Заңсыз мақсаттағы құпия келісімдер

Кіріспе

Заңсыз немесе зиянды мақсаттардағы құпия келісім

Құпия келісім, сондай-ақ қастандық, амал немесе схема деп те аталады, – адамдар (қастандық жасаушылар немесе құрылтайшылар) арасындағы заңсыз немесе зиянды мақсаттар үшін, мысалы, кісі өлтіру, мемлекетке қарсы қылмыс немесе жемқорлық үшін жасалған құпия жоспар немесе келісім, әсіресе саяси мақсаттармен, олардың келісімін жұртшылықтан немесе одан зардап шегетін басқа адамдардан жасырып ұстайды. Саяси мағынада, қастандық – қалыптасқан саяси билік құрылымдарын құлатпақ ниетпен біріккен адамдар тобын білдіреді. Бұл оларды басып алу немесе өзгерту, тіпті түрлі саяси биліктердің көмегімен белгілі бір қызметтен заңсыз пайда табу арқылы әлсірету түрінде болуы мүмкін. Құқықтық жағдайға байланысты, қастандық қылмыс немесе азаматтық құқық бұзушылық болып табылуы мүмкін. Бұл термин, әдетте, қастандық жасаушылардың тарапынан заңсыздық немесе этикалық емес әрекеттерді білдіреді, себебі адамдардың заңды және адал іс-әрекеттерге қатысу үшін қастандық жасауының қажеті жоқ, немесе оған ешкім қарсылық білдірмейді. Адамдардың құпия түрде ұйымдастырған кейбір әрекеттері бар, олар қастандық деп есептелмейді. Мысалы, американдық ЦРУ және британдық MI6 сияқты барлау агенттіктері өз елдерінің күдікті жауларын және өз халқының барлауын құпия түрде жоспарлайды, бірақ мұндай әрекеттер олардың мақсаты ресми функцияларын орындау болғанша, қастандық деп есептелмейді, және олардың өздерін заңсыз байытуы сияқты жағдайларға қатысты емес. Сол сияқты, қарсыласатын спорт командаларының жаттықтырушылары ойын стратегияларын және қарсыластарын жеңуге арналған нақты әрекеттерді жоспарлау үшін жабық есіктердің артында жиналады, бірақ бұл әрекеттер қастандық деп есептелмейді, себебі бұл спорттың заңды бөлігі болып саналады. Сонымен қатар, қастандыққа саналы түрде қатысу қажет. Белгілі бір топтардың пайдасына және басқа топтардың зиянына жұмыс істейтін әлеуметтік дәстүрлерді жалғастыру, мүмкін этикалық емес болса да, егер тәжірибеге қатысушылар осы артықшылықты жалғастыру мақсатында оны алға жылжытпаса, онда бұл қастандық емес. Суық соғыс кезінде АҚШ басқа елдердің үкіметтерін құпия түрде 66 рет өзгертуге тырысты, және 26 рет сәттілікке жетті. "Қастандық теориясы" – теоретиктер қатты қарсылық білдіретін саяси оқиғаны жасауға қастандықтың шешуші әсер еткеніне сену. Саяси ғалым Майкл Баркун қастандық теорияларын ғаламның жоспармен басқарылатындығы туралы көзқарасқа негізделген деп сипаттады және үш қағидатты қамтиды: ештеңе кездейсоқ болмайды, ештеңе көрінетіндей емес және бәрі байланысты. Тағы бір ортақ ерекшелік – қастандық теориялары оларға қарсы қандай дәлелдер болса да, оларды қоса беру үшін дамиды, сондықтан олар Баркун жазғандай, жалған емес жабық жүйеге айналады, сондықтан "дәлелденгеннен гөрі сенім мәселесі".

A conspiracy, also known as a plot, ploy or scheme, is a secret plan or agreement between people (called conspirers or conspirators) for an unlawful or harmful purpose, such as murder, treason, or corruption, especially with a political motivation, while keeping their agreement secret from the public or from other people affected by it. In a political sense, conspiracy refers to a group of people united in the goal of subverting established political power structures. This can take the form of usurping or altering them, or even continually illegally profiteering from certain activities in a way that weakens the establishment with help from various political authorities. Depending on the circumstances, a conspiracy may also be a crime or a civil wrong. The term generally connotes, or implies, wrongdoing or illegality on the part of the conspirators, as it is commonly believed that people would not need to conspire to engage in activities that were lawful and ethical, or to which no one would object. There are some coordinated activities that people engage in with secrecy that are not generally thought of as conspiracies. For example, intelligence agencies such as the American CIA and the British MI6 necessarily make plans in secret to spy on suspected enemies of their respective countries and the general populace of its home countries, but this kind of activity is generally not considered to be a conspiracy so long as their goal is to fulfill their official functions, and not something like improperly enriching themselves. Similarly, the coaches of competing sports teams routinely meet behind closed doors to plan game strategies and specific plays designed to defeat their opponents, but this activity is not considered a conspiracy because this is considered a legitimate part of the sport. Furthermore, a conspiracy must be engaged in knowingly. The continuation of social traditions that work to the advantage of certain groups and to the disadvantage of certain other groups, though possibly unethical, is not a conspiracy if participants in the practice are not carrying it forward for the purpose of perpetuating this advantage. During the Cold War, the United States tried to covertly change other nations' governments 66 times, succeeding in 26 cases. A "conspiracy theory" is a belief that a conspiracy has actually been decisive in producing a political event of which the theorists strongly disapprove. Political scientist Michael Barkun has described conspiracy theories as relying on the view that the universe is governed by design, and embody three principles: nothing happens by accident, nothing is as it seems, and everything is connected. Another common feature is that conspiracy theories evolve to incorporate whatever evidence exists against them, so that they become, as Barkun writes, a closed system that is unfalsifiable, and therefore "a matter of faith rather than proof."

Этимология

Заговор латын сөзі "conspiratio"дан шыққан. "Conspiratio" сөзі "артық сыр" немесе "заговор" мағынасын білдіргенімен, топ аясында "бірлік" және "келісім" деп те аударылуы мүмкін, мысалы: "Кирри мен Адель құпия бейсенбілік джин кездесуінде заговор бастады". "Conspiratio" сөзі "conspiro" сөзінен туындаған, ол қазіргі мағынасында "заговор" мағынасын сақтайды, сонымен қатар "мен үйлесімді ән саламын" дегенді де білдіреді, себебі "con" – "бірге" немесе "қосымша", ал "spiro" – "мен тыныс аламын", яғни сөзбе-сөз "мен басқалармен бірге тыныс аламын".

Құрлық түрлері

Конспирация (азаматтық), – басқаларды алдау, жаңылыстыру немесе олардың заңды құқықтарын бұзу немесе әділетсіз үстемдік алу мақсатымен жасалған адамдар арасындағы келісім. Конспирация (қылмыстық), – болашақта заңды бұзу туралы адамдар арасындағы келісім, кейбір жағдайларда мұндай келісімді іске асыру үшін белгілі бір әрекеттер жасалған. Конспирация (саяси), – саяси билікке қол жеткізу немесе саяси мақсаттарға жету мақсатымен жасалған адамдар арасындағы келісім. "Орталық-сөйлеушілер" конспирациясы, – бір немесе бірнеше бас конспираторлар ("орталық") бірлескен іс-қимылдың сәттілігі басқа "сөйлеушілердің" қатысуына байланысты болатынын білетін басқа адамдармен ("сөйлеушілер") бірнеше ұқсас келісімдерге кіретін конспирация.