірге шиастикалық және шеңберлік схемаларды қолданды. Афинитет кестелері 19-шы ғасырдың басына дейін Еуропа бойынша қолданылды, содан кейін оларды Клод Бертоле енгізген афинитет тұжырымдарымен алмастырды.
The affinity concept was very closely linked to the visual representation of substances on a table. The first ever affinity table, which was based on displacement reactions, was published in 1718 by the French chemist Étienne François Geoffroy. Geoffroy's name is best known in connection with these tables of "affinities" (tables des rapports), which were first presented to the French Academy of Sciences in 1718 and 1720. During the 18th century many versions of the table were proposed with leading chemists like Torbern Bergman in Sweden and Joseph Black in Scotland adapting it to accommodate new chemical discoveries. All the tables were essentially lists, prepared by collating observations on the actions of substances one upon another, showing the varying degrees of affinity exhibited by analogous bodies for different reagents. Crucially, the table was the central graphic tool used to teach chemistry to students and its visual arrangement was often combined with other kinds diagrams. Joseph Black, for example, used the table in combination with chiastic and circlet diagrams to visualise the core principles of chemical affinity. Affinity tables were used throughout Europe until the early 19th century when they were displaced by affinity concepts introduced by Claude Berthollet.